MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là nguồn tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trƣờng sống, là địa bàn phân bố các khu dân cƣ, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng. Đất đai là nền tảng để con ngƣời định cƣ và tổ chức các hoạt động kinh tế xã hội, nó không chỉ là đối tƣợng lao động mà còn là tƣ liệu sản xuất không thể thay thế đƣợc, đặc biệt là đối với ngành sản xuất nông nghiệp, đất là yếu tố đầu vào có tác động mạnh và là điều kiện tiên quyết ảnh hƣởng đến hiệu quả sản xuất nông nghiệp, đồng thời đất cũng là môi trƣờng duy nhất sản xuất ra những lƣơng thực thực phẩm nuôi sống con ngƣời. Việc sử dụng đất có hiệu quả và bền vững đang trở thành vấn đề cấp thiết đối với mỗi quốc gia, nhằm duy trì sức sản xuất của đất đai cho hiện tại và tƣơng lai.
Ngày nay, xã hội phát triển, dân số ngày càng tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực và thực phẩm, chỗ ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó. Các hoạt động ấy đã làm cho diện tích đất nông nghiệp vốn có hạn về diện tích ngày càng bị thu hẹp, đồng thời làm giảm độ màu mỡ và giảm tính bền vững trong sử dụng đất. Cùng với đó hiện tƣợng biến đổi khí hậu toàn cầu làm cho nƣớc biển ngày càng dâng cao hơn từ đó mà diện tích đất cũng giảm đi đáng kể.
Nông nghiệp là hoạt động sản xuất cổ nhất và cơ bản nhất của loài ngƣời. Hầu hết các nƣớc trên thế giới đều phải xây dựng một nền kinh tế trên cơ sở phát triển nông nghiệp dựa vào khai thác tiềm năng của đất, lấy đó làm bàn đạp cho việc phát triển các ngành khác. Vì vậy, tổ chức sử dụng nguồn tài nguyên đất hợp lý, có hiệu quả cao theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính toàn cầu. Mục đích của việc sử dụng n 2 đất là làm thế nào để bắt nguồn tƣ liệu có hạn này mang lại hiệu quả kinh tế, hiệu quả sinh thái, hiệu quả xã hội cao nhất, đảm bảo lợi ích trƣớc mắt và lâu dài.
Nói cách khác, mục tiêu hiện nay của loài ngƣời là phấn đấu xây dựng một nền nông nghiệp toàn diện về kinh tế, xã hội, môi trƣờng một cách bền vững. Để thực hiện mục tiêu này cần bắt đầu từ nâng cao hiệu quả sử dụng đất trong nông nghiệp một cách toàn diện. Đối với nƣớc ta, là một nƣớc nông nghiệp thì vấn đề này càng quan trọng và mang tính cấp thiết hơn cả. Xã Tân Long là một xã trung du miền núi thuộc huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, có tổng diện tích tự nhiên là 4114,70 ha, dân số khoảng 5.
Là một xã có số dân khá đông và nền kinh tế nông nghiệp giữ vị trí chủ đạo trong quá trình sản xuất của xã nên đời sống của ngƣời dân vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, việc định hƣớng cho ngƣời dân trong xã khai thác và sử dụng hợp lý, có hiệu quả đất nông nghiệp là một trong những vấn đề hết sức cần thiết để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đảm bảo phục vụ đủ nhu cầu về lƣơng thực thực phẩm của ngƣời dân. Để giải quyết vấn đề này thì việc đánh giá thực trạng và hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp nhằm đề xuất giải pháp sử dụng đất và loại hình sử dụng đất thích hợp là việc rất quan trọng. Từ thực tiễn trên, đƣợc sự đồng ý của khoa Quản lý tài nguyên Trƣờng Đại học Nông Lâm dƣới sự hƣớng dẫn của thầy giáoGS.TS Nguyễn Thế Đặng, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá thực trạng và hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn xã Tân Long, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên”.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu tổng quát Đánh giá thực trạng và hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp để lựa chọn các loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả cao và đề xuất các giải pháp nhằm nâng n 3 cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Tân Long, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá những thuận lợi và khó khăn của điều kiện tự nhiên, – kinh tế xã hội tác động đến sản xuất nông nghiệp của xã Tân Long. - Đánh giá thực trạng và hiệu quả sử dụng đất, xác định các loại hình sử dụng đất nông nghiệp của xã Tân Long.
- Lựa chọn loại hình sử dụng đất nông nghiệp cho xã Tân Long. - Đề xuất loại hình sử dụng đất nông nghiệp và giải pháp phát triển phù hợp cho xã Tân Long, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập Đề tài giúp củng cố kiến thức đã đƣợc tiếp thu trong trƣờng học và những kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở để bổ sung và hoàn thiện kiến thức của bản thân.
