Đánh Giá Hiện Trạng Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Ba Tỉnh Gia Lai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay đánh giá hiện trạng tài nguyên nước lưu vực sông ba thuộc tỉnh gia lai, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện

• Tác giả: Chu Nghĩa Đạt
• Người hướng dẫn: Pgs. Ts. Đặng Xuân Phong
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng tài nguyên nước lưu vực sông Ba thuộc tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn
• 0.5. Những đóng góp mới của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái quát khu vực nghiên cứu
• 1.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.2. Chế độ khí hậu
• 1.1.3. Các yếu tố khí hậu, khí tượng
• 1.1.4. Đặc điểm địa hình
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu tài nguyên nước trên lưu vực sông tại thế giới và Việt Nam
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá hiện trạng tài nguyên nước mặt
• 3.1.1. Đặc điểm thủy văn
• 3.1.2. Mạng lưới trạm thủy văn
• 3.1.3. Đặc trưng dòng chảy
• 3.1.4. Chất lượng nước mặt
• 3.1.5. Hiện trạng khai thác, sử dụng nước mặt
• 3.2. Đánh giá hiện trạng tài nguyên nước dưới đất
• 3.2.1. Đặc điểm địa chất thủy văn khu vực nghiên cứu
• 3.2.2. Trữ lượng NDĐ vùng nghiên cứu
• 3.2.3. Chất lượng NDĐ vùng nghiên cứu
• 3.2.4. Hiện trạng khai thác, sử dụng NDĐ
• 3.2.5. Đánh giá xu thế mực nước trong các tầng chứa nước tại khu vực nghiên cứu
• 3.3. Một số giải pháp quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên nước
• 3.3.1. Giải pháp quản lý
• 3.3.2. Giải pháp kỹ thuật
• 3.3.3. Giải pháp công nghệ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Ba

Lưu vực sông Ba, nằm trên địa bàn tỉnh Gia Lai, là một trong những khu vực quan trọng về tài nguyên nước tại Việt Nam. Việc đánh giá tài nguyên nước tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hiện trạng mà còn hỗ trợ trong việc quản lý và bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá này. Tài nguyên nước tại lưu vực sông Ba đang đối mặt với nhiều thách thức, từ biến đổi khí hậu đến sự gia tăng nhu cầu sử dụng nước cho sinh hoạt và sản xuất.

1.1. Khái Quát Về Lưu Vực Sông Ba Tỉnh Gia Lai

Lưu vực sông Ba có diện tích lớn, trải dài qua nhiều huyện của tỉnh Gia Lai. Đặc điểm địa lý và khí hậu nơi đây ảnh hưởng trực tiếp đến tài nguyên nước, với mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Sự phân bố không đồng đều của lượng mưa cũng là một yếu tố quan trọng cần xem xét.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Tài Nguyên Nước

Tài nguyên nước không chỉ phục vụ cho sinh hoạt mà còn là yếu tố quyết định cho sự phát triển kinh tế xã hội. Việc quản lý hiệu quả tài nguyên nước sẽ góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cho khu vực.

II. Những Thách Thức Trong Quản Lý Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Ba

Quản lý tài nguyên nước tại lưu vực sông Ba đang gặp nhiều thách thức. Sự gia tăng dân số và nhu cầu sử dụng nước cho nông nghiệp, công nghiệp đang tạo áp lực lớn lên nguồn tài nguyên này. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu cũng làm gia tăng tình trạng khô hạn và lũ lụt, ảnh hưởng đến chất lượng và số lượng nước.

2.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi lượng mưa và nhiệt độ, dẫn đến tình trạng khô hạn kéo dài và lũ lụt bất thường. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước và sinh kế của người dân trong khu vực.

2.2. Tình Trạng Khai Thác Tài Nguyên Nước

Việc khai thác tài nguyên nước không hợp lý đang dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn nước mặt và nước ngầm. Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để bảo vệ tài nguyên nước.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Ba

Để đánh giá tài nguyên nước tại lưu vực sông Ba, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc thu thập dữ liệu từ các trạm quan trắc và phân tích chất lượng nước là rất quan trọng.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Sử dụng các trạm quan trắc để thu thập dữ liệu về lượng nước, chất lượng nước và các yếu tố khí hậu. Dữ liệu này sẽ giúp đánh giá chính xác hiện trạng tài nguyên nước.

