Luận văn thạc sĩ đánh giá thực trạng môi trường nông thôn và đề xuất một số giải pháp định hướng quy hoạch về môi trường trong xây dựng nông thôn mới tại xã diễn thọ huyện diễn châu tỉnh nghệ an

Bài viết đánh giá thực trạng môi trường nông thôn và đề xuất giải pháp quy hoạch xây dựng nông thôn mới tại xã Diễn Thọ, Diễn Châu, Nghệ An.

• Tác giả: Hoàng Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Đào Thanh Vân
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học nông nghiệp
• Đề tài: Đánh Giá Thực Trạng Môi Trường Nông Thôn Và Giải Pháp Quy Hoạch Xây Dựng Nông Thôn Mới Tại Xã Diễn Thọ, Diễn Châu, Nghệ An
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1.1. Cơ sở khoa học
• 1.1.2. Các khái niệm liên quan
• 1.1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.1.3.1. Một số đặc điểm về hiện trạng môi trường trên thế giới
• 1.1.3.2. Các vấn đề môi trường nông thôn ở Việt Nam
• 1.1.3.3. Các vấn đề môi trường cấp bách tại tỉnh Nghệ An hiện nay
• 1.1.3.4. Tình hình xây dựng nông thôn mới trên thế giới
• 1.1.3.5. Tình hình xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam
• 1.2. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.2.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.2.2.1. Tìm hiểu điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, môi trường tại xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An
• 1.2.2.2. Đánh giá hiện trạng môi trường xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu theo mô hình Động lực – Áp lực – Trạng thái – Tác động – Đáp ứng (DPSIR)
• 1.2.2.3. Đánh giá tiêu chí môi trường tại xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An
• 1.2.2.4. Giải pháp, quy hoạch, định hướng
• 1.2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.3.1. Phương pháp thu thập tài liệu
• 1.2.3.2. Phương pháp thống kê xử lý số liệu
• 1.2.3.3. Phương pháp tổng hợp, đánh giá, so sánh
• 1.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An
• 1.3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.3.2. Đánh giá thực trạng môi trường xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu theo mô hình Động lực – Áp lực – Trạng thái – Tác động – Đáp ứng (DPSIR)
• 1.3.2.1. Gia tăng dân số
• 1.3.2.2. Hoạt động phát triển kinh tế
• 1.3.2.3. Trình độ nhận thức
• 1.3.3. Đánh giá hệ thống tiêu chí môi trường đã được định ra trong xây dựng nông thôn mới
• 1.3.4. Các giải pháp định hướng, quy hoạch về môi trường trong xây dựng nông thôn mới trên địa bàn xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An
• 1.3.4.1. Về cấp nước
• 1.3.4.2. Về thoát nước thải và vệ sinh môi trường
• 2. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng môi trường nông thôn tại xã Diễn Thọ

Thực trạng môi trường nông thôn tại xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An được đánh giá dựa trên mô hình DPSIR (Động lực - Áp lực - Trạng thái - Tác động - Đáp ứng). Các yếu tố như gia tăng dân số, hoạt động kinh tế, và trình độ nhận thức của người dân đã tạo ra áp lực lớn lên môi trường. Ô nhiễm nguồn nước, chất thải rắn, và suy thoái đất là những vấn đề nổi bật. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe cộng đồng.

1.1. Gia tăng dân số và áp lực môi trường

Sự gia tăng dân số tại xã Diễn Thọ đã tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên thiên nhiên. Nhu cầu về nước sạch, đất canh tác, và năng lượng tăng cao, dẫn đến tình trạng khai thác quá mức. Chất thải sinh hoạt không được xử lý đúng cách gây ô nhiễm môi trường đất và nước. Đây là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến suy thoái môi trường tại địa phương.