Ý nghĩa trong thực tiễn - Qua quá trình tìm hiểu và nghiên cứu để làm đề tài từ đó nâng cao khả năng tiếp cận, chọn lọc, thu thập và xử lí thông tin có hiệu quả. - Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp từ đó đề xuất đƣợc những giải pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao, bền vững, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa phƣơng. n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái niệm về đất, đất nông nghiệp 2.
Khái niệm về đất Đất là một vật thể tự nhiên mà từ nó đã cung cấp các sản phẩm thực vật để nuôi sống động vật và con ngƣời. Sự phát triển của loài ngƣời gắn liền với sự phát triển của đất. Khái niệm đất nông nghiệp Đất nông nghiệp đƣợc định nghĩa là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng. Đất nông nghiệp bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác [13] 2.
Vai trò và ý nghĩa của đất đai đối với sản xuất nông nghiệp Đất đai đóng vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài ngƣời, nó là cơ sở tự nhiên, là tiền đề cho mọi quá trình sản xuất.Mác đã nhấn mạnh “Đất là mẹ, lao động là cha của mọi của cải vật chất xã hội”, “Đất là một phòng thí nghiệm vĩ đại, là kho tàng cung cấp các tƣ liệu lao động, vật chất, là vị trí để định cƣ, là nền tảng của tập thể”. Thực tế cho thấy, trong quá trình phát triển xã hội loài ngƣời, sự hình thành và phát triển mọi nền văn minh vật chất, văn hóa tinh thần, các thành tựu khoa học công nghệ đều đƣợc xây dựng trên nền tảng cơ bản - sử dụng đất. Trong sản xuất nông lâm nghiệp đất đai đƣợc coi là tƣ liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt và không thể thay thế. Ngoài vai trò là cơ sở không gian, đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng: n 5 - Là đối tƣợng chịu sự tác động trực tiếp của con ngƣời trong quá trình sản xuất: Là nơi con ngƣời thực hiện các hoạt động của mình tác động vào cây trồng vật nuôi để tạo ra sản phẩm.
- Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nƣớc, không khí và các chất dinh dƣỡng cần thiết cho cây trồng sinh trƣởng và phát triển. Nhƣ vậy, đất gần nhƣ trở thành một công cụ sản xuất. Năng suất và chất lƣợng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất. Trong tất cả các tƣ liệu sản xuất dùng trong nông nghiệp chỉ có đất mới có chức năng này [4] 2.
Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới và Việt Nam 2.Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới Đất đai có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, vì đất là tƣ liệu và nhân tố quyết định sản lƣợng và chất lƣợng sản phẩm từ nông nghiệp. Mỗi quốc gia trên thế giới có nền sản xuất nông nghiệp phát triển cũng khác nhau nhƣng tầm quan trọng của sản xuất nông nghiệp đảm bảo về an ninh lƣơng thực và cơ sở nền tảng của từng nƣớc để phát triển các ngành nghề khác. Nhƣng hiện nay dân số ngày một tăng nhanh cũng nhƣ hiện tƣợng nƣớc biển dâng cao làm mất dần diện tích đất nông nghiệp mà nhu cầu về lƣơng thực và thực phẩm vẫn không dừng lại. Để đáp ứng những nhu cầu đó con ngƣời vẫn tƣơng cƣờng các biện pháp khai thác, khoai hoang đất đai để phục vụ cho mục đích nông nghiệp.
Chính vì thế đất đai là đối tƣợng bị khai thác triệt, trong khi đó các biện pháp bảo vệ và tăng độ phì của đất chƣa đƣợc chú trọng đúng mức nên dẫn đến suy thoái môi trƣờng sinh thái và làm cho diện tích đất đai thoái hóa trên phạm vi thế giới nhiều hơn, gây ảnh hƣởng đến năng suất và chất lƣợng nông sản. Trên thế giới đất đai phân bố không đều ở các châu lục. Trong khi đó Châu Á là châu lục lớn nhất và đông dân nhất trên thế giới chiếm khoảng 8,6 % tổng diện tích bề mặt trái đất và khoảng 29,9% diện tích mặt đất. Trong khi đó nguồn tài nguyên đất trên thế giới hàng năm luôn bị giảm, đặc biệt là đất nông n 6 nghiệp mất đi do chuyển sang mục đích sử dụng khác.
Mặt khác dân số ngày càn tăng, theo ƣớc tính mỗi năm dân số thế giới tăng từ 80 - 85 triệu ngƣời. Nhƣ vậy, với mức tăng này mỗi ngƣời cần phải có 0,2 - 0,4 ha đất nông nghiệp mới đủ lƣơng thực, thực phẩm. Đứng trƣớc những khó khăn rất lớn đó là việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất của nông nghiệp là hết sức cần thiết. Tình hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam Việt Nam có tổng diện tích tự nhiên là 33.121,2 nghìn ha, trong đó 24,696 nghìn ha chiếm 74,56% tổng diện tích đất tự nhiên.
Diện tích đất bình quân đầu ngƣời ở Việt Nam thuộc loại thấp nhất thế giới.