Luận văn thạc sĩ đánh giá thực trạng áp dụng công cụ thuế và phí trong quản lý môi trường trên địa bàn tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng áp dụng công cụ thuế và phí trong quản lý môi trường tại tỉnh Thái Nguyên, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thu Hương
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Thu Hằng
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh giá thực trạng áp dụng công cụ thuế và phí trong quản lý môi trường trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.1.1. Cơ sở lý luận
• 2.1.2. Cơ sở pháp lý
• 2.2. Các công cụ kinh tế trong Quản lý môi trường
• 2.2.1. Khái niệm các công cụ kinh tế
• 2.2.2. Thuế tài nguyên
• 2.2.3. Thuế/phí bảo vệ môi trường
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 3.1.4. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 3.3.2. Phương pháp chuyên gia, chuyên khảo
• 3.3.3. Phương pháp tổng hợp số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội tỉnh Thái Nguyên
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 4.2. Đánh giá hiện trạng môi trường tỉnh Thái Nguyên giai đoạn từ năm 2005 đến nay
• 4.2.1. Môi trường nước
• 4.2.2. Diễn biến ô nhiễm môi trường không khí
• 4.2.3. Môi trường đất
• 4.3. Công tác ban hành chính sách pháp luật về bảo vệ môi trường của tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.1. Công tác quản lý môi trường tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.2. Các văn bản quy phạm pháp luật liên quan về bảo vệ môi trường được ban hành tại địa phương
• 4.3.3. Những tồn tại và hạn chế của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ môi trường tỉnh Thái Nguyên
• 4.4. Đánh giá việc thực hiện các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường từ năm 2005 đến nay tại tỉnh Thái Nguyên
• 4.4.1. Công tác thu phí bảo vệ môi trường
• 4.4.2. Đối với hoạt động khai thác khoáng sản
• 4.4.3. Công tác thu thuế tài nguyên, thuế môi trường
• 4.4.4. Nhận xét chung về tình hình thu thuế, phí bảo vệ môi trường tỉnh Thái Nguyên
• 4.5. Đề xuất giải pháp đẩy mạnh việc thực hiện công cụ kinh tế trong quản lý môi trường tại tỉnh Thái Nguyên
• 4.5.1. Nghiên cứu, điều chỉnh bổ sung và ban hành mới các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến thu, quản lý sử dụng thuế, phí bảo vệ môi trường
• 4.5.2. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.5.3. Giải pháp về truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về nộp phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, chất thải rắn, hoạt động khai thác khoáng sản
• 4.5.4. Giải pháp về kinh tế
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá thực trạng

Đánh giá thực trạng áp dụng công cụ thuế và công cụ phí trong quản lý môi trường tại Thái Nguyên là một nhiệm vụ quan trọng nhằm xác định hiệu quả của các chính sách hiện hành. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các văn bản pháp luật liên quan, tình hình thực hiện thuế và phí bảo vệ môi trường, cũng như những tác động của chúng đến môi trường địa phương. Thực trạng quản lý môi trường tại Thái Nguyên cho thấy sự thiếu minh bạch trong việc thu và sử dụng các khoản thuế, phí, dẫn đến hiệu quả thấp trong công tác bảo vệ môi trường.

1.1. Tình hình áp dụng công cụ thuế

Áp dụng công cụ thuế trong quản lý môi trường tại Thái Nguyên đã được thực hiện thông qua các văn bản pháp luật như Luật Thuế Bảo vệ Môi trường và các nghị định hướng dẫn. Tuy nhiên, việc thực thi còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong lĩnh vực khai thác khoáng sản. Các doanh nghiệp thường né tránh nghĩa vụ thuế, dẫn đến nguồn thu không đạt kỳ vọng. Thực trạng quản lý môi trường cũng cho thấy sự thiếu đồng bộ trong việc áp dụng các công cụ thuế, gây khó khăn cho công tác quản lý.

1.2. Tình hình áp dụng công cụ phí

Áp dụng công cụ phí trong quản lý môi trường tại Thái Nguyên tập trung vào các lĩnh vực như nước thải, chất thải rắn và khai thác khoáng sản. Mặc dù đã có các quy định cụ thể, việc thu phí vẫn gặp nhiều khó khăn do sự thiếu hợp tác từ các đối tượng nộp phí. Thực trạng quản lý môi trường cũng chỉ ra rằng nguồn thu từ phí chưa được sử dụng hiệu quả, dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường vẫn tiếp diễn.