1.2. Hoạt động kinh tế và tác động môi trường

Các hoạt động kinh tế chủ yếu tại xã Diễn Thọ là nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp. Việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật không kiểm soát đã gây ô nhiễm đất và nguồn nước. Chất thải rắn từ các làng nghề cũng là vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến môi trường sống của người dân.

II. Giải pháp quy hoạch xây dựng nông thôn mới

Để cải thiện thực trạng môi trường nông thôn, các giải pháp quy hoạch và định hướng phát triển bền vững được đề xuất. Trọng tâm là bảo vệ môi trường, cải thiện chất lượng sống, và phát triển hạ tầng nông thôn. Các giải pháp này nhằm đảm bảo sự phát triển toàn diện và bền vững của xã Diễn Thọ.

2.1. Cải thiện hệ thống cấp thoát nước

Một trong những giải pháp quan trọng là cải thiện hệ thống cấp thoát nước. Xây dựng các công trình cấp nước sạch và hệ thống thoát nước thải hợp vệ sinh sẽ giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước. Đồng thời, việc xử lý nước thải trước khi xả ra môi trường cũng được chú trọng.

2.2. Quản lý chất thải rắn

Giải pháp quản lý chất thải rắn được đề xuất bao gồm xây dựng các điểm thu gom và xử lý rác thải tập trung. Tuyên truyền nâng cao nhận thức của người dân về phân loại rác tại nguồn cũng là một phần quan trọng trong chiến lược này.

III. Phát triển bền vững nông thôn mới

Phát triển bền vững nông thôn mới tại xã Diễn Thọ cần kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Các chính sách phát triển nông thôn cần được thực hiện đồng bộ, từ đầu tư hạ tầng đến tăng cường quản lý môi trường. Mục tiêu là tạo ra một môi trường sống trong lành và phát triển kinh tế ổn định cho người dân.

3.1. Chính sách phát triển nông thôn

Các chính sách phát triển nông thôn cần tập trung vào việc hỗ trợ người dân trong sản xuất nông nghiệp bền vững. Đồng thời, khuyến khích các mô hình kinh tế xanh, thân thiện với môi trường. Đây là cách để vừa phát triển kinh tế, vừa bảo vệ môi trường.

3.2. Tăng cường quản lý môi trường

Việc tăng cường quản lý môi trường cần được thực hiện thông qua các biện pháp như giám sát chất lượng môi trường, xử lý vi phạm, và nâng cao nhận thức cộng đồng. Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ với người dân để đạt hiệu quả cao nhất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An là một địa phương đồng bằng với diện tích tự nhiên 815,76 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 69,26%. Dân số xã hiện khoảng 7.834 người với tỷ lệ tăng dân số tự nhiên 0,53%/năm, tạo áp lực lớn lên môi trường nông thôn. Môi trường nông thôn tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức như ô nhiễm nguồn nước, chất thải rắn, và suy thoái đất do hoạt động nông nghiệp và phát triển kinh tế chưa bền vững. Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá thực trạng môi trường nông thôn tại xã Diễn Thọ và đề xuất các giải pháp định hướng, quy hoạch nhằm bảo vệ môi trường trong quá trình xây dựng nông thôn mới.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và môi trường tại xã Diễn Thọ trong giai đoạn từ năm 2005 đến 2012. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các cơ quan quản lý địa phương trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách phát triển bền vững. Qua đó, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn, đồng thời bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường sinh thái.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn áp dụng mô hình Động lực – Áp lực – Trạng thái – Tác động – Đáp ứng (DPSIR) do Tổ chức Môi trường châu Âu phát triển năm 1999, nhằm phân tích mối quan hệ nguyên nhân và kết quả trong các vấn đề môi trường. Mô hình này bao gồm:

• Động lực (Driving Forces): Các yếu tố thúc đẩy như gia tăng dân số, phát triển kinh tế, nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp.
• Áp lực (Pressure): Các tác động trực tiếp lên môi trường như xả thải, sử dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật.
• Trạng thái (State): Tình trạng môi trường hiện tại về chất lượng đất, nước, không khí.
• Tác động (Impact): Ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe con người, sản xuất và sinh thái.
• Đáp ứng (Response): Các biện pháp, chính sách và hành động nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực.