3.2. Phân Tích Chất Lượng Nước

Phân tích chất lượng nước là bước quan trọng để xác định mức độ ô nhiễm và khả năng sử dụng nước cho các mục đích khác nhau. Các chỉ tiêu như pH, độ đục, và nồng độ các chất ô nhiễm cần được theo dõi thường xuyên.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Đánh Giá Tài Nguyên Nước

Kết quả từ việc đánh giá tài nguyên nước sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho các cơ quan quản lý trong việc xây dựng chính sách và kế hoạch phát triển bền vững. Các giải pháp quản lý tài nguyên nước cần được áp dụng để đảm bảo sự phát triển kinh tế xã hội mà không làm tổn hại đến môi trường.

4.1. Giải Pháp Quản Lý Tài Nguyên Nước

Cần xây dựng các chính sách quản lý tài nguyên nước hiệu quả, bao gồm việc quy hoạch sử dụng nước hợp lý và bảo vệ nguồn nước khỏi ô nhiễm.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Và Ứng Dụng

Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để các cơ quan chức năng đưa ra các quyết định đúng đắn trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên nước tại lưu vực sông Ba.

V. Kết Luận Về Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Ba

Đánh giá tài nguyên nước lưu vực sông Ba là một nhiệm vụ quan trọng nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để bảo vệ và quản lý tài nguyên nước hiệu quả.

5.1. Tương Lai Của Tài Nguyên Nước

Tương lai của tài nguyên nước tại lưu vực sông Ba phụ thuộc vào các biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả. Cần có sự đầu tư vào công nghệ và nghiên cứu để cải thiện tình hình.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Quản Lý Tài Nguyên Nước

Cần xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo vệ tài nguyên nước và khuyến khích sự tham gia của người dân trong việc quản lý tài nguyên nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Ba là một trong những hệ thống sông lớn và quan trọng nhất khu vực miền Trung - Tây Nguyên với tổng diện tích lưu vực tự nhiên đạt 13.900 km2 và chiều dài dòng chính là 388 km. Trong đó, phần lưu vực nằm trên địa bàn tỉnh Gia Lai chiếm khoảng 50% diện tích toàn lưu vực, trải rộng qua 10 đơn vị hành chính cấp huyện và thị xã trọng điểm như K’Bang, An Khê, Đăk Đoa, Mang Yang, Đăk Pơ, Kông Chro, Chư Sê, Phú Thiện, Ia Pa và Ayun Pa. Nguồn tài nguyên nước của lưu vực giữ vai trò sống còn đối với sự phát triển kinh tế, an ninh lương thực và đời sống dân sinh của hàng trăm nghìn người dân địa phương.

Tuy nhiên, tài nguyên nước sông Ba đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Đặc điểm địa hình đồi núi dốc đứng kết hợp với sự phân hóa sâu sắc của khí hậu nhiệt đới gió mùa đã tạo nên sự chênh lệch dòng chảy cực đoan giữa mùa mưa và mùa khô. Trong các tháng mùa lũ, lượng nước tập trung chiếm từ 60% đến 65% tổng dòng chảy năm, gây ra ngập lụt cục bộ tại các thung lũng thấp trũng. Ngược lại, vào mùa khô, lượng dòng chảy suy giảm nghiêm trọng dẫn đến tình trạng hạn hán khốc liệt. Điển hình như đợt thiên tai El Nino lịch sử năm 2016 đã làm cho 11.352 ha cây trồng tại Gia Lai bị khô hạn, gây thiệt hại kinh tế gần 100 tỷ đồng và đẩy hơn 1.300 hộ dân tại huyện Chư Sê vào cảnh thiếu nước sinh hoạt trầm trọng. Cùng với đó, áp lực từ quá trình công nghiệp hóa, sự vận hành của 14 nhà máy thủy điện và nhu cầu tưới tiêu cho hơn 20.083 ha đất nông nghiệp đã làm gia tăng căng thẳng cung - cầu nguồn nước.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hiện trạng tài nguyên nước mặt và nước dưới đất trên lưu vực sông Ba thuộc địa phận tỉnh Gia Lai, phân tích thực trạng khai thác sử dụng và xây dựng hệ thống giải pháp quản lý tích hợp, bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao quát chuỗi số liệu quan trắc khí tượng thủy văn và địa chất thủy văn liên tục trong giai đoạn 2000 - 2019 kết hợp tài liệu lịch sử nhiều năm. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ định lượng giúp các cơ quan quản lý điều phối hiệu quả nguồn nước mặt với tổng lượng dòng chảy bình quân 10 tỷ m3/năm, đồng thời bảo vệ an toàn trữ lượng nước dưới đất trong các tầng chứa nước trầm tích và bazan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM - Integrated Water Resources Management) theo định hướng của Tuyên bố Dublin và Kế hoạch hành động Mar del Plata. Lý thuyết này tiếp cận lưu vực sông như một thể thống nhất về mặt tự nhiên và kinh tế - sinh thái, đòi hỏi sự cân bằng hài hòa giữa nhu cầu phát triển kinh tế, an sinh xã hội và bảo vệ hệ sinh thái thủy sinh.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng lý thuyết cân bằng nước và động thái dòng chảy bề mặt - dòng chảy ngầm để mô hình hóa quá trình hình thành, phân bổ và suy giảm tài nguyên nước. Các khái niệm và chỉ số chuyên ngành chủ đạo được sử dụng bao gồm:

• Mô đun dòng chảy năm (M0, đơn vị l/s.km2) và mô đun dòng chảy kiệt (Mmin).
• Dòng chảy môi trường và ngưỡng khai thác an toàn nước dưới đất.
• Hệ số biến động dòng chảy (Cv) và hệ số không đối xứng (Cs).
• Tầng chứa nước lỗ hổng trong trầm tích bở rời (Holocen, Pleistocen) và tầng chứa nước khe nứt - lỗ hổng trong trầm tích Neogen, đá bazan.
• Các chỉ số chất lượng nước theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 08-MT:2015/BTNMT (đối với nước mặt) và QCVN 09-MT:2015/BTNMT (đối với nước dưới đất).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ sinh thái quan trắc đa ngành. Dữ liệu thủy văn bao gồm chuỗi quan trắc lưu lượng và mực nước tại 4 trạm thủy văn chủ lực (An Khê, Củng Sơn, Sông Hinh, Krông H'năng) với thời gian theo dõi từ 10 đến 34 năm. Dữ liệu địa chất thủy văn được thu thập từ 16 lỗ khoan thăm dò chuyên sâu thuộc hệ tầng sông Ba (như CR1 đến CR9, KP751, KP754, KT02) và mạng lưới 707 công trình quan trắc nước dưới đất trên toàn vùng Tây Nguyên. Dữ liệu chất lượng nước được lấy từ kết quả phân tích hóa lý của hơn 10 vị trí mặt cắt ngang trọng điểm trên dòng chính sông Ba và các phụ lưu lớn (sông Ayun, sông Krông H'năng).

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu không gian phân tầng đại diện, chia lưu vực thành 3 khu vực địa mạo đặc thù: vùng núi cao thượng lưu An Khê, vùng thung lũng máng trũng trung lưu Cheo Reo - Phú Túc và vùng bán sơn địa giáp hạ lưu. Tần suất lấy mẫu được thực hiện theo chu kỳ mùa mưa và mùa khô nhằm ghi nhận sự dao động tự nhiên của các thông số.

Phương pháp phân tích thống kê thủy văn toán học kết hợp phương pháp chuyên gia và xử lý dữ liệu địa lý GIS được lựa chọn nhờ khả năng xử lý chuỗi số liệu lớn, loại bỏ sai số thô và tái hiện chính xác quy luật biến động dòng chảy trong giai đoạn 2000 - 2019. Toàn bộ quy trình khảo sát thực địa, thu thập số liệu thứ cấp và thực nghiệm mô hình hóa được tiến hành đồng bộ từ năm 2018 đến năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tài nguyên nước mặt sông Ba có tổng lượng dòng chảy dồi dào nhưng phân bố cực kỳ bất đối xứng theo không gian và thời gian. Tổng lượng dòng chảy trung bình hàng năm của toàn lưu vực đạt khoảng 10 tỷ m3, tương ứng mô đun dòng chảy đạt 22,8 l/s.km2. Lượng mưa trung bình năm đạt 1.740 mm nhưng phân hóa rõ rệt: khu vực sườn đón gió dãy Phượng Hoàng (trạm Sông Hinh) nhận lượng mưa lên tới 2.377 mm/năm, trong khi khu vực lòng chảo thung lũng Phú Túc chỉ đạt 1.214 mm/năm (chênh lệch gần 2 lần). Về thời gian, dòng chảy 3 tháng mùa lũ chiếm tới 60 - 65% tổng lượng nước cả năm, riêng tháng 11 chiếm từ 24% đến 26%. Vào mùa kiệt, mô đun dòng chảy tại trạm An Khê giảm sâu chỉ còn 0,22 l/s.km2 vào những năm khô hạn gay gắt, tạo ra sự chênh lệch dòng chảy giữa năm nước lớn và năm nước nhỏ từ 3 đến 6 lần.