II. Công cụ thuế và phí trong quản lý môi trường

Công cụ thuế và công cụ phí là hai công cụ kinh tế chính được sử dụng trong quản lý môi trường tại Thái Nguyên. Các công cụ này nhằm điều tiết hành vi của các tổ chức và cá nhân, hướng tới việc bảo vệ môi trường. Đánh giá công cụ thuế và phí cho thấy chúng có tiềm năng lớn trong việc giảm thiểu ô nhiễm, nhưng cần được cải thiện về cách thức áp dụng và quản lý.

2.1. Công cụ thuế

Công cụ thuế bao gồm các loại thuế như thuế tài nguyên và thuế bảo vệ môi trường. Các loại thuế này được thiết kế để hạn chế việc khai thác tài nguyên quá mức và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Tuy nhiên, thực trạng quản lý môi trường cho thấy việc áp dụng thuế còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc xác định mức thuế và giám sát việc nộp thuế.

2.2. Công cụ phí

Công cụ phí bao gồm các loại phí như phí nước thải, phí chất thải rắn và phí khai thác khoáng sản. Các loại phí này nhằm tạo nguồn thu để đầu tư vào các hoạt động bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, thực trạng quản lý môi trường cho thấy việc thu phí còn nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc đảm bảo sự hợp tác từ các đối tượng nộp phí.

III. Quản lý môi trường tại Thái Nguyên

Quản lý môi trường tại Thái Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh phát triển kinh tế nhanh chóng. Việc áp dụng các công cụ thuế và công cụ phí là một phần quan trọng trong chiến lược quản lý môi trường của tỉnh. Tuy nhiên, thực trạng quản lý môi trường cho thấy cần có những cải tiến trong việc áp dụng và quản lý các công cụ này để đạt được hiệu quả cao hơn.

3.1. Thách thức trong quản lý môi trường

Quản lý môi trường tại Thái Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự gia tăng ô nhiễm môi trường do hoạt động công nghiệp và khai thác khoáng sản. Thực trạng quản lý môi trường cũng cho thấy sự thiếu hiệu quả trong việc áp dụng các công cụ thuế và công cụ phí, dẫn đến tình trạng ô nhiễm vẫn tiếp diễn.

3.2. Giải pháp cải thiện quản lý môi trường

Để cải thiện quản lý môi trường tại Thái Nguyên, cần có những giải pháp cụ thể như tăng cường giám sát việc thu và sử dụng các khoản thuế, phí, cải thiện hệ thống pháp luật liên quan, và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường. Đánh giá công cụ thuế và phí cũng cần được thực hiện thường xuyên để đảm bảo hiệu quả của các chính sách hiện hành.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển kinh tế nhanh chóng, tỉnh Thái Nguyên, một trung tâm công nghiệp trọng điểm của miền Bắc Việt Nam, đang đối mặt với thách thức nghiêm trọng về suy thoái và ô nhiễm môi trường. Từ năm 2005 đến nay, các hoạt động khai thác khoáng sản, sản xuất công nghiệp và sinh hoạt đã gây ra ô nhiễm nước, không khí và đất, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và phát triển bền vững của địa phương. Theo số liệu quan trắc, hàm lượng BOD, COD tại các đoạn sông Cầu vượt quy chuẩn quốc gia từ 1,2 đến 2,8 lần, trong khi ô nhiễm bụi lơ lửng tại các khu vực đô thị và khai thác khoáng sản vượt tiêu chuẩn cho phép lên đến 5 lần.

Trước thực trạng này, việc áp dụng các công cụ kinh tế như thuế và phí bảo vệ môi trường được xem là giải pháp quan trọng nhằm kiểm soát và giảm thiểu ô nhiễm. Luận văn tập trung đánh giá thực trạng áp dụng công cụ thuế và phí bảo vệ môi trường trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2013-2014, nhằm làm rõ hiệu quả thu, quản lý và sử dụng các khoản thu này, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý môi trường. Nghiên cứu có phạm vi tập trung vào các loại thuế, phí liên quan đến nước thải, chất thải rắn và khai thác khoáng sản, với đối tượng khảo sát gồm các doanh nghiệp, người dân và các cơ quan quản lý liên quan trên địa bàn tỉnh.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc cung cấp số liệu thực tiễn, mà còn góp phần hoàn thiện chính sách pháp luật và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường, từ đó thúc đẩy phát triển bền vững tại Thái Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình quản lý môi trường bằng công cụ kinh tế, trong đó nổi bật là:

• Lý thuyết Thuế Pigou: Thuế môi trường được thiết kế nhằm nội hóa chi phí ngoại ứng do ô nhiễm gây ra, tạo động lực kinh tế để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.
• Nguyên tắc "Người gây ô nhiễm phải trả tiền" (Polluter Pays Principle): Các tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm phải chịu trách nhiệm tài chính cho việc xử lý và khắc phục ô nhiễm.
• Mô hình công cụ kinh tế trong quản lý môi trường: Bao gồm thuế bảo vệ môi trường, phí bảo vệ môi trường, ký quỹ môi trường, trợ cấp môi trường và nhãn sinh thái, nhằm điều chỉnh hành vi của các tác nhân kinh tế theo hướng thân thiện với môi trường.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: thuế bảo vệ môi trường, phí bảo vệ môi trường, ký quỹ môi trường, nguyên tắc nội hóa chi phí môi trường, và các loại thuế/phí theo đối tượng gây ô nhiễm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp thu thập số liệu thứ cấp và khảo sát thực tế:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp số liệu quan trắc môi trường từ năm 2005 đến 2013 của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thái Nguyên, các văn bản pháp luật liên quan, báo cáo thu thuế, phí bảo vệ môi trường, và các tài liệu chuyên ngành.
• Khảo sát thực tế: Phỏng vấn trực tiếp 250 đối tượng gồm 50 doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực khai thác khoáng sản, sản xuất công nghiệp và 200 hộ dân tại thành phố Thái Nguyên, huyện Phổ Yên và huyện Võ Nhai. Mẫu được chọn ngẫu nhiên, đảm bảo tính đại diện về giới tính, độ tuổi, trình độ văn hóa và thu nhập.
• Phương pháp chuyên gia: Thu thập ý kiến từ các cán bộ quản lý, chuyên gia môi trường tại Sở Tài nguyên và Môi trường, Quỹ Bảo vệ môi trường và các đơn vị liên quan nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.
• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm Excel để tổng hợp, phân tích và trình bày dữ liệu dưới dạng biểu đồ, bảng biểu nhằm minh họa diễn biến ô nhiễm và hiệu quả thu thuế, phí.

Thời gian nghiên cứu tập trung trong giai đoạn 2013-2014, với phạm vi địa lý tại tỉnh Thái Nguyên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng ô nhiễm môi trường tại Thái Nguyên: Chất lượng nước mặt tại các sông Cầu và sông Công không đạt tiêu chuẩn cấp nước sinh hoạt, với hàm lượng BOD, COD vượt quy chuẩn từ 1,2 đến 3 lần. Ô nhiễm bụi lơ lửng tại các khu vực đô thị và khai thác khoáng sản vượt tiêu chuẩn từ 1 đến 5 lần, đặc biệt tại khu vực Ngã ba Quán Triều và các mỏ khai thác. Ô nhiễm vi sinh và kim loại nặng cũng được ghi nhận tại nhiều điểm quan trắc.

2. Tình hình thu thuế và phí bảo vệ môi trường: Tổng nguồn thu phí bảo vệ môi trường năm 2008 đạt khoảng 1.224 tỷ đồng, trong khi tổng thu từ phí xăng dầu lên tới 9.000 tỷ đồng/năm. Tuy nhiên, tỷ lệ thu phí nước thải công nghiệp còn thấp do doanh nghiệp trốn tránh và nợ phí. Phí bảo vệ môi trường đối với chất thải rắn chưa đủ đáp ứng chi phí thu gom, xử lý, gây khó khăn trong quản lý rác thải sinh hoạt.

3. Nhận thức và khả năng chi trả của cộng đồng: Khảo sát cho thấy tỷ lệ người dân và doanh nghiệp sẵn sàng chấp nhận tăng mức thuế, phí bảo vệ môi trường còn hạn chế, phụ thuộc vào thu nhập và trình độ văn hóa. Khoảng 58% người dân trong độ tuổi 18-35 có thu nhập trung bình khá thể hiện sự quan tâm đến bảo vệ môi trường nhưng vẫn còn nhiều băn khoăn về tính minh bạch và hiệu quả sử dụng nguồn thu.