Ngoài ra, nghiên cứu còn dựa trên các khái niệm về môi trường, ô nhiễm môi trường, phát triển nông thôn và xây dựng mô hình nông thôn mới theo Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới (Quyết định số 491/QĐ-TTg, 2009). Các thuật ngữ chuyên ngành như vệ sinh môi trường (VSMT), chất thải rắn (CTR), và bảo vệ môi trường (BVMT) cũng được sử dụng xuyên suốt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp thu thập số liệu sơ cấp và thứ cấp. Số liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát phỏng vấn 440 hộ gia đình và 8 cơ quan công sở tại xã Diễn Thọ, với mẫu chọn ngẫu nhiên 20 hộ/xóm. Bộ câu hỏi điều tra tập trung vào các vấn đề về điều kiện kinh tế - xã hội, môi trường, sử dụng tài nguyên nước, đất và vệ sinh môi trường.

Số liệu thứ cấp được thu thập từ các văn bản pháp luật, báo cáo của ngành, tài liệu khoa học và số liệu thống kê địa phương. Phân tích số liệu được thực hiện bằng phần mềm Excel, bao gồm xử lý thống kê mô tả, vẽ biểu đồ và bảng biểu để minh họa các kết quả. Phương pháp tổng hợp, đánh giá và so sánh được áp dụng để đối chiếu thực trạng môi trường xã Diễn Thọ với các tiêu chuẩn và kết quả nghiên cứu khác.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2005 đến 2012, tập trung đánh giá hiện trạng môi trường và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Gia tăng dân số và áp lực lên môi trường: Dân số xã Diễn Thọ tăng từ 7.253 người năm 2010 lên 7.834 người năm 2012, với tỷ lệ tăng dân số tự nhiên 0,53%/năm. Sự gia tăng này làm tăng nhu cầu sử dụng tài nguyên nước, đất đai và phát sinh chất thải, gây áp lực lớn lên môi trường nông thôn.

2. Ô nhiễm nguồn nước và vệ sinh môi trường: Tỷ lệ hộ sử dụng nước sạch hợp vệ sinh tại xã chỉ đạt khoảng 65%, trong khi nhiều hộ vẫn sử dụng nước giếng đào, mạch nước ngầm chưa qua xử lý. Nước thải sinh hoạt và chăn nuôi phần lớn chưa được xử lý, xả trực tiếp ra môi trường, gây ô nhiễm nguồn nước mặt và ngầm.

3. Chất thải rắn và xử lý chưa hiệu quả: Hơn 70% chất thải rắn sinh hoạt chưa được thu gom và xử lý đúng quy chuẩn. Các bãi rác tập trung chưa được quy hoạch đồng bộ, nhiều nơi rác thải bị ứ đọng trong khu dân cư, ảnh hưởng đến mỹ quan và sức khỏe cộng đồng.

4. Sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật: Trung bình xã sử dụng khoảng 80-90 kg phân bón hóa học/ha, trong đó phân đạm chiếm tỷ lệ cao. Việc sử dụng không đúng kỹ thuật và không cân đối gây ô nhiễm đất và nước, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và sức khỏe người dân.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các vấn đề môi trường tại xã Diễn Thọ là do sự gia tăng dân số nhanh, phát triển kinh tế nông nghiệp chưa bền vững và nhận thức bảo vệ môi trường của người dân còn hạn chế. So với các nghiên cứu tại các tỉnh khác như Vĩnh Phúc hay Thừa Thiên Huế, tình trạng ô nhiễm và xử lý chất thải tại Diễn Thọ tương đối nghiêm trọng do thiếu quy hoạch và nguồn lực đầu tư.