Thứ hai, chất lượng nước mặt bị suy giảm cục bộ do chất hữu cơ và kim loại nặng. Giá trị pH nguồn nước mặt dao động ổn định trong khoảng 6,01 - 8,1. Hàm lượng oxy hòa tan (DO) đạt 3,22 - 7,53 mg/l và tổng chất rắn lơ lửng (TSS) dao động từ 10,0 đến 84,0 mg/l. Tuy nhiên, các chỉ tiêu ô nhiễm hữu cơ có xu hướng vượt ngưỡng quy chuẩn QCVN 08-MT:2015/BTNMT: hàm lượng COD dao động từ 6,0 đến 89,0 mg/l và BOD5 dao động từ 0,58 đến 52,0 mg/l tại các vị trí tiếp nhận nước thải như Cầu sông Ba (An Khê), Cầu Bến Mộng (Ayun Pa) và Cầu Ayun (Mang Yang). Hàm lượng sắt tổng (Fe) cũng ghi nhận các giá trị cao từ 0 đến 9,99 mg/l, gây hiện tượng nước có mùi tanh và ố vàng cục bộ.

Thứ ba, tiềm năng nước dưới đất phân hóa rõ rệt giữa các cấu trúc địa chất, trong đó tầng Neogen giữ vai trò chiến lược. Tầng chứa nước trầm tích Neogen (Nsb) lấp đầy vùng trũng Cheo Reo - Phú Túc có bề dày lớn từ 450 m đến 500 m, lộ ra trên diện tích 190 km2. Kết quả bơm thí nghiệm từ 16 lỗ khoan cho thấy lưu lượng khai thác dao động từ 0,78 l/s đến 8,04 l/s (lỗ khoan CR2 đạt 8,04 l/s), hệ số thấm trung bình K đạt 1,7 m/ngày và độ khoáng hóa nhạt từ 0,23 đến 0,97 g/l. Ngược lại, tầng chứa nước bở rời Holocen (qh) chỉ dày từ 0,5 đến 34 m với lưu lượng giếng nghèo nàn từ 0,03 đến 0,5 l/s, thường xuyên bị cạn kiệt trong mùa khô.

Thảo luận kết quả

Sự biến động dòng chảy mặt phức tạp trên lưu vực sông Ba bắt nguồn từ sự giao thoa của hai chế độ khí hậu Đông - Tây Trường Sơn và địa hình lòng chảo phân cắt mạnh. Hệ số biến động dòng chảy năm tại các trạm đo trên lưu vực sông Ba đạt từ Cv = 0,30 đến 0,50, cao hơn đáng kể so với các hệ thống sông thuần Tây Nguyên khác (thường có Cv dao động 0,15 - 0,25). Hiện tượng này được minh chứng cụ thể thông qua bảng phân phối lưu lượng nước trung bình các tháng tại trạm An Khê (lưu lượng tháng 4 chỉ đạt 7,71 m3/s nhưng tăng vọt lên 104 m3/s vào tháng 11) và chuỗi biểu đồ dao động mực nước tại các lỗ khoan quan trắc LK10T, LK16T, C7a.

Hệ thống 156 công trình thủy lợi kiên cố (gồm 27 hồ chứa, 102 đập dâng, 27 trạm bơm) hiện cung cấp khoảng 241 triệu m3 nước/năm cho hơn 20.083 ha cây trồng. Dù vậy, trước nhu cầu nước nông nghiệp ngày càng tăng (dự kiến đạt 339,43 triệu m3/năm) và nhu cầu của các nhà máy công nghiệp lớn (Nhà máy đường An Khê tiêu thụ trên 11.300 m3/ngày đêm, Nhà máy tinh bột sắn sử dụng trên 3.000 m3/ngày đêm), nguy cơ thiếu hụt nguồn nước mặt mùa khô là hiện hữu nếu không khai thác bổ trợ hợp lý từ nguồn nước dưới đất tầng Neogen.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết bài toán cân bằng nước và phát triển kinh tế - xã hội bền vững trên lưu vực sông Ba thuộc tỉnh Gia Lai, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất:

1. Hoàn thiện quy chế vận hành liên hồ chứa và giám sát dòng chảy môi trường: Rà soát, điều chỉnh quy trình vận hành liên hồ chứa của 14 nhà máy thủy điện (đặc biệt là các công trình lớn như Thủy điện An Khê - Kanak công suất 173 MW và hồ Ayun Hạ). Thiết lập hệ thống cảm biến giám sát tự động để cam kết duy trì lưu lượng xả đáy tối thiểu về hạ du trong mùa khô không thấp hơn 15 - 20 m3/s, đảm bảo cân bằng hệ sinh thái. Thời gian thực hiện: 2021 - 2023. Chủ thể chủ trì: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Gia Lai phối hợp cùng Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN).

