Luận văn thạc sĩ hus đánh giá tài nguyên vị thế huyện đảo cô tô phục vụ phát triển kinh tế xã hội và đảm bảo quốc phòng an ninh

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích hus đánh giá tài nguyên vị thế huyện đảo cô tô phục vụ phát triển kinh tế xã hội và đảm bảo quốc, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Hƣơng
• Người hướng dẫn: TS. Uông Đình Khanh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Tài Nguyên Vị Thế Huyện Đảo Cô Tô Phục Vụ Phát Triển Kinh Tế-Xã Hội Và Đảm Bảo Quốc Phòng, An Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN VỊ THẾ
• 1.1. Khái niệm cơ bản về tài nguyên vị thế
• 1.1.1. Tài nguyên thiên nhiên truyền thống
• 1.1.2. Tài nguyên vị thế
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI HUYỆN ĐẢO CÔ TÔ
• 2.1. Vị trí địa lý, số lượng và đặc điểm phân bố của các đảo thuộc huyện đảo Cô Tô
• 2.2. Đặc điểm điều kiện tự nhiên huyện đảo Cô Tô
• 2.2.1. Địa hình - Địa mạo
• 2.2.2. Đặc điểm khí hậu
• 2.2.3. Thủy văn và hải văn
• 2.2.4. Thổ nhưỡng
• 2.2.5. Thảm thực vật
• 2.2.6. Tài nguyên sinh vật
• 2.2.7. Tài nguyên rừng
• 2.2.8. Tài nguyên biển
• 2.2.9. Tài nguyên phi sinh vật
• 2.2.10. Tài nguyên khí hậu
• 2.2.11. Tài nguyên khoáng sản
• 2.2.12. Tài nguyên nước mặt
• 2.2.13. Tài nguyên nước ngầm
• 2.2.14. Tài nguyên du lịch
• 2.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện đảo Cô Tô
• 2.3.1. Lịch sử văn hóa - xã hội
• 2.3.2. Dân cư, dân số và nguồn lực
• 2.3.3. Tăng trưởng và phát triển kinh tế
• 2.3.4. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 2.3.5. Tiềm lực cho phát triển kinh tế, bảo tồn đảo biển và an ninh quốc phòng huyện Cô Tô
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN VỊ THẾ VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT SỬ DỤNG HIỆU QUẢ TNVT HUYỆN ĐẢO CÔ TÔ
• 3.1. Các yếu tố tài nguyên vị thế
• 3.1.1. Vị trí gần bờ và tập trung thành từng cụm
• 3.1.2. Vị trí cửa ngõ của đất liền
• 3.1.3. Vị trí tiền tiêu – biên giới trên biển
• 3.2. Đánh giá tài nguyên vị thế huyện đảo Cô Tô
• 3.2.1. Vị thế và lợi ích về lãnh thổ quốc gia trên biển
• 3.2.2. Vị thế và những lợi ích về an ninh quốc phòng
• 3.2.3. Vị thế và những lợi ích cho phát triển kinh tế - xã hội
• 3.3. Một vài đề xuất phục vụ sử dụng hiệu quả TNVT huyện đảo Cô Tô
• 3.3.1. Những thách thức của huyện đảo Cô Tô
• 3.3.2. Một số đề xuất sử dụng tài nguyên vị thế huyện đảo Cô Tô
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tài Nguyên Vị Thế Huyện Đảo Cô Tô

Huyện đảo Cô Tô, nằm trong vịnh Bắc Bộ, có vị trí địa lý chiến lược quan trọng. Tài nguyên vị thế của huyện không chỉ bao gồm các yếu tố tự nhiên mà còn liên quan đến các lợi ích kinh tế, xã hội và an ninh quốc phòng. Việc đánh giá tài nguyên vị thế giúp nhận thức rõ hơn về giá trị và tiềm năng phát triển của huyện đảo này.

1.1. Định Nghĩa Tài Nguyên Vị Thế

Tài nguyên vị thế (TNVT) được hiểu là những lợi ích có được từ vị trí địa lý và các thuộc tính không gian của một khu vực. TNVT bao gồm các yếu tố như vị trí địa lý, khả năng khai thác tài nguyên và các giá trị văn hóa, chính trị.

1.2. Vai Trò Của Tài Nguyên Vị Thế Trong Phát Triển Kinh Tế

Tài nguyên vị thế đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội của huyện đảo Cô Tô. Việc khai thác hiệu quả TNVT có thể tạo ra nhiều cơ hội cho các ngành dịch vụ, du lịch và bảo vệ môi trường.

II. Những Thách Thức Đối Với Tài Nguyên Vị Thế Huyện Đảo Cô Tô

Mặc dù huyện đảo Cô Tô có nhiều lợi thế về tài nguyên vị thế, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và áp lực phát triển kinh tế đang đặt ra nhiều khó khăn cho việc bảo tồn và phát triển bền vững.