4. Công tác quản lý và sử dụng nguồn thu: Việc quản lý, sử dụng các khoản thu từ thuế, phí bảo vệ môi trường còn thiếu minh bạch, chưa phát huy tối đa hiệu quả trong đầu tư cải thiện môi trường. Các văn bản pháp luật liên quan còn chồng chéo, chưa rõ trách nhiệm của các bên liên quan.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng ô nhiễm và hiệu quả thu thuế, phí thấp là do sự phát triển kinh tế nhanh nhưng chưa đồng bộ với công tác quản lý môi trường. So với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, Thái Nguyên có mức độ ô nhiễm tương đương các tỉnh công nghiệp khác nhưng chưa tận dụng hiệu quả các công cụ kinh tế để kiểm soát. Việc áp dụng thuế và phí bảo vệ môi trường còn nhiều bất cập về chính sách, cơ chế thu, cũng như nhận thức của cộng đồng chưa cao.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ diễn biến hàm lượng BOD, COD, TSS tại các điểm quan trắc sông Cầu và sông Công, biểu đồ tỷ lệ thu phí bảo vệ môi trường qua các năm, và bảng phân tích mức độ sẵn sàng chi trả của người dân theo thu nhập và trình độ văn hóa. Những biểu đồ này minh họa rõ xu hướng ô nhiễm và hiệu quả quản lý tài chính môi trường, từ đó làm cơ sở cho các đề xuất giải pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật: Nghiên cứu, điều chỉnh và ban hành mới các quy định về thu, quản lý và sử dụng thuế, phí bảo vệ môi trường, đảm bảo rõ ràng, minh bạch và phù hợp với thực tiễn địa phương. Thời gian thực hiện trong vòng 1-2 năm, do UBND tỉnh phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường chủ trì.

2. Tăng cường công tác truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng: Triển khai các chương trình truyền thông đa dạng nhằm nâng cao hiểu biết và trách nhiệm của người dân, doanh nghiệp về nghĩa vụ nộp thuế, phí bảo vệ môi trường. Mục tiêu tăng tỷ lệ sẵn sàng chi trả lên trên 70% trong vòng 3 năm, do các cơ quan truyền thông và tổ chức xã hội thực hiện.

3. Cải tiến kỹ thuật và công nghệ quản lý thu phí: Áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý thu thuế, phí, kiểm soát nguồn thải và giám sát việc sử dụng nguồn thu nhằm nâng cao hiệu quả và giảm thất thoát. Thời gian triển khai 2 năm, do Sở Tài chính và Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp thực hiện.

4. Tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm: Xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ đối với các tổ chức, cá nhân trốn tránh nghĩa vụ thuế, phí bảo vệ môi trường, đồng thời xử lý nghiêm các vi phạm để tạo tính răn đe. Thực hiện liên tục, do các cơ quan chức năng tỉnh Thái Nguyên đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và tài chính: Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài chính, Cục Thuế tỉnh Thái Nguyên có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả quản lý thuế, phí bảo vệ môi trường.

2. Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khai thác khoáng sản và sản xuất công nghiệp: Tham khảo để hiểu rõ nghĩa vụ thuế, phí và các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm, từ đó nâng cao trách nhiệm xã hội và tuân thủ pháp luật.

3. Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo về môi trường: Sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về công cụ kinh tế trong quản lý môi trường, đồng thời phục vụ công tác đào tạo, nâng cao nhận thức.

4. Cộng đồng dân cư địa phương: Nâng cao hiểu biết về vai trò của thuế, phí bảo vệ môi trường, từ đó tích cực tham gia và giám sát công tác bảo vệ môi trường tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuế bảo vệ môi trường là gì và có vai trò như thế nào?
   Thuế bảo vệ môi trường là khoản thu gián thu áp dụng lên các sản phẩm, hàng hóa gây tác động xấu đến môi trường nhằm nội hóa chi phí ô nhiễm. Vai trò chính là khuyến khích giảm thiểu ô nhiễm và tạo nguồn thu cho ngân sách phục vụ công tác bảo vệ môi trường.

2. Phí bảo vệ môi trường khác gì so với thuế bảo vệ môi trường?
   Phí bảo vệ môi trường là khoản thu trực tiếp từ các tổ chức, cá nhân xả thải hoặc gây ô nhiễm nhằm tạo nguồn tài chính cho hoạt động xử lý, khắc phục ô nhiễm. Thuế là khoản thu gián tiếp trên sản phẩm, còn phí là thu trực tiếp theo lượng chất thải phát sinh.