Biểu đồ phân tích chuỗi DPSIR minh họa rõ mối quan hệ giữa động lực gia tăng dân số, áp lực phát sinh chất thải, trạng thái ô nhiễm môi trường, tác động tiêu cực đến sức khỏe và các phản ứng xã hội còn yếu kém. Kết quả này phù hợp với báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn về khó khăn trong thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới.

Việc thiếu hệ thống xử lý nước thải và thu gom rác thải đồng bộ làm tăng nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và đất, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và sức khỏe cộng đồng. Do đó, cần có các giải pháp đồng bộ, kết hợp giữa nâng cao nhận thức, đầu tư hạ tầng và quản lý môi trường hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư hệ thống cấp nước sạch và xử lý nước thải: Xây dựng và nâng cấp các công trình cấp nước hợp vệ sinh, đồng thời triển khai hệ thống xử lý nước thải sinh hoạt và chăn nuôi đạt chuẩn. Mục tiêu đạt tỷ lệ hộ sử dụng nước sạch trên 90% trong vòng 3 năm. Chủ thể thực hiện là UBND xã phối hợp với các ngành chức năng và nhà đầu tư.

2. Xây dựng quy hoạch bãi rác tập trung và hệ thống thu gom chất thải rắn: Thiết lập các điểm thu gom rác thải tại các xóm, xây dựng bãi rác tập trung có hệ thống xử lý phù hợp, giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do UBND huyện và xã chủ trì phối hợp với các doanh nghiệp môi trường.

3. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường: Tổ chức các chương trình giáo dục, tập huấn kỹ thuật sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật an toàn, đồng thời vận động người dân không vứt rác bừa bãi. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ người dân hiểu biết về môi trường lên trên 80% trong 1 năm.

4. Khuyến khích áp dụng công nghệ sinh học và biogas trong chăn nuôi: Hỗ trợ xây dựng hầm biogas để xử lý chất thải chăn nuôi, giảm thiểu ô nhiễm và tận dụng nguồn khí sinh học. Mục tiêu đạt 50% hộ chăn nuôi sử dụng biogas trong 3 năm tới, do các tổ chức nông nghiệp và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện.

5. Tăng cường quản lý và giám sát môi trường: Xây dựng hệ thống giám sát chất lượng môi trường định kỳ, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm về xả thải và ô nhiễm môi trường. Thời gian triển khai liên tục, do các cơ quan chức năng tỉnh và huyện đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về nông nghiệp và môi trường: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy hoạch phát triển nông thôn mới gắn với bảo vệ môi trường, nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên.

2. Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo về khoa học môi trường và nông nghiệp: Áp dụng mô hình DPSIR và các phương pháp đánh giá môi trường trong giảng dạy và nghiên cứu thực tiễn.

3. Nhà đầu tư và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xử lý môi trường và phát triển nông thôn: Tham khảo các giải pháp kỹ thuật và quy hoạch môi trường để triển khai các dự án phù hợp với điều kiện địa phương.

4. Cộng đồng dân cư và các tổ chức xã hội tại địa phương: Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường, tham gia tích cực vào các hoạt động xây dựng nông thôn mới và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao mô hình DPSIR được chọn để đánh giá môi trường nông thôn?
   Mô hình DPSIR giúp phân tích mối quan hệ nguyên nhân - kết quả giữa các yếu tố tác động đến môi trường, từ đó xác định các điểm can thiệp hiệu quả. Ví dụ, nó giúp nhận diện động lực gia tăng dân số gây áp lực lên nguồn nước và chất thải, từ đó đề xuất giải pháp phù hợp.

2. Tỷ lệ sử dụng nước sạch tại xã Diễn Thọ hiện nay như thế nào?
   Khoảng 65% hộ dân sử dụng nước sạch hợp vệ sinh, còn lại chủ yếu dùng nước giếng đào chưa qua xử lý, gây nguy cơ ô nhiễm và bệnh tật liên quan đến nước.