2.1. Biến Đổi Khí Hậu và Tác Động Đến Tài Nguyên

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến tài nguyên thiên nhiên và vị thế của huyện đảo Cô Tô. Mực nước biển dâng cao và thời tiết cực đoan có thể làm giảm khả năng khai thác tài nguyên.

2.2. Ô Nhiễm Môi Trường và Ảnh Hưởng Đến Sức Khỏe Cộng Đồng

Ô nhiễm môi trường từ hoạt động du lịch và đánh bắt hải sản có thể gây ra những tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái biển. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để giảm thiểu ô nhiễm.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tài Nguyên Vị Thế Huyện Đảo Cô Tô

Để đánh giá tài nguyên vị thế của huyện đảo Cô Tô, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc thu thập dữ liệu từ thực địa và phân tích các yếu tố tự nhiên, kinh tế, xã hội là rất quan trọng.

3.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Thực Địa

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin chính xác về điều kiện tự nhiên và tài nguyên vị thế của huyện đảo. Các dữ liệu này sẽ được sử dụng để phân tích và đánh giá.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu và Đánh Giá Kết Quả

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích và đánh giá kết quả sẽ giúp xác định rõ giá trị và tiềm năng của tài nguyên vị thế. Các kết quả này sẽ là cơ sở cho các đề xuất phát triển.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Đánh Giá Tài Nguyên Vị Thế

Kết quả từ việc đánh giá tài nguyên vị thế có thể được ứng dụng vào nhiều lĩnh vực khác nhau, từ phát triển kinh tế đến bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các giải pháp hợp lý sẽ giúp huyện đảo Cô Tô phát triển bền vững.

4.1. Phát Triển Du Lịch Bền Vững

Du lịch bền vững là một trong những ứng dụng quan trọng từ tài nguyên vị thế. Cần phát triển các sản phẩm du lịch thân thiện với môi trường để thu hút du khách và bảo vệ tài nguyên.

4.2. Bảo Tồn Tài Nguyên Thiên Nhiên

Bảo tồn tài nguyên thiên nhiên là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển bền vững. Cần có các chính sách và biện pháp bảo vệ môi trường để duy trì sự đa dạng sinh học.

V. Kết Luận và Đề Xuất Tương Lai Cho Tài Nguyên Vị Thế Huyện Đảo Cô Tô

Việc đánh giá tài nguyên vị thế huyện đảo Cô Tô không chỉ giúp nhận thức rõ giá trị mà còn đưa ra các đề xuất cho việc phát triển bền vững. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để bảo vệ và phát triển tài nguyên.

5.1. Đề Xuất Chính Sách Phát Triển

Cần xây dựng các chính sách phát triển phù hợp với điều kiện tự nhiên và tài nguyên vị thế của huyện đảo. Các chính sách này cần hướng đến phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

5.2. Tương Lai Của Tài Nguyên Vị Thế Huyện Đảo Cô Tô

Tương lai của tài nguyên vị thế huyện đảo Cô Tô phụ thuộc vào việc khai thác và bảo vệ hợp lý. Cần có các nghiên cứu tiếp theo để đánh giá và phát triển tài nguyên một cách bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện đảo Cô Tô thuộc tỉnh Quảng Ninh giữ vị trí đặc biệt xung yếu tại vùng biển Đông Bắc của Tổ quốc. Toàn huyện sở hữu diện tích đất nổi 46,2 km², chiếm khoảng 0,8% diện tích tự nhiên toàn tỉnh, quản lý vùng biển rộng hơn 670 km² trải dài 45 km theo hướng Đông Bắc - Tây Nam. Dân số toàn huyện năm 2012 đạt 5.667 người, phân bố tập trung tại thị trấn Cô Tô, xã Đồng Tiến và xã Thanh Lân. Mặc dù giàu tiềm năng phát triển kinh tế biển và giữ vai trò chiến lược về an ninh quốc phòng, huyện đảo Cô Tô từ lâu vẫn đối mặt với bài toán quy hoạch không gian thiếu đồng bộ do chưa đánh giá toàn diện giá trị tài nguyên vị thế.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là làm rõ các yếu tố cấu thành tài nguyên vị thế, phân tích lợi thế so sánh về mặt không gian và lượng hóa giá trị mà các yếu tố này mang lại cho huyện đảo Cô Tô. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ hơn 30 hòn đảo lớn nhỏ thuộc 3 cụm đảo chính: cụm đảo Cô Tô, cụm đảo Hòn Ngựa và cụm đảo Trần. Phạm vi thời gian tập trung thu thập, phân tích chuỗi dữ liệu tự nhiên và kinh tế - xã hội giai đoạn 2000 - 2013, kết hợp khảo sát thực địa chuyên sâu năm 2013 và 2014.

Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên không gian, định hướng cơ cấu kinh tế chuyển dịch từ nông - ngư nghiệp sang dịch vụ - du lịch biển chất lượng cao, đồng thời củng cố vững chắc thế trận quốc phòng toàn dân trên tuyến đảo tiền tiêu phía Bắc vịnh Bắc Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết tiếp cận tài nguyên không gian hiện đại, vượt qua quan niệm truyền thống vốn chỉ coi tài nguyên là các dạng vật chất khai thác trực tiếp. Khung lý thuyết trọng tâm dựa trên mô hình cấu trúc 3 hợp phần tài nguyên vị thế do các nhà khoa học địa lý và quản lý tài nguyên biển Việt Nam phát triển:

• Tài nguyên địa - tự nhiên (Geo-natural resources): Lợi ích bắt nguồn từ vị trí địa lý, đặc điểm hình thể sơn văn, cấu trúc không gian và tính ổn định của các quá trình tự nhiên, khả năng che chắn thiên tai.
• Tài nguyên địa - kinh tế (Geo-economic resources): Lợi thế không gian chi phối các quá trình phát triển kinh tế, đóng vai trò đầu mối giao thương, phát triển dịch vụ hậu cần nghề cá, cảng biển và du lịch sinh thái.
• Tài nguyên địa - chính trị (Geo-politic resources): Ưu thế vị trí kết hợp giữa tự nhiên và nhân văn tạo nên thế trận phòng thủ vững chắc, củng cố chủ quyền quốc gia và xác định ranh giới lãnh hải.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp khung phân loại tài nguyên thiên nhiên 5 dạng của Ủy ban Châu Âu (EC, 2002) và lý thuyết Tổng giá trị kinh tế (Total Economic Value - TEV). Khung TEV cho phép phân tách rạch ròi giữa giá trị sử dụng trực tiếp (khai thác hải sản, đất đai, bến bãi), giá trị sử dụng gián tiếp (chức năng bảo vệ đường bờ, điều hòa sinh thái của vụng biển), giá trị lựa chọn trong tương lai và giá trị phi sử dụng (bảo tồn đa dạng sinh học, di sản văn hóa tâm linh biển đảo).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đa dạng các nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và độ chính xác cao:

• Điều tra thực địa và phỏng vấn chọn mẫu: Tác giả tiến hành 2 đợt khảo sát thực địa toàn diện vào tháng 7/2013 và tháng 7/2014 trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu chuyên ngành. Cỡ mẫu phỏng vấn gồm 105 đối tượng được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích, bao gồm 45 cán bộ chuyên trách thuộc Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Nông nghiệp, Phòng Thống kê huyện Cô Tô cùng 60 hộ dân sinh sống lâu năm tại đảo Cô Tô Lớn, đảo Thanh Lân và đảo Trần. Phương pháp phỏng vấn trực tiếp giúp thu thập dữ liệu xác thực về hiện trạng khai thác nước ngầm, ngư trường đánh bắt và đời sống dân cư.
• Phương pháp phân tích bản đồ và Hệ thông tin địa lý (GIS): Sử dụng phần mềm chuyên dụng MapInfo phiên bản 11.0 để số hóa, chồng xếp các lớp dữ liệu không gian, biên tập hệ thống bản đồ địa chất, địa mạo tỷ lệ 1:25.000 và sơ đồ định hướng không gian huyện đảo Cô Tô. Việc lựa chọn GIS giúp trực quan hóa chính xác 25 dạng địa hình đặc thù và vùng đệm sinh thái ven bờ.
• Phương pháp thống kê và phân tích tổng hợp: Thu thập, xử lý chuỗi số liệu khí tượng - hải văn trạm Cô Tô từ năm 1977 đến năm 2010, báo cáo quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2010 - 2013, kết hợp tham vấn ý kiến chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực địa mạo và địa động lực biển.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Cấu trúc địa hình - địa mạo phân hóa đa dạng với 25 dạng địa hình đặc thù: Huyện đảo Cô Tô được cấu tạo từ các trầm tích hệ tầng Cô Tô tuổi Ordovic muộn - Silua sớm (O3-S1ct) dày khoảng 800m, phủ trên là trầm tích Đệ Tứ. Bản đồ địa mạo xác lập 21 dạng địa hình trên phần đảo nổi và 4 dạng địa hình đáy biển nông ven đảo. Đảo có địa hình đồi núi thấp bị chia cắt mạnh, đỉnh cao nhất nằm trên đảo Thanh Lân đạt 199m, đỉnh Mỡ Lợn trên đảo Trần đạt 187m và đỉnh Núi Ngang trên đảo Cô Tô đạt 174m. Độ dốc sườn phổ biến trên 20 độ, nhiều nơi vách đứng 50 - 60 độ tạo nên các cảnh quan vách mài mòn và bãi đá gốc độc đáo.
• Vị thế cửa ngõ và lá chắn phòng thủ tiền tiêu 2 lớp vững chắc: Về mặt địa - chính trị, Cô Tô đồng thời nằm trên hai tuyến đảo tiền tiêu chiến lược của vịnh Bắc Bộ: tuyến Vĩnh Thực - Đảo Trần - Cô Tô - Bạch Long Vĩ và tuyến Cô Tô - Thanh Lam - Hạ Mai - Long Châu. Cụm đảo đóng vai trò tiền đồn tự nhiên che chắn tuyệt đối cho các trung tâm kinh tế trọng điểm đất liền như thành phố Hạ Long, thành phố Cẩm Phả, huyện Tiên Yên và huyện Vân Đồn.
• Tiềm năng phát triển kinh tế dịch vụ biển và du lịch sinh thái vượt trội: Cụm đảo bao quanh vụng Cô Tô kín gió với diện tích mặt nước lên tới 45 km², độ sâu luồng lạch thuận lợi cho tàu thuyền neo đậu tránh trú bão và trung chuyển hải sản. Khí hậu mang tính nhiệt đới gió mùa hải dương với nhiệt độ trung bình năm 22 - 23°C, số giờ nắng đạt 1.700 - 1.820 giờ/năm. Hệ thống thềm biển bậc II và bãi cát mịn ven biển như bãi Hồng Vàn rộng 500 - 600m, dài hơn 1 km tạo tiềm năng vượt trội cho du lịch nghỉ dưỡng.
• Nguồn tài nguyên nước ngọt phân bố không đồng đều: Toàn huyện có 13 con suối dài trên 1 km và 21 hồ, đập chứa nước ngọt với tổng dung tích thiết kế trên 710.000 m³. Đảo Cô Tô Lớn tập trung 14 hồ chứa (hồ Trường Xuân 170.000 m³, hồ C4 102.000 m³), đảo Thanh Lân có 4 hồ (tổng dung tích gần 227.000 m³) và đảo Trần có 3 hồ nhỏ. Tuy nhiên, lượng mưa năm 1.700 - 1.900 mm phân bổ lệch mùa nghiêm trọng: mùa mưa (tháng 5 - 10) chiếm 85 - 90% tổng lượng mưa, trong khi mùa khô (tháng 11 - 4 năm sau) chỉ chiếm 10 - 15%, gây áp lực thiếu nước ngọt lớn trong mùa khô.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu khi được tổng hợp qua bảng phân loại địa mạo và biểu đồ biến trình nhiệt độ - lượng mưa cho thấy tính quy luật rõ rệt của khí hậu hải dương Cô Tô. Tháng 8 có lượng mưa cực đại lên tới 372 mm với 14 - 16 ngày mưa/tháng, trong khi tháng 12 lượng mưa tụt dốc chỉ còn 23 mm. Điều này giải thích tại sao dù tổng lượng mưa năm rất lớn nhưng hiện tượng khô hạn cục bộ vẫn thường xuyên diễn ra vào mùa đông nếu không có giải pháp tích trữ nước mặt chủ động.