2. Hiện đại hóa hệ thống thủy lợi và áp dụng công nghệ tưới tiết kiệm: Nâng cấp, kiên cố hóa 156 công trình thủy lợi hiện có nhằm nâng cao năng lực cấp nước tưới từ 20.083 ha lên trên 25.000 ha cây trồng ngắn và dài ngày. Đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa cho các vùng chuyên canh cà phê, mía, hồ tiêu tại Chư Sê, Đăk Đoa, hướng tới mục tiêu giảm thất thoát nước tưới từ 15% đến 20%. Thời gian thực hiện: 2021 - 2025. Chủ thể chủ trì: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Gia Lai.

3. Quy hoạch và cấp phép khai thác an toàn nguồn nước dưới đất tầng Neogen: Xây dựng bản đồ phân vùng khai thác nước dưới đất chi tiết cho vùng trũng Cheo Reo - Phú Túc, khống chế tổng lưu lượng khai thác không vượt quá 70% trữ lượng động có thể khai thác. Phát triển hệ thống giếng khoan công nghiệp công suất 500 - 1.000 m3/ngày để hỗ trợ cấp nước sinh hoạt cho đô thị thị xã Ayun Pa và huyện Phú Thiện. Thời gian thực hiện: 2022 - 2024. Chủ thể chủ trì: UBND tỉnh Gia Lai và Trung tâm Quy hoạch và Điều tra Tài nguyên nước quốc gia.

4. Tăng cường kiểm soát nguồn thải và xử lý ô nhiễm nước mặt công nghiệp: Lắp đặt hệ thống quan trắc nước thải tự động truyền dữ liệu liên tục 24/7 tại 4 khu công nghiệp quy hoạch (An Khê, Đăk Đoa, Ayun Pa, Chư Sê) và các nhà máy chế biến nông sản lớn. Yêu cầu 100% cơ sở xả thải xử lý nước đạt chuẩn cột A theo QCVN 40:2011/BTNMT trước khi xả ra sông, nhằm kiểm soát chỉ số COD trung bình dòng sông dưới 30 mg/l. Thời gian thực hiện: Hoàn thành trước năm 2025. Chủ thể chủ trì: Chi cục Bảo vệ Môi trường - Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Gia Lai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

1. Cán bộ quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và bộ chỉ số định lượng giúp Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Gia Lai xây dựng Quy hoạch tài nguyên nước cấp tỉnh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 và ban hành các chính sách điều tiết hạn mặn, ứng phó biến đổi khí hậu.
2. Kỹ sư thủy lợi, thủy điện và các đơn vị quản lý vận hành hồ chứa: Hỗ trợ cán bộ kỹ thuật tại các công ty khai thác công trình thủy lợi, các nhà máy thủy điện trên sông Ba tối ưu hóa quy trình đóng mở cống, xả lũ và tích nước dựa trên chuỗi số liệu lưu lượng dòng chảy mùa kiệt (0,22 - 3,51 l/s.km2) và đỉnh lũ thiết kế.
3. Doanh nghiệp cấp nước đô thị và chủ đầu tư khu công nghiệp: Giúp các đơn vị phát triển hạ tầng nước sạch (như Công ty Cổ phần Nước Sài Gòn - An Khê với nhà máy công suất 9.500 m3/ngày đêm) xác định tọa độ và tầng chứa nước tối ưu (tầng Neogen chiều dày lên tới 500 m) để khoan khai thác nước thô phục vụ dân sinh và sản xuất.
4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên khảo về phương pháp luận đánh giá tài nguyên nước liên vùng, phương pháp xử lý dữ liệu địa chất thủy văn và phân tích động thái nước ngầm trong thành tạo đá trầm tích và bazan Tây Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Đặc trưng dòng chảy sông Ba thuộc tỉnh Gia Lai biến đổi như thế nào giữa các mùa trong năm?
Dòng chảy sông Ba phân hóa sâu sắc theo mùa với tổng lượng nước hàng năm đạt khoảng 10 tỷ m3. Mùa lũ kéo dài từ tháng 9 đến tháng 12, đóng góp 60 - 65% tổng lượng dòng chảy năm, đỉnh lũ lịch sử đo được tại Củng Sơn đạt 20.700 m3/s. Ngược lại, vào mùa cạn (tháng 1 đến tháng 8), dòng chảy kiệt suy giảm mạnh, mô đun kiệt trung bình tại An Khê chỉ đạt 3,51 l/s.km2.

Tầng chứa nước dưới đất nào trên lưu vực có tiềm năng khai thác lớn nhất?
Tầng chứa nước vỉa lỗ hổng trong trầm tích Neogen (Nsb) phân bố tại trũng Cheo Reo - Phú Túc là tầng chứa nước giàu triển vọng nhất. Tầng có bề dày từ 450 m đến 500 m, lưu lượng các lỗ khoan thử nghiệm đạt từ 0,78 đến 8,04 l/s (tiêu biểu như lỗ khoan CR2 đạt 8,04 l/s), độ khoáng hóa nhạt từ 0,23 đến 0,97 g/l, đủ điều kiện cấp nước quy mô lớn.