3. Nguyên nhân chính gây ô nhiễm môi trường nông thôn tại Diễn Thọ là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu là do gia tăng dân số, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật không đúng kỹ thuật, thiếu hệ thống xử lý nước thải và thu gom rác thải hiệu quả.

4. Giải pháp nào được đề xuất để xử lý chất thải chăn nuôi?
   Khuyến khích xây dựng hầm biogas để xử lý chất thải, vừa giảm ô nhiễm vừa tận dụng khí sinh học làm nguồn năng lượng sạch.

5. Làm thế nào để nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường?
   Thông qua các chương trình tuyên truyền, tập huấn kỹ thuật, vận động người dân tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường và xây dựng nông thôn mới, đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức xã hội và chính quyền địa phương.

Kết luận

• Đã đánh giá chi tiết thực trạng môi trường nông thôn xã Diễn Thọ theo mô hình DPSIR, xác định các động lực, áp lực và tác động chính.
• Phát hiện tỷ lệ sử dụng nước sạch hợp vệ sinh còn thấp (khoảng 65%), chất thải rắn chưa được thu gom và xử lý hiệu quả.
• Sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật chưa đúng kỹ thuật gây ô nhiễm đất và nước.
• Đề xuất các giải pháp đồng bộ về cấp nước sạch, xử lý nước thải, thu gom rác thải, nâng cao nhận thức cộng đồng và áp dụng công nghệ sinh học trong chăn nuôi.
• Khuyến nghị các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương phối hợp thực hiện các giải pháp nhằm bảo vệ môi trường, góp phần xây dựng nông thôn mới bền vững.

Tiếp theo, cần triển khai các dự án đầu tư hạ tầng môi trường, tổ chức các chương trình đào tạo và giám sát môi trường định kỳ. Mời các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng cùng tham gia đóng góp ý kiến để hoàn thiện và nhân rộng mô hình bảo vệ môi trường nông thôn tại Nghệ An và các vùng lân cận.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học 1. Các khái niệm liên quan - “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con ngươì, ảnh hưởng đến đời sống sản xuất, sự tồn tại, sự phát triển của con người và sinh vật” (Luật bảo vệ môi trường, 2005). - Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp vối tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến con người, sinh vật [8].

- Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ cho môi trường trong sạch, phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học [8]. - Nông thôn là vùng khác với đô thị mà ở đó có một cộng đồng chủ yếu là nông dân làm nghề chính là nông nghiệp; có mật độ dân cư thấp hơn, có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có mức độ phúc lợi xã hội thua kém hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hoá thấp hơn”.[1] - Phát triển nông thôn Phát triển nông thôn là một phạm trù rộng được nhận thức với rất nhiều quan điểm khác nhau. Theo Ngân hàng Thế giới (1975) đã đưa ra định nghĩa: “ Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển” [3].

Quan điểm khác lại cho rằng, phát triển nông thôn nhằm nâng cao về vị thể kinh tế và xã hội cho người dân nông thôn qua việc sử dụng có hiệu quả cao các nguồn lực của địa phương bao gồm nhân lực, vật lực và tài lực. n 5 Phát triển nông thôn có tác động theo nhiều chiều cạnh khác nhau. Phát triển nông thôn là qua trình thực hiện hiện đại hóa nền văn hóa nông thôn,nhưng vẫn bảo tồn được những giá trị truyền thống thông qua việc ứng dụng khoa học và công nghệ. Đồng thời đây là quá trình thu hút mọi người dân tham gia vào các chương trình phát triển, nhằm mục tiêu cải thiện chất lượng cuộc sống của các cư dân nông thôn.