Biểu đồ chuyển dịch cơ cấu kinh tế giai đoạn 2000 - 2013 phản ánh tốc độ tăng trưởng của huyện đảo luôn duy trì ở mức cao trên 12 - 15%/năm, trong đó ngành thương mại - dịch vụ và du lịch biển ghi nhận mức bứt phá mạnh mẽ nhất. So sánh với kinh nghiệm khai thác tài nguyên vị thế của Singapore (tận dụng không gian eo biển Malacca) hoặc đảo Bạch Long Vĩ, Cô Tô hội tụ đầy đủ điều kiện để trở thành trung tâm dịch vụ nghề cá và du lịch biển đảo tầm cỡ quốc gia nhờ sự kết hợp hài hòa giữa 3 yếu tố: vị trí gần bờ (cách Hạ Long 72 km, Cái Rồng 40 km), hình thể cụm đảo liên hoàn che chắn gió bão và hệ sinh thái biển nguyên sơ. Thách thức lớn nhất hiện nay là tác động của biến đổi khí hậu với tần suất chịu ảnh hưởng trực tiếp 1 - 2 cơn bão/năm và nguy cơ xói lở các vách mài mòn bờ Đông.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng và nâng cấp trung tâm dịch vụ hậu cần nghề cá hiện đại: Đầu tư hoàn thiện âu tránh trú bão và dịch vụ hậu cần nghề cá tại vụng Cô Tô với quy mô tiếp nhận 500 - 800 tàu công suất lớn đến neo đậu, cung ứng nhiên liệu, nước ngọt và chế biến thủy sản tại chỗ. Chủ thể thực hiện là Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ninh phối hợp cùng Ủy ban nhân dân huyện Cô Tô, mục tiêu hoàn thành trước năm 2028.
• Mở rộng dung tích tích trữ nước ngọt và nâng cấp hạ tầng cấp nước: Thực hiện nạo vét, nâng cấp đồng bộ 21 hồ chứa nước hiện hữu và xây dựng thêm các hồ điều hòa mới trên đảo Cô Tô Lớn và đảo Thanh Lân, nâng tổng dung tích trữ nước của huyện lên trên 950.000 m³ (tăng hơn 30% so với hiện trạng), bảo đảm cấp nước sinh hoạt đạt 100% cho cư dân và du khách trong giai đoạn 2025 - 2030. Đơn vị chủ trì là Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện Cô Tô.
• Quy hoạch phát triển du lịch sinh thái chất lượng cao gắn với bảo tồn di sản địa mạo: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 100% diện tích các bench mài mòn, vách đá bờ Đông và hệ sinh thái san hô quanh đảo Cô Tô Con, đảo Trần; phát triển các tour du lịch lặn biển, lướt sóng và dù bay có kiểm soát sức chứa môi trường. Sở Du lịch tỉnh Quảng Ninh chủ trì phối hợp với các doanh nghiệp lữ hành thực hiện trong lộ trình 2024 - 2027.
• Củng cố thế trận quốc phòng toàn dân và hỗ trợ dân cư đảo tiền tiêu: Triển khai các chính sách hỗ trợ hạ tầng năng lượng tái tạo, y tế, giáo dục cho đảo Trần để duy trì ổn định quy mô 50 - 80 hộ dân định cư lâu dài, kết hợp nâng cấp các công trình lưỡng dụng phục vụ cứu hộ cứu nạn và tuần tra biên giới biển. Cơ quan thực hiện là Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Ninh và chính quyền địa phương, duy trì liên tục từ năm 2024 đến năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân huyện Cô Tô, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Quảng Ninh có thể ứng dụng trực tiếp khung phân tích tài nguyên vị thế để xây dựng Quy hoạch không gian biển và kế hoạch sử dụng đất cấp huyện giai đoạn 2025 - 2035.
• Chuyên gia quy hoạch đô thị, du lịch và hạ tầng hàng hải: Các kỹ sư quy hoạch, kiến trúc sư cảnh quan sử dụng dữ liệu 25 dạng địa hình và hệ số dốc trắc diện để thiết kế các công trình bến cảng nước sâu, âu tàu tránh bão và khu nghỉ dưỡng ven biển thích ứng với thiên tai.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu thuộc khối ngành Quản lý tài nguyên, Địa lý học, Kinh tế biển và Môi trường sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp lượng hóa tài nguyên vị thế bằng ứng dụng công nghệ MapInfo và GIS.
• Lực lượng vũ trang và các cơ quan quốc phòng - an ninh: Cán bộ tham mưu quân sự khai thác tài liệu về hệ thống đảo tiền tiêu 2 lớp nhằm xây dựng phương án tác chiến phòng thủ khu vực biển Đông Bắc và phân định an ninh biên giới trên vịnh Bắc Bộ.

Câu hỏi thường gặp

• Tài nguyên vị thế khác biệt như thế nào so với tài nguyên thiên nhiên truyền thống? Tài nguyên truyền thống tập trung vào các dạng vật chất hữu hình có thể khai thác trực tiếp như khoáng sản, thủy hải sản, gỗ rừng. Ngược lại, tài nguyên vị thế là những lợi ích và giá trị gia tăng bắt nguồn từ vị trí không gian địa lý, hình thể cấu trúc cảnh quan và tính kết nối vùng, giúp nâng cao giá trị của mọi hoạt động kinh tế, xã hội và quốc phòng tại vùng lãnh thổ đó.
• Tại sao huyện đảo Cô Tô được xem là điểm then chốt về an ninh quốc phòng biển đảo? Cô Tô giữ vị trí tiền đồn trên hai tuyến đảo tiền tiêu chiến lược: Vĩnh Thực - Đảo Trần - Cô Tô - Bạch Long Vĩ và Cô Tô - Thanh Lam - Hạ Mai - Long Châu. Vị thế này tạo thành hệ thống phòng thủ vòng ngoài bảo vệ toàn bộ không gian kinh tế ven biển Quảng Ninh - Hải Phòng và là căn cứ xác lập chủ quyền trên vịnh Bắc Bộ.
• Thách thức tự nhiên lớn nhất cản trở sự phát triển của đảo Cô Tô là gì? Thách thức lớn nhất là tình trạng thiếu hụt nước ngọt cục bộ trong mùa khô (chiếm chưa đầy 15% tổng lượng mưa năm) và tác động của 1 - 2 cơn bão nhiệt đới trực tiếp mỗi năm với sức gió cấp 8 - 11, gây sạt lở bờ biển và gián đoạn giao thông kết nối với đất liền.
• Nghiên cứu sử dụng công cụ khoa học nào để phân tích không gian đảo? Nghiên cứu ứng dụng phần mềm MapInfo phiên bản 11.0 kết hợp ảnh viễn thám để số hóa các lớp chuyên đề địa chất, địa mạo, thổ nhưỡng tỷ lệ 1:25.000, từ đó phân vùng chức năng không gian kinh tế - sinh thái và xác lập vị trí các công trình xử lý nước thải, âu tàu.
• Vụng biển Cô Tô mang lại lợi ích kinh tế cụ thể nào cho địa phương? Vụng Cô Tô có diện tích 45 km² được che chắn kín gió bởi các đảo lớn Cô Tô, Thanh Lân và Cô Tô Con. Đây là vị trí lý tưởng để phát triển âu tàu tiếp vận dịch vụ nghề cá, cung ứng nước ngọt, xăng dầu, bến neo đậu tránh bão và phát triển các mô hình nuôi biển công nghệ cao.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ và hoàn thiện khung lý luận về tài nguyên vị thế biển đảo, lượng hóa toàn diện 3 hợp phần địa - tự nhiên, địa - kinh tế và địa - chính trị của huyện đảo Cô Tô.
• Bản đồ địa mạo tỷ lệ 1:25.000 đã phân lập chi tiết 25 dạng địa hình, xác định các quỹ đất bằng phẳng và thềm biển bậc II phục vụ quy hoạch hạ tầng dân sinh và du lịch nghỉ dưỡng.
• Xác lập luận cứ khoa học khẳng định vai trò tiền đồn chiến lược của cụm đảo Cô Tô - Đảo Trần trong thế trận an ninh quốc phòng bảo vệ vịnh Bắc Bộ.
• Đưa ra hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao về nâng cấp 21 hồ chứa nước ngọt, xây dựng âu tàu dịch vụ nghề cá và bảo tồn các bench mài mòn độc đáo.
• Lộ trình triển khai khuyến nghị giai đoạn 2024 - 2030 sẽ là cơ sở khoa học tin cậy giúp các cấp quản lý tối ưu hóa nguồn lực không gian, phát triển Cô Tô thành huyện đảo du lịch sinh thái biển hiện đại và vững chắc nơi phên dậu Đông Bắc. Hãy liên hệ các cơ quan chuyên môn để tiếp cận toàn văn công trình nghiên cứu và ứng dụng dữ liệu bản đồ vào thực tiễn quy hoạch địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Cơ sở lý luận và tổng quan về nghiên cứu đánh giá tài nguyên vị thế Chương II: Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và kinh tế xã hội huyện đảo Cô Tô. Chương III: Đánh giá tài nguyên vị thế và một số đề xuất sử dụng hiệu quả tài nguyên vị thế huyện đảo Cô Tô. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN VỊ THẾ 1. Khái niệm cơ bản về tài nguyên vị thế 1.

Tài nguyên thiên nhiên truyền thống Tài nguyên là con người, tài sản, nguyên vật liệu, nguồn vốn có thể sử dụng để đạt được một mục đích. Tài nguyên thiên nhiên là tài nguyên xuất hiện trong tự nhiên có thể sử dụng để tạo ra lợi ích. Tài nguyên thiên nhiên là một đặc tính hoặc một hợp phần của môi trường tự nhiên có giá trị phục vụ cho nhu cầu của con người như đất, nước, động vật, thực vật, v. Tài nguyên thiên nhiên có giá trị kinh tế và giá trị phi kinh tế [52, 54].

Tài nguyên biển bao gồm các tài nguyên sinh vật và phi sinh vật như đất, nước, băng nằm trong hoặc nằm dưới một vùng biển và cả động vật hoang dã sống trong một vùng thường xuyên, tạm thời hoặc theo mùa vụ. Tài nguyên biển là một phạm trù rộng để chỉ các tài nguyên động vật và thực vật biển, nước và dòng chảy, đáy biển và bờ biển có chủ thể. Chúng còn bao gồm các tài nguyên văn hóa có chủ thể, từ xác tàu đắm, đèn biển cho đến các di chỉ khảo cổ, lịch sử văn hóa của cộng đồng bản địa. Chủ thể được xác lập để bảo vệ các vùng có một hoặc nhiều đặc thù tự nhiên và văn hóa.

