ĐẶT VẤN ĐỀ Trong những năm gần đây, số lượng tổng đàn cừu cả nước đã tăng lên nhanh chóng, tăng từ 71.603 con và năm 2016 là 126. Năm 2016, khu vực Bắc Trung bộ và Duyên hải miền Trung có tổng đàn cừu là 123.011 con; trong đó tỉnh Ninh Thuận có số lượng đàn cừu cao nhất cả nước (115.758con), và số lượng đàn cừu của tỉnh Bình Thuận đứng thứ hai (4.081 con), ngoài ra một số địa phương khác đàn cừu cũng đã tăng lên nhanh chóng. Hiện nay, chăn nuôi cừu đã phát triển tại nhiều địa phương trên cả nước đặc biệt trong điều kiện biến đổi khí hậu dẫn đến hạn hán kéo dài tại các tỉnh Nam Trung Bộ. Không những thích nghi tốt với các khu vực nắng nóng như Ninh Thuận, Bình Thuận mà còn thích nghi tốt với khí hậu miền Bắc và tận dụng được nhiều nguồn thức ăn tự nhiên và các phế phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn chăn nuôi.
Kết quả về nghiên cứu sử dụng hiệu quả nguồn thức ăn và hệ thống chăn nuôi cừu tại Việt Nam cho thấy: cừu sinh trưởng nuôi dưỡng bằng khẩu phần có bổ sung rơm ủ urê + 20% rỉ mật cho tăng trọng cao nhất (Khuc Thi Hue et al., 2003); ngọn lá mít cũng là nguồn thức ăn lý tưởng cho cừu với hàm lượng protein và khoáng tương đối cao (Nguyen Thi Mui et al., 2001; Do Thi Thanh Van and Inger Ledin, 2002; Do Thi Thanh Van et al. Kết quả nghiên cứu trên cừu Phan Rang trên bãi chăn thả tự nhiên tại tỉnh Ninh Thuận cho thấy trong thời gian trên bãi chăn, cừu dành 61,2% thời gian để gặm cỏ, 7% thời gian để ăn lá khô rụng xuống đất và 6,6% thời gian ăn ngọn lá cây bụi (Andersson, 2007). Loài cây bụi được cừu ăn nhiều nhất đó là cây xương rồng. Tóm lại, các nghiên cứu về dinh dưỡng và thức ăn cho cừu thời gian qua đã được triển khai nghiên cứu và đã đạt được những thành tựu đáng khích lệ.
Tuy nhiên, các nghiên cứu triển khai với mục đích đánh giá được thành phần hóa học giá trị dinh dưỡng và tỷ lệ tiêu hóa của một số loại thức ăn thường dùng chăn nuôi cừu để làm cơ sở xây dựng khẩu phần ăn cho cừu còn hạn chế và các nghiên cứu chủ yếu được tiến hành tại Ninh Thuận. Để tạo ra cở sở dữ liệu về thành phần hóa học giá trị dinh dưỡng của một số loại thức ăn cũng như xác định được 1 tỷ lệ tiêu hóa của các loại thức ăn phổ biến trong chăn nuôi cừu nhằm xây dựng đươc khẩu phần ăn hợp lý chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu: “Đánh giá thành phần hóa học, giá trị dinh dưỡng và tỷ lệ tiêu hóa của một số loại thức ăn thường dùng nuôi cừu”. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU - Đánh giá được thành phần hóa học, giá trị dinh dưỡng và tỷ lệ tiêu hóa của một số loại thức thường dùng nuôi cừu tại Việt Nam. PHẠM VI NGHIÊN CỨU Đề tài được nghiên cứu, đánh giá thành phần hóa học, tỷ lệ tiêu hóa, giá trị dinh dưỡng của một số loại thức ăn phổ biến như: cỏ voi, cỏ ghinê, cỏ voi ủ chua, cây ngô chín sữa sáp ủ chua, thân cây ngô sau thu bắp ủ chua, rơm ủ urê (2% urê), thức ăn bổ sung giàu năng lượng (bột ngô, cám gạo, bột sắn), thức ăn bổ sung giàu protein (đỗ tương, bã bia).
Nghiên cứu được tiến hành trên đàm cừu Phan Rang. Thời gian tiến hành trong vòng 10 tháng (từ tháng 06 năm 2016 đến tháng 04 năm 2017) tại Trung tâm nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây, phường Xuân Khanh, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, KHOA HỌC, THỰC TIỄN - Đề tài góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu về thành phần hóa học và tỷ lệ tiêu hóa cơ bản (Chất khô, protein thô, xơ thô, lipit, NDF, ADF…). Giá trị dinh dưỡng (GE, DE, ME, NE, UFL, PDI, PDIN, PDIE) của một số loại thức ăn phổ biến cho cừu.
- Các kết quả của đề tài có giá trị như tài liệu khoa học để tham khảo. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. PHÂN LOẠI THỨC ĂN CHO GIA SÚC NHAI LẠI Đối với thức ăn cho loài gia súc nhai lại, người ta thường phân loại dựa vào mối quan hệ giữa giá trị dinh dưỡng của thức ăn với khối lượng của nó và các loại thức ăn được xếp thành 3 nhóm chính sau đây: thức ăn thô, thức ăn tinh và thức ăn bổ sung. Thức ăn thô Thức ăn thô là loại thức ăn có khối lượng lớn nhưng hàm lượng chất dinh dưỡng trong 1kg thức ăn nhỏ.
Điều đó có nghĩa là gia súc phải tiêu thụ một số lượng lớn loại thức ăn này mới có thể đáp ứng được nhu cầu dinh dưỡng. Hàm lượng xơ thô trong loại thức ăn này lớn hơn 18% (theo vật chất khô). Trong thức ăn thô người ta lại phân ra thành các nhóm nhỏ. Thức ăn thô xanh Bao gồm các loại cỏ xanh, thân lá cây còn xanh, kể cả một số loại rau xanh và vỏ của những quả nhiều nước.
Đặc điểm của thức ăn thô xanh là chứa nhiều nước, dễ tiêu hoá, có tính ngon miệng và gia súc thích ăn. Nói chung, thức ăn xanh có tỷ lệ cân đối giữa các chất dinh dưỡng, chứa nhiều vitamin và protein có chất lượng cao. * Cỏ tự nhiên và cỏ trồng + Cỏ tự nhiên: là hỗn hợp các loại cỏ hoà thảo, chủ yếu là cỏ gà, cỏ lá tre, cỏ mật. Cỏ tự nhiên mọc trên các gò, bãi, bờ đê, bờ ruộng, trong vườn cây, công viên.
Cỏ tự nhiên có thể được sử dụng cho gia súc nhai lại ngay trên đồng bãi dưới hình thức chăn thả hoặc cũng có thể thu cắt về và cho gia súc nhai lại ăn tại chuồng. Thành phần dinh dưỡng và chất lượng cỏ tự nhiên biến động rất lớn và tuỳ thuộc vào mùa vụ trong năm, nơi cỏ mọc, giai đoạn phát triển của cỏ (cỏ non hay già) và thành phần các loại cỏ trong thảm cỏ. Khi sử dụng cỏ tự nhiên cần lưu ý tránh cho gia súc nhai lại bị rối loạn tiêu hoá hoặc ngộ độc bằng cách sau khi thu cắt về, phải rửa sạch cỏ để loại bỏ bụi, các hoá chất độc hại, thuốc trừ sâu. Loại cỏ còn non hoặc cỏ thu cắt ngay sau khi mưa, cần phải phơi tái để đề phòng gia súc nhai lại bị chướng bụng, đầy hơi.
+ Cỏ trồng: bao gồm các loại như cỏ voi, cỏ ghinê, cỏ stylo. Việc trồng cỏ rất quan trọng, đặc biệt là trong chăn nuôi thâm canh và chăn nuôi theo quy mô 3 trang trại. Trồng cỏ bảo đảm chủ động có nguồn thức ăn thô xanh chất lượng và ổn định quanh năm. * Ngọn mía Ngọn mía là phần ngọn thải ra sau khi thu hoạch thân cây mía làm đường.