Khái niệm phát triển nông thôn mang tính toàn diện, đảm bảo tính bền vững về môi trường. Vì vậy trong điều kiện của Việt Nam , được tổng kết từ các chiến lược kinh tế xã hội của Chính phủ, thuật ngữ này được hiểu: “Phát triển nông thôn là một quá trình cải thiện có chủ ý một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ chức khác” [3]. - Mô hình nông thôn mới Xây dựng mô hình nông thôn mới là một chính sách về một mô hình phát triển cả về nông nghiệp và nông thôn, mô hình nông thôn mới là những kiểu mẫu cộng đồng theo tiêu chí mới, tiếp thu những thành tựu KHKT hiện đại mà vẫn giữ đựơc nét đặc trưng, tinh hoa văn hóa của người Việt Nam. Nhìn chung: mô hình làng nông thôn mới theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa, hợp tác hóa, dân chủ hóa và văn minh hóa.

Mô hình nông thôn mới được quy định bởi các tính chất: đáp ứng yêu cầu phát triển (đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trường), đạt hiệu quả cao nhất trên tấ cả các mặt (kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội), tiến bộ hơn so với mô hình cũ, chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến và vận dụng trên cả nước. Có thể quan niệm: “Mô hình nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, là kiểu nông thôn được xây dựng so với mô hình nông thôn cũ (truyền thống, đã có) ở tính tiên tiến về mọi mặt” [20]. n 6 - Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới là một chương trình tổng thể về phát triển kinh tế - xã hội, chính trị và an ninh quốc phòng, gồm có 11 nội dung, trong đó nội dung thứ 9 nói về cấp nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn. + Mục tiêu: Đạt yêu cầu tiêu chí số 17 trong Bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới; đảm bảo cung cấp đủ nước sinh hoạt và hợp vệ sinh cho dân cư, trường học, trạm y tế, công sở và các khu dịch vụ công cộng; thực hiện các yêu cầu về bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái trên địa bàn xã.

Đến năm 2015 có 35% số xã đạt chuẩn và đến năm 2020 có 80% số xã đạt chuẩn. + Nội dung: - Nội dung 1: Tiếp tục thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn; - Nội dung 2: Xây dựng các công trình bảo vệ môi trường nông thôn trên địa bàn xã, thôn theo quy hoạch gồm: xây dựng, cải tạo nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước trong thôn, xóm; xây dựng các điểm thu gom, xử lý rác thải ở các xã; chỉnh trang, cải tạo nghĩa trang; cải tạo, xây dựng các ao, hồ sinh thái trong khu dân cư, phát triển cây xanh ở các công trình công cộng.[9] - Mô hình DPSIR * Khái niệm về mô hình DPSIR: Do tổ chức Môi trường châu Âu (EEA) xây dựng vào năm 1999, được viết tắt của 5 từ tiếng Anh: [6] - Driving Forces (D), có nghĩa là lực. Lực điều khiển (Dự án EIR dịch là động lực), lực điều khiển có tình khái quát nào đang tác động lên môi trường của địa bàn đang được xem xét, ví dụ: Sự gia tăng dân số, công nghiệp hoá, đô thị thị hoá. - Pressure (P), có nghĩa là áp lực.

Áp lực lên nhân tố môi trường. Ví dụ: Xả thải khí, nước đã bị ô nhiễm, chất thải rắn, chất thải độc hại vào môi trường. - State (S), có nghĩa là tình trạng. Tình trạng môi trường tại một thời điểm hoặc thời gian nhất định.

Ví dụ tình trạng không khí, nước, đất, tài nguyên khoáng sản, đa dạng sinh học. n 7 - Impact (I), có nghĩa là tác động. Tác động tiêu cực hoặc tích cực của tình trạng đó đối với con người cũng như điều kiện sinh sống, hoặt động sản xuất .của con người. - Response (R), có nghĩa là đáp ứng.