Tài nguyên biển thường gắn liền với quyền tài phán quốc gia [48]. Tài nguyên vị thế Ngày nay, tài nguyên thiên nhiên không còn hiểu theo cách tư duy truyền thống (chỉ là những dạng vật chất lấy ra được và có giá trị sử dụng cho mục tiêu kinh tế nào đó), mà đã được hiểu là tất cả các yếu tố tự nhiên có thể sử dụng ở các h́nh thức khác nhau, hoặc không sử dụng nhưng sự tồn tại của nó tự mạng lại lợi ích cho con người [12]. Như vậy, có thể dễ dàng thấy rằng cảnh quan tự nhiên đẹp là một dạng tài nguyên quí giá, không có khả năng tái tạo nếu bị hủy hoại, nhưng có thể dùng mãi mãi nếu cách khai thác giá trị kinh tế của nó hợp lý. Trong khi đó, 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khoáng sản là tài nguyên không tái tạo, tài nguyên sinh vật có thể tái tạo và năng lượng nhiệt, gió, thủy triều có thể coi là vô tận.

Theo cách hiểu truyền thống, nhiều lợi ích lớn, đặc biệt là sự phát triển kết cấu hạ tầng và các khu kinh tế trọng điểm được đưa lại từ các yếu tố, hiện tượng và quá trình tự nhiên có tính tổng hợp theo không gian vùng đất, vùng biển không gắn với tài nguyên truyền thống cụ thể nào, chỉ được coi là lợi thế phát triển. Đó là nguồn gốc dẫn đến thiếu tư duy cơ bản trong tổ chức lãnh thổ quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Thực tế đã có ở một số quy hoạch phát triển, nền tảng của các quyết sách kinh tế lại chẳng dựa vào những dạng tài nguyên chính yếu đã được ghi nhận, mà lại dựa vào một số yếu tố, được coi là lợi thế tự nhiên, được đánh giá thiếu hệ thống và tuỳ vào nhận thức ngẫu nhiên của người làm quy hoạch. Thực tế, những quyết sách kinh tế quan trọng nhất của một vùng chính là dựa vào tài nguyên không gian (vị thế), nhưng lại không được ghi nhận một cách chính thức.

Tình trạng này không chỉ ở Việt Nam, mà còn ở nhiều nước đang phát triển và dần được nhận thức rõ cùng với quá trình phát triển mạnh mẽ của kinh tế, quản lý và khoa học công nghệ. Trên thực tế, việc vận dụng cơ sở tài nguyên vị thế ngày càng mở rộng và có định hướng rõ ràng, nhưng cơ sở lý luận của vấn đề tài nguyên không gian hoặc vị thế chưa được định hình, còn nhiều bàn luận. Theo Cộng đồng Châu Âu, tài nguyên thiên nhiên được chia thành 5 dạng [50]: Tài nguyên tái tạo không tiêu hao (Renewable resources - non-extinguishable); Tài nguyên tái tạo có tiêu hao (Renewable resources -extinguishable); Tài nguyên không tái tạo và không tiêu hao (Non-renewable resources- non-extinguishable); Tài nguyên không tái tạo, tiêu hao (Non-renewable resources -extinguishable); Tài nguyên vị thế (không gian - space) bao gồm đất, mặt biển và khoảng không. Tài nguyên vị thế (không gian) hàm chứa cả bốn loại tài nguyên kia như năng lượng mặt trời, gió, tài nguyên nông, ngư và rừng (kể cả tiềm năng bảo tồn đa dạng sinh học v.

Nó có quan hệ với mọi hoạt động của con người liên quan đến sử dụng tài nguyên, ví dụ làm nhà, xây dựng cơ sở hạ tầng và giao thông. Do vậy, vị thế được coi là dạng tài nguyên then chốt. Tài 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nguyên ven bờ Singapore ðýợc chia thành ba nhóm: ðất ven bờ và không gian biển, tài nguyên tái tạo và tài nguyên không tái tạo [55]. Theo nguồn gốc thì tài nguyên thiên nhiên gồm có ba nhóm chủ cõ bản: tài nguyên sinh vật; tài nguyên phi sinh vật và tài nguyên vị thế (không gian).

Ở Việt Nam, khái niệm vị thế được nhắc nhiều trong các văn liệu kinh tế và xã hội gần đây, mà chủ thể là một địa phương hay một quốc gia. Một định nghĩa rõ ràng và thống nhất về thuật ngữ “tài nguyên vị thế” là chưa có và còn được hiểu khác nhau. Các tác giả trường Đại học Mỏ-Địa chất cho rằng tài nguyên vị thế (TNVT) bao gồm những vị trí địa lý và các thuộc tính không gian liên quan đến cấu trúc, hình thể sơn văn và cảnh quan sinh thái có tiềm năng và giá trị có thể sử dụng cho các mục đích phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh quốc phòng và chủ quyền quốc gia [7]. Các tác giả này dẫn ra một số kiểu TNVT như sông, hồ, châu thổ, hang động, địa hình karst, địa hình ven biển (bãi, bờ, thềm, đụn cát,…), đảo san hô, địa hình núi cao, núi lửa,…, mà theo chúng tôi cũng có thể gọi là tài nguyên địa mạo.