3. Tại sao hiệu quả thu thuế, phí bảo vệ môi trường tại Thái Nguyên còn thấp?
   Nguyên nhân gồm nhận thức của người dân, doanh nghiệp chưa cao, cơ chế thu chưa minh bạch, còn tình trạng trốn tránh, kê khai không đúng sản lượng, và việc sử dụng nguồn thu chưa hiệu quả.

4. Các công cụ kinh tế nào được áp dụng trong quản lý môi trường tại Thái Nguyên?
   Chủ yếu là thuế bảo vệ môi trường, phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, chất thải rắn và khai thác khoáng sản, cùng với các công cụ bổ trợ như ký quỹ môi trường và nhãn sinh thái.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả áp dụng công cụ thuế, phí bảo vệ môi trường?
   Cần hoàn thiện chính sách pháp luật, tăng cường truyền thông nâng cao nhận thức, áp dụng công nghệ quản lý hiện đại, và tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm nhằm đảm bảo tính công bằng và hiệu quả.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ thực trạng ô nhiễm môi trường và hiệu quả áp dụng công cụ thuế, phí bảo vệ môi trường tại tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2005-2014.
• Phân tích chi tiết các loại thuế, phí, cùng với khảo sát thực tế cho thấy nhiều bất cập trong công tác thu, quản lý và sử dụng nguồn thu.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách, nâng cao nhận thức cộng đồng, cải tiến kỹ thuật quản lý và tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm.
• Nghiên cứu góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho các cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong việc nâng cao hiệu quả quản lý môi trường.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, theo dõi, đánh giá hiệu quả và mở rộng nghiên cứu sang các địa phương khác nhằm phát triển bền vững.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ môi trường Thái Nguyên – vì một tương lai xanh, sạch và bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Cơ sở lý luận Việt Nam đang trong quá trình phát triển nhanh chóng về mặt kinh tế cũng như xã hội, bên cạnh những thành tựu đạt được, chúng ta cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Trong đó có sự tác động tiêu cực đến môi trường sống.

Ô nhiễm môi trường có nguyên nhân từ các hoạt động khai thác không hợp lý tài nguyên thiên nhiên, phát triển không cân đối và thiếu quy hoạch đồng bộ. Trong quá trình sản xuất kinh doanh, nhiều thành phần môi trường được sử dụng miễn phí, nhiều thiệt hại đến môi trường không được quan tâm khắc phục. Đứng trước những thách thức đó đòi hỏi phải có biện pháp thích hợp để dung hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Từ đó các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường đã được áp dụng và ngày càng mang lại hiệu quả nhất định.

Trong các biện pháp kinh tế đang được áp dụng trong công tác quản lý môi trường tại Việt Nam hiện nay có thuế bảo vệ môi trường và phí bảo vệ môi trường. Chính sách thu, quản lý và sử dụng thuế, phí liên quan đến tài nguyên, bảo vệ môi trường được coi là công cụ tài chính quan trọng để quản lý việc khai thác và sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường của quốc gia, thể hiện vai trò và thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với hoạt động khai thác tài nguyên, bảo vệ môi trường thông qua việc điều tiết nguồn lực tài chính cho ngân sách, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của quốc gia. Ngoài ra, chính sách thu, quản lý, sử dụng liên quan đến tài nguyên, môi trường còn là công cụ quan trọng để nhà nước tăng cường công tác quản lý, giám sát hoạt động khai thác tài nguyên, bảo vệ môi trường góp phần thúc đẩy hoạt động khai thác tài nguyên theo hướng tiết kiệm, hiệu quả và bảo đảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước, đảm bảo cải thiện, nâng cao chất lượng môi trường sống cho cộng đồng [1]. Cơ sở pháp lý - Luật Bảo vệ Môi trường số 52/2005/QH11 ngày 29/11/2005; - Luật Thuế bảo vệ môi trường số 57/2010/QH12 ngày 15/11/2010; - Nghị định số 67/NĐ-CP ngày 08/8/2011 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật thuế bảo vệ môi trường, có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2012.

- Thông tư số 152/2011/TT-BTC ngày 11/11/2011 của Bộ Tài chính về việc hướng dẫn thi hành Nghị định số 67/NĐ-CP ngày 08/8/2011 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật thuế bảo vệ môi trường, có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2012. - Luật tài nguyên nước số 17/2012/QH13 ngày 21/6/2012; - Nghị định số 201/2013/N Đ-CP ngày 27/11/2013 của Chính phủ Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật tài nguyên nước; - Nghị định số 25/2013/NĐ-CP ngày 29/3/2013 của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường đối với nước thải; - Thông tư liên tịch số 63/2013/TTLT-BTC-BTNMT ngày 15/5/2013 của Bộ Tài chính – Bộ Tài nguyên và Môi trường Hướng dẫn thực hiện Nghị định số 25/2013/NĐ-CP ngày 29/3/2013 của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường đối với nước thải; - Luật Khai thác khoáng sản số 60/2010/QH12 15/11/2010; - Nghị định số 15/2012/NĐ-CP ngày 9/2/2012 của Chính phủ Quy định chi tiết một số điều của Luật Khoáng sản; - Nghị định số 74/2011/NĐ-CP ngày 25/8/2011 của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản; - Thông tư số 158/2011/TT-BTC ngày 16/11/2011 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định số 74/2011/NĐ-CP ngày 25/8/2011 của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản; - Nghị định số 174/2007/NĐ-CP ngày 29/11/2007 của Chính phủ về Phí bảo vệ môi trường đối với chất thải rắn; n 6 - Thông tư số 39/2008/TT - BTC ngày 19/5/2008 của Bộ Tài chính về việc hướng dẫn thực hiện Nghị định số 174/2007/NĐ-CP ngày 29/11/2007 của Chính phủ về Phí bảo vệ môi trường đối với chất thải rắn; - Quyết định số 185/QĐ-UBND ngày 24/01/2007 của Uỷ ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên về việc ban hành “Đề án bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá giai đoạn 2007 - 2010 và những năm tiếp theo trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên”; - Các tiêu chuẩn, quy chuẩn Việt Nam về môi trường do Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành. Các công cụ kinh tế trong Quản lý môi trường 1.1 Khái niệm các công cụ kinh tế Công cụ kinh tế hay còn gọi là công cụ dựa vào thị trường là các công cụ chính sách được sử dụng nhằm tác động tới chi phí và lợi ích trong hoạt động của các cá nhân và tổ chức kinh tế để tạo ra các tác động ảnh hưởng đến hành vi của các tác nhân kinh tế theo hướng có lợi cho môi trường [3]. Để quản lý môi trường tốt hơn, ngoài các công cụ kinh tế người ta sử dụng song song, bổ trợ nhiều công cụ quản lý khác nhau như công cụ pháp lý, hành chính; công cụ giáo dục, truyền thông… Trong những thập kỷ gần đây, cùng với sự phát triển của kinh tế thị trường và tự do hóa thương mại, công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ngày càng được áp dụng rộng rãi ở các nước, đặc biệt là các nước phát triển [3].

Công cụ kinh tế trong quản lý môi trường có hai đặc trưng cơ bản sau: - Thứ nhất: Công cụ kinh tế hoạt động thông qua cơ chế giá cả trên thị trường, chúng có chức năng nâng giá cả các hành động làm tổn hại đến môi trường, lên hoặc hạ giá các hành động bảo vệ môi trường xuống. - Thứ hai: Công cụ kinh tế sẽ tạo ra khả năng lựa chọn cho các tổ chức cá nhân hành động vừa đặt được mục tiêu kinh tế vừa đáp ứng yêu cẩu bảo vệ môi trường, phù hợp với năng lực của mình [3]. Các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường  Thuế tài nguyên Pháp lệnh Thuế tài nguyên ra đời ngày 30/3/1990 và được sửa đổi năm 1998. Ngày 25/11/2009, Quốc hội đã thông qua Luật Thuế tài nguyên.

Thuế tài nguyên là một khoản thu của Ngân sách Nhà nước đối với các doanh nghiệp về việc sử dụng các dạng tài nguyên thiên nhiên trong quá trình sản xuất. Mục đích của thuế tài nguyên là: - Hạn chế các nhu cầu không cấp thiết trong sử dụng tài nguyên. - Hạn chế các tổn thất tài nguyên trong quá trình khai thác và sử dụng - Tạo nguồn thu cho Ngân sách và điều hòa quyền lợi của các tầng lớp dân cư về việc sử dụng tài nguyên [16]. Thuế tài nguyên bao gồm một số sắc thuế chủ yếu như: thuế sử dụng đất, thuế sử dụng nước, thuế rừng, thuế tiêu thụ năng lượng, thuế khai thác tài nguyên khoáng sản.

Đối tượng nộp thuế: là các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước thuộc mọi thành phần kinh tế quốc doanh, không phân biệt ngành nghề, hình thức khai thác, hoạt động thường xuyên hay không thường xuyên, có địa điểm lưu động hay cố định, có khai thác sử dụng tài nguyên lòng đất, mặt đất, mặt nước [18]. Cơ cấu tính thuế tài nguyên phải được thay đổi phù hợp với khả năng công nghệ của doanh nghiệp, phương thức quản lý của Nhà nước và điều kiện địa chất kỹ thuật của khu vực khai thác tài nguyên để đảm bảo có sự phân biệt đối với các doanh nghiệp hoặc hoạt động gây ra các tổn thất tài nguyên và suy thoái môi trường ở các mức độ khác nhau; nguyên tắc chung là: Hoạt động càng gây nhiều tổn thất tài nguyên và suy thoái môi trường thì càng phải chịu thuế cao hơn. Việc xác định đúng đắn phương pháp tính thuế tài nguyên là rất quan trọng, sẽ góp phần thúc đầy các doanh nghiệp đầu tư công nghệ, kỹ thuật và năng lực quản lý nhằm làm giảm tổn thất tài nguyên, đặc biệt là tài nguyên không tái tạo [1]. n 8 Trong thực tế, người ta thường phân biệt thuế tài nguyên theo mức độ xác định trữ lượng: - Tài nguyên đã xác định trữ lượng: thuế được tính dựa trên trữ lượng địa chất (hoặc trữ lượng công nghiệp) của loại tài nguyên mà doanh nghiệp được phép khai thác.

- Tài nguyên chưa xác định được trữ lượng hoặc xác định chưa chính xác: có thể sử dụng sản lượng khai thác làm cơ sở tính thuế trong khi chờ có thăm dò địa chất về trữ lượng bổ sung.  Thuế/phí bảo vệ môi trường Thuế môi trường (Environmental Tax) là một công cụ kinh tế để giải quyết các vấn đề môi trường. Đây là khoản thu cho ngân sách nhà nước từ những đối tượng gây ô nhiễm, làm thiệt hại cho môi trường. Nó góp phần hạn chế, giảm thiểu các tác nhân gây ô nhiễm, suy thoái môi trường, khuyến khích các hoạt động bảo vệ môi trường.

Thuế môi trường được thiết kế để nội hóa chi phí môi trường và tạo ra động lực kinh tế cho cá nhân, tổ chức thúc đẩy các hoạt động sinh thái bền vững [6]. Thuế môi trường thông thường đánh chủ yếu vào các chất gây ô nhiễm môi trường hay các sản phẩm hàng hóa mà việc sản xuất, sử dụng chúng có tác động tiêu cực đến môi trường, gây ô nhiễm môi trường như: thuế đánh vào nguồn gây ô nhiễm (thuế Sunfua, thuế CFCs, thuế CO2…) và thuế đánh vào các sản phẩm gây ô nhiễm môi trường (thuế xăng, dầu, than, thuốc bảo vệ thực vật…). Phí môi trường là khoản thu của ngân sách nhà nước dành cho hoạt động bảo vệ môi trường như để thu gom và xử lý phế thải, nước thải, khắc phục ô nhiễm môi trường. Mục đích chính của việc thu phí môi trường là hạn chế các tác nhân gây ô nhiễm môi trường, ngăn ngừa việc xả các chất thải ra môi trường, mà các chất thải này có khả năng xử lý được.

Phí môi trường buộc những người gây ô nhiễm môi trường phải xử lý các chất thải trước khi n 9 thải ra môi trường hay hạn chế sử dụng các nguồn nguyên liệu có nguy cơ gây ra ô nhiễm. Vì vậy công cụ này khuyến khích các cơ sở sản xuất kinh doanh, những người gây ô nhiễm phải xử lý các chất ô nhiễm trong nguồn thải trước khi thải ra môi trường. Phí môi trường được tính toán dựa trên lượng phát thải của chất ô nhiễm và chi phí xử lý ô nhiễm, khắc phục ô nhiễm.