Con người có những hoạt động gì để đáp ứng nhằm khắc phục các tác động tiêu cực, phát huy các tác động tích cực nêu trên. Mô hình DPSIR nói lên rằng để hiểu tình trạng, môi trường tại một địa bàn, có thể là trên toàn cầu, tại một quốc gia, một tỉnh hay một địa phương ta phải biết. * Theo thông tư 09/2009/TT – BTNMT ngày 11/8/2009 của Bộ Tài nguyên và Môi trường được định nghĩa như sau: Mô hình DPSIR là mô hình mô tả mối quan hệ tương hỗ giữa Động lực - D (phát triển kinh tế - xã hội, nguyên nhân sâu xa của các biến đổi môi trường) - Áp lực - P (các nguồn thải trực tiếp gây ô nhiễm và suy thoái môi trường) - Hiện trạng - S (hiện trạng chất lượng môi trường) - Tác động - I (tác động của ô nhiễm môi trường đối với sức khoẻ cộng đồng, hoạt động phát triển kinh tế - xã hội và môi trường sinh thái) - Đáp ứng - R (các giải pháp bảo vệ môi trường). Cơ sở pháp lý + Chỉ thị số 36/2008/CT - BNN ngày 20/02/2008 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn về việc tăng cường các hoạt động bảo vệ môi trường trong Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

+ Căn cứ Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới. + Quyết định số 3875/QĐ – UBND.NN ngày 31/8/2010 của UBND tỉnh Nghệ An về phê duyệt kế hoạch chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tỉnh Nghệ An giai đoạn 2010 – 2020. + Công văn số 2536/HD.KHTC ngày 02/11/2010 của UBND tỉnh Nghệ An về hướng dẫn về việc xây dựng kế hoạch hàng năm cho xã để thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới cấp xã giai đoạn 2010 – 2020. Cơ sở thực tiễn 1.

Một số đặc điểm về hiện trạng môi trường trên thế giới Theo Lê Thạc Cán [2], Trong những năm đầu thập kỉ 90 của thế kỉ XX, tinh hình môi trường trên thế giới hiểu theo nghĩa rộng là bao gồm cả các nhân tố về chất lượng môi trường và tài nguyên thiên nhiên có những đặc điểm sau: * Tăng trưởng dân số nhanh: Dân số thế giới đã lên tới 6,7 tỉ người, các thành phố đông dân nhất trên thế giới hiện nay là Tokyo là 35 triệu người, Mexico 19,4 triệu người, NewYock 18,7 triệu người, Bombay là 18,2 triệu người. Trên thế giới bình quân mỗi giây có 3 trẻ em ra đời, mỗi ngày nhân loại sản sinh ra 30 vạn trẻ em. Với tốc độ sinh đẻ này thì đến năm 2120 dân số thế giới sẽ vượt quá 15 tỉ người, lúc đó mọi nơi trên thế giới đều lâm vào cảnh đất chật người đông. Dân số càng nhiều, sức ép về thực phẩm, lương thực, năng lượng, môi trường, tài nguyên cũng ngày càng lớn.

* Suy giảm tài nguyên đất: Hậu quả môi trường gắn liền trực tiếp với sự gia tăng dân số và suy giảm tài nguyên đất. Theo số liệu của Viện Tài nguyên môi trường thế giới, vào năm 1993 quỹ đất cho toàn nhân loại là 13.041,7 triệu ha, trong đó trồng trọt chiếm khoảng 20,6 %, đồng cỏ chiếm 69,6 %. Diện tích đất bình quân loài người trên toàn thế giới là 2,432 ha, ở châu Á là 0,81 ha, châu Âu là 0,91 ha. Phần lớn đất trồng trọt tăng lên là lấy từ đất rừng, gây nên những hậu quả xấu về môi trường.

* Đô thị hoá mạnh mẽ: Quá trình đô thị hóa đang diễn ra một cách nhanh chóng trên toàn Thế giới, với tốc độ là 3% hàng năm cho toàn thế giới và 3 - 5% cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Năm 1995, 45% dân số thế giới sống ở các đô thị. Dự báo đến năm 2020, tại các nước đang phát triển trong khu vực 50 % dân số sống ở các đô thị và tại các nước phát triển tỉ lệ này là 75 %.