Một quan niệm tương đối rõ ràng về giá trị vị thế do Nguyễn Chu Hồi đề xuất: “Vị thế là những lợi thế so sánh về phương diện địa lý, khả năng khai thác các giá trị phi vật chất và vật chất của một lãnh thổ nhất định” [12]. Theo nghĩa rộng, “vị thế là tương quan so sánh về vị trí (chỗ đứng) trong xã hội hay trong tự nhiên của một con người, một cộng đồng, một đơn vị hành chính, một quốc gia, một liên minh, hay của một không gian (lãnh thổ) có quy mô khác nhau” [36]. Trong luận văn này, tôi xem xét vị thế trong khuôn khổ “tương quan so sánh về vị trí địa lý (tự nhiên) của một không gian (lãnh thổ) nào đó có thể khai thác thành các lợi ích về môi trường, kinh tế, chính trị, trong đó bao hàm cả những thách thức mà lãnh thổ đó phải đương đầu”. Cơ sở khoa học của tài nguyên vị thế (TNVT) (position resources) cho phát triển kinh tế- xã hội là vấn đề mới mẻ ở nước ta và cũng chưa phổ biến rộng trên thế giới.

Tuy nhiên, đây là hướng rất quan trọng mà việc nhận thức đúng đắn sẽ tạo ra một cách nhìn mới về sử dụng hớp lý tài nguyên, tổ chức không gian và quy 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hoạch phát triển bền vững kinh tế- xã hội [56]. Việc sử dụng TNVT ngày càng mở rộng và có định hướng rõ ràng, nhưng cơ sở lý luận đang được định hình và bàn luận. Trong quá trình thực hiện Dự án 14 “Điều tra cơ bản và đánh giá tài nguyên vị thế, kỳ quan sinh thái, địa chất vùng biển và các đảo Việt Nam”, TNVT đã được định nghĩa như sau: “TNVT là những lợi ích có được từ vị trí địa lý và các thuộc tính về cấu trúc, hình thể sơn văn và cảnh quan, sinh thái của một khu vực, có giá trị sử dụng cho các mục đích phát triển kinh tế- xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng và chủ quyền quốc gia” [5]. Nói một cách khác, có thể hiểu TNVT là những nguồn lợi hoặc giá trị mà một lãnh thổ có thể khai thác được để phục vụ xã hội nhờ lợi thế về vị trí địa lý của mình, bao gồm các nguồn lợi và giá trị về môi trường tự nhiên, về kinh tế, về đất đai, về văn hóa, chính trị, quân sự, về chủ quyền và uy tín quốc tế.

Như vậy không gian (lãnh thổ) chính là chủ sở hữu của TNVT, và do đó giá trị của những tài nguyên vốn có của lãnh thổ đó (như khoáng sản, cảnh quan, các hệ sinh thái,.) có thể được tăng lên gấp bội nhờ lợi thế về vị trí địa lý, và sự gia tăng giá trị đó cũng thuộc về TNVT. Trong hệ thống tài nguyên biển, TNVT biển đóng vai trò then chốt, mà chủ thể chính là không gian biển và đới bờ, là mặt nước và đáy biển, luồng lạch, vũng vịnh, bến bãi, đất đai ven biển, bán đảo và hải đảo, bãi cát biển, thềm đá, vách đá, hang động, v. Một vịnh nước sâu, kín nghèo tài nguyên truyền thống, nhưng do ở một vị trí địa lý quan trọng có giá trị sử dụng thành một cảng nước sâu mang lại những lợi ích kinh tế to lớn. TNVT biển không chỉ có nguồn gốc tự nhiên, mà còn liên quan với các di tích lịch sử, khảo cổ, văn hóa, cấu trúc cộng đồng, v.

TNVT biển còn có quan hệ với các yếu tố sinh vật và phi sinh vật, tái tạo và không tái tạo, hợp thành hình thể và vị trí trong không gian của chủ thể. Tài nguyên vị thế dùng theo cách nói tiếng Việt trong nhiều văn bản quản lý hiện nay có lẽ mang hàm ý rộng hơn tài nguyên không gian (space) trong các tài liệu nước ngoài, bao hàm cả giá trị đưa lại của không gian trong mối quan hệ về vị trí địa lý của nó với các trung tâm, đầu mối kinh tế, chính trị khu vực, quan hệ với các vành đai, hành lang kinh tế trên biển, ven biển v. Tài nguyên vị thế biển có 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những nội hàm riêng, mang tính bản chất, là các yếu tố hình thể và vị trí trong không gian.