Thông thường ngọn mía chiếm 20% của cả cây mía. Như vậy, với năng suất mía bình quân 45 - 50 tấn/ha thì mỗi ha thải ra trên 9 tấn ngọn mía. Hiện nay, tại những vùng ven sông, đặc biệt là những vùng quy hoạch mía đường của nước ta, hàng năm lượng ngọn mía thải ra rất lớn và ngọn mía là nguồn thức ăn xanh có giá trị, cần tận dụng và có thể dùng để nuôi gia súc nhai lại rất tốt. Tuy nhiên, vì ngọn mía chứa hàm lượng đường và xơ cao nhưng lại nghèo các thành phần dinh dưỡng khác, do đó chỉ nên sử dụng ngọn mía như loại thức ăn bổ sung đường mà không nên thay thế hoàn toàn cỏ xanh trong một thời gian dài.
*Vỏ và bã dứa Vỏ và bã dứa là nguồn phế phụ phẩm với khối lượng rất lớn, do các nhà máy chế biến dứa xuất khẩu thải ra. Vỏ và đọt dứa chứa nhiều đường nhưng lại thiếu protein và xơ. Chính vì vậy, không nên sử dụng vỏ và đọt dứa thay thế hoàn toàn cỏ xanh. Mặt khác, trong vỏ dứa có chứa men bromelin và khi gia súc nhai lại ăn nhiều sẽ bị rát lưỡi.
Tốt nhất khi cho ăn nên chia làm nhiều lần để tránh rát lưỡi. * Thức ăn ủ chua Là loại thức ăn được tạo ra thông qua quá trình dự trữ các loại thức ăn thô xanh dưới hình thức ủ chua. Nhờ ủ chua, người ta có thể bảo quản thức ăn trong một thời gian dài, chủ động có thức ăn cho gia súc nhai lại, nhất là vào những thời kỳ khan hiếm cỏ tự nhiên, với việc tổn thất ít nhất các chất dinh dưỡng so với quá trình phơi khô. Ngoài ra, ủ chua còn làm tăng tỷ lệ tiêu hoá của thức ăn, do các chất khó tiêu trong thức ăn bị mềm ra hoặc chuyển sang dạng dễ tiêu.
Thức ăn ủ chua có những đặc tính sau: - Có mùi thơm dễ chịu (nếu có mùi khó ngửi chứng tỏ bị thối hỏng). - Có vị hơi chua, không đắng và không chua gắt. - Mầu đồng đều, gần tương tự như mầu của cây trước khi đem ủ, (hơi nhạt hơn một chút). - Không có nấm mốc.
- Gia súc thích ăn. 4 Về nguyên tắc người ta có thể ủ chua các loại thức ăn xanh, kể cả thức ăn hạt và củ quả, nhưng thông thường người ta hay ủ chua thân, lá cây ngô, cỏ voi, cỏ tự nhiên và trong khi ủ thường cho thêm rỉ mật đường và muối. Có thể sử dụng thức ăn ủ chua để thay thế một phần cỏ tươi. Lượng ăn tùy vào từng loại gia súc.
* Thức ăn thô khô Cỏ khô là loại thức ăn thô xanh đã được sấy khô hoặc phơi khô nhờ nắng mặt trời và được dự trữ dưới hình thức đánh đống hoặc đóng bánh. Đây là biện pháp bảo quản thức ăn dễ thực hiện, cho phép ta dự trữ với khối lượng lớn để dùng vào những thời điểm khan hiếm. Tuy nhiên, giá trị dinh dưỡng của cỏ khô luôn thấp hơn giá trị dinh dưỡng của cỏ ủ chua. Tỷ lệ giữa rơm và thóc thường biến động trong khoảng từ 0,7:1 đến 1:1.
Như vậy, với tình hình trồng lúa của nước ta hiện nay, mỗi năm chúng ta có thể thu được khoảng 20 triệu tấn rơm. Nhưng rất tiếc là nguồn phụ phẩm này chưa được tận dụng một cách hiệu quả trong chăn nuôi loài nhai lại mà chủ yếu dùng làm chất đốt, phân bón. Thực tế, tuy rơm lúa chứa nhiều chất xơ khó tiêu hoá, nghèo protein và muối khoáng nhưng sau khi thu hoạch, được phơi khô dự trữ cẩn thận vẫn là nguồn thức ăn thô quí cho gia súc nhai lại. Rơm lúa thường được sử dụng để tăng lượng chất khô, đảm bảo độ choán dạ dầy, tăng lượng xơ trong khẩu phần, nhất là đối với những khẩu phần thiếu xơ.