Hiện tượng hạn hán cực đoan tác động như thế nào đến nguồn nước khu vực nghiên cứu?
Các hiện tượng thời tiết cực đoan như El Nino năm 2016 đã gây thiệt hại kinh tế gần 100 tỷ đồng, làm khô hạn 11.352 ha cây trồng và khiến dung tích trữ các hồ thủy lợi giảm xuống chỉ còn 10 - 40%. Hơn 1.300 hộ dân tại huyện Chư Sê và hàng nghìn người dân dọc sông Ba rơi vào tình trạng thiếu nước sinh hoạt nghiêm trọng.

Chất lượng nước mặt sông Ba hiện nay có đáp ứng tiêu chuẩn sử dụng cho sinh hoạt không?
Nước mặt sông Ba có độ pH ổn định (6,01 - 8,1) nhưng nhiều mặt cắt quan trắc ghi nhận hàm lượng COD cao (6,0 - 89,0 mg/l), BOD5 (0,58 - 52,0 mg/l) và sắt tổng (lên tới 9,99 mg/l) vượt giới hạn QCVN 08-MT:2015/BTNMT. Do đó, nguồn nước mặt bắt buộc phải qua hệ thống xử lý lắng lọc, khử trùng đạt chuẩn trước khi cấp cho sinh hoạt.

Hiện trạng cấp nước sạch tập trung tại vùng nghiên cứu đạt quy mô ra sao?
Toàn vùng hiện có 6 khu vực cấp nước đô thị tập trung với công suất khai thác từ 300 đến 5.000 m3/ngày đêm, phục vụ khoảng 56.000 dân cư. Một số công trình tiêu biểu mới được đầu tư bao gồm Nhà máy nước An Khê với công suất thiết kế 9.500 m3/ngày đêm (định hướng nâng lên 19.000 m3/ngày đêm) và Nhà máy nước Chư Sê công suất 9.000 m3/ngày đêm.

Kết luận

• Luận văn đã định lượng hóa toàn diện tài nguyên nước mặt sông Ba thuộc Gia Lai với tổng lượng dòng chảy bình quân 10 tỷ m3/năm, đồng thời chỉ rõ sự bất đối xứng sâu sắc khi 60 - 65% lượng nước tập trung trong 3 tháng mùa lũ.
• Xác định tầng chứa nước trầm tích Neogen (Nsb) tại trũng Cheo Reo - Phú Túc là cấu trúc chứa nước dưới đất có giá trị chiến lược cao nhất với chiều dày lên đến 500 m và lưu lượng lỗ khoan đạt tới 8,04 l/s.
• Cảnh báo hiện trạng suy giảm chất lượng nước mặt cục bộ với các chỉ số COD (đạt tới 89 mg/l), BOD5 (đạt tới 52 mg/l) và sắt tổng vượt chuẩn do tiếp nhận nước thải đô thị và chế biến nông nghiệp.
• Đánh giá năng lực của 156 công trình thủy lợi kiên cố đang tưới cho 20.083 ha cây trồng và đặt ra yêu cầu tái cấu trúc quy trình vận hành liên hồ chứa đối với 14 nhà máy thủy điện.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý đồng bộ từ quy hoạch nước ngầm đến kiểm soát nguồn thải tự động, định hướng hoàn thành trước năm 2025.

Đóng góp chính của công trình là xây dựng cơ sở dữ liệu tích hợp, chuẩn hóa về khí tượng - thủy văn - địa chất thủy văn lưu vực sông Ba trên địa bàn tỉnh Gia Lai giai đoạn 2000 - 2019. Trong các bước tiếp theo, các cơ quan ban ngành cần tiến hành lắp đặt mạng lưới quan trắc tự động liên tục và số hóa bản đồ tài nguyên nước trên nền tảng WebGIS. Hãy chủ động liên hệ các đơn vị chuyên môn và tham khảo đầy đủ luận văn để ứng dụng hiệu quả các giải pháp quản lý tài nguyên nước bền vững cho địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nƣớc là một nguồn tài nguyên vô cùng quan trọng và cần thiết cho phát triển kinh tế xã hội của con ngƣời. Tuy nhiên, sự gia tăng dân số và quá trình đô thị hoá và công nghiệp hoá trong hơn nửa thế kỷ gần đây đã tác động mạnh mẽ và làm suy giảm tài nguyên nƣớc của các lƣu vực sông, khiến cho tình trạng thiếu nƣớc đang dần trở thành phổ biến và nghiêm trọng tại nhiều nƣớc trên thế giới trong đó có cả nƣớc ta. Điều đó đ i hỏi các nƣớc phải tìm các phƣơng thức phù hợp để khai thác sử dụng, quản lý và bảo vệ bền vững tài nguyên nƣớc các sông suối của nƣớc mình.

Trong những năm gần đây, nhu cầu dùng nƣớc phục vụ sinh hoạt, tƣới tiêu, công nghiệp của các ngành kinh tế trên địa bàn tỉnh Gia Lai không ngừng gia tăng theo thời gian. Lƣu vực sông Ba dù nguồn nƣớc mặt khá phong phú, tuy nhiên về mùa khô nƣớc mặt các con sông, suối và hồ đều khô cạn và thiếu nƣớc cho sản xuất, trong lúc đó về mùa mƣa thì dƣ thừa gây ra lũ lụt, ngập úng tại các con sông đặc biệt là các vùng thấp trũng. Lý do chính là do đặc điểm địa hình đồi núi, lƣợng mƣa phân hóa không đồng đều giữa các tháng trong năm, về mùa mƣa thì nƣớc mƣa chảy tràn nhanh chóng xuống khe suối và hồ, mức độ giữ nƣớc của đất khá thấp, trong lúc đó đặc điểm sông suối của khu vực nghiên cứu là ngắn và có độ dốc lớn nên phần lớn nƣớc mặt chảy về phía hạ lƣu của nó tại các tỉnh lân cận. Nhƣ vậy, cùng với sự phát triển nhanh về kinh tế cũng nhƣ nhu cầu sử dụng nƣớc của lƣu vực sông Ba đã khiến cho cân bằng nƣớc giữa cung và cầu nhiều lúc, nhiều nơi không đảm bảo, đã trở thành áp lực lớn đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc trong điều kiện dân số gia tăng, biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trƣớc tình hình đó đ i hỏi phải đánh giá đầy đủ và toàn diện hiện trạng tài nguyên nƣớc, hiện trạng khai thác sử dụng cũng nhƣ giái pháp quản lý tài nguyên nƣớc một các hiệu quả nhằm đƣa ra đƣợc những cách thức khai thác, sử dụng tài nguyên nƣớc một cách hợp lý, đảm bảo cho sự phát triển của khu vực một cách bền vững. Đặc biệt trong những năm gần đây điều kiện khí hậu, thời tiết ngày càng bất thƣờng, lũ lụt, hạn hán xảy ra thƣờng xuyên. Từ thực tế trên, luận văn “Đánh giá hiện trạng tài nguyên nước của lưu vực sông Ba thuộc tỉnh Gia Laiʼʼ đã đƣợc lựu chọn để nghiên cứu. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá đƣợc hiện trạng tài nguyên nƣớc của lƣu vực sông Ba thuộc tỉnh Gia Lai. - Đề xuất một số giải pháp quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên nƣớc. Nhiệm vụ nghiên cứu Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là đánh giá hiện trạng tài nguyên nƣớc mặt và nƣớc dƣới đất của lƣu vực sông Ba thuộc địa phận tỉnh Gia Lai. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn a.

Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu đánh giá hiện trạng tài nguyên nƣớc lƣu vực sông Ba là những cơ sở khoa học rất cần thiết cho nghiên cứu đề xuất và xây dựng các giải pháp phát triển bền vững tài nguyên nƣớc trên lƣu vực sông Ba nói riêng, cũng nhƣ tài nguyên nƣớc ở Việt Nam nói chung. Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần nhỏ vào công tác quản lý, bảo vệ lƣu vực sông Ba cũng nhƣ làm luận cứ cho các cơ quan trong tỉnh tham khảo để hoạch định các chủ trƣơng, chính sách hay lập kế hoạch để khắc phục suy thoái tài nguyên môi trƣờng nƣớc của lƣu vực sông, phục vụ mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển bền vững kinh tế xã hội của tỉnh Gia Lai. - Các cơ sở khoa học, phƣơng pháp luận, giải pháp đƣợc nghiên cứu trong luận văn kỳ vọng có thể đƣợc tham khảo để ứng dụng cho các lƣu vực sông khác của nƣớc ta. Những đóng góp mới của đề tài Đánh giá đƣợc hiện trạng tài nguyên nƣớc mặt và nƣớc dƣới đất của lƣu vực sông Ba tại tỉnh Gia Lai.

2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái quát khu vực nghiên cứu 1. Vị trí địa lý Khu vực nghiên cứu là một phần của lƣu vực sông Ba (chiếm khoảng ½ diện tích lƣu vực), với diện tích phần lớn nằm trên địa bàn các huyện, thị xã gồm: K’Bang, An Khê, Đăk Đoa, Mang Yang, Đăk Pơ, Kông Chro, Chƣ Sê, Phú Thiện, Iapa và Ayunpa thuộc địa phận tỉnh Gia Lai và có ranh giới phần phía Đông giáp với Phú Yên và một phần nhỏ giáp với Kon Tum ở phía Bắc. Chế độ khí hậu Hoàn lƣu khí quyển trên lƣu vực sông Ba về cơ bản là sự kết hợp giữa hoàn lƣu tín phong và hoàn lƣu gió mùa trên cao nguyên Tây Nguyên- Nam Trung Bộ dƣới tác động thƣờng xuyên của dải cao áp phó nhiệt đới Thái Bình Dƣơng, dải áp thấp xích đạo, và tác động theo mùa của áp cao lục địa châu Á trong mùa đông và áp thấp lục địa châu Á trong mùa hè.

Dƣới tác động của áp cao Thái Bình Dƣơng, d ng không khí ở lớp dƣới thấp đối lƣu từ phía cận nhiệt đới di chuyển theo hƣớng Đông Nam về phía xích đạo tạo thành hoàn lƣu tín phong quanh năm trên lƣu vực sông Ba. Ngoài hoàn lƣu tín phong, lƣu vực sông Ba còn chịu ảnh hƣởng của hoàn lƣu gió mùa Đông Bắc và hoàn lƣu gió mùa Tây Nam trong mùa hè. Lƣu vực sông Ba nằm ở phía Nam ranh giới cực Nam của front lạnh mùa đông và trong phạm vi hoạt động tích cực của dải hội tụ nhiệt đới vào nửa sau của mùa hè. So với các lƣu vực sông ở phía Bắc, lƣu vực sông Ba về mùa đông không chịu tác động sâu sắc của gió mùa Đông Bắc và về mùa hè thời kỳ cao điểm hoạt động của dải hội tụ nhiệt đới, bão cũng đến lƣu vực muộn hơn.

Thời tiết mùa đông trên lƣu vực sông Ba chịu tác động sâu sắc của tín phong Đông Bắc với sự thịnh hành của không khí nhiệt đới Thái Bình Dƣơng do đó có nhiệt độ khá cao, ít mƣa song vẫn có mƣa bão. Mƣa do dải hội tụ nhiệt đới vào các tháng đầu mùa và mƣa dông vào các tháng cuối mùa. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thời tiết mùa hè trên lƣu vực sông Ba chịu tác động sâu sắc của gió mùa Tây Nam trong phạm vi ảnh hƣởng của áp thấp lục địa châu Á, thịnh hành không khí xích đạo kết hợp không khí nhiệt đới Thái Bình Dƣơng, do đó có nhiệt độ cao, nhiều mƣa, phổ biến là mƣa dông, mƣa bão và mƣa hội tụ nhiệt đới, nhất là vào các tháng cuối mùa. Các yếu tố khí hậu, khí tượng.

- Nhiệt độ: Nhiệt độ trung bình năm trên lƣu vực sông Ba vào khoảng 22,0 - 26,40C, trong đó vùng thƣợng lƣu là 22,00C - 24,00C, vùng trung lƣu 24,00C - 25,00C, vùng hạ lƣu 26,00C - 270C. Tháng có nhiệt độ cao nhất ở vùng thƣợng lƣu và trung lƣu là tháng IV và tháng V, nhiệt độ trung bình tháng có thể đạt 24 0C-28,00C và ở vùng hạ lƣu là tháng VI, tháng VII, nhiệt độ trung bình các tháng này có thể đạt 28,00C-29,00C. Tháng có nhiệt độ thấp nhất trên toàn lƣu vực là tháng I hàng năm, trong đó vùng núi thƣợng lƣu nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất vào khoảng 18 0C-190C, vùng thung lũng và đồng bằng ở hạ lƣu khoảng 190C-220C. - Độ ẩm: Độ ẩm tƣơng đối không khí trung bình năm trên lƣu vực sông Ba trong khoảng 80%- 83%.

Các tháng có độ ẩm không khí lớn là các tháng mùa mƣa, độ ẩm không khí trung bình tháng có thể 88-93%. Các tháng có độ ẩm nhỏ là các tháng mùa khô, độ ẩm không khí trung bình tháng 72-80%. - Lƣợng mƣa: Lƣu vực sông Ba nằm trong cả hai sƣờn của dãy Trƣờng Sơn là Trƣờng Sơn Tây và sƣờn Trƣờng Sơn Đông, địa hình chia cắt phức tạp khiến cho chế độ mƣa trên các phần lƣu vực biến đổi cũng phức tạp. Khi vùng núi và cao nguyên thƣợng lƣu lƣu vực thuộc Tây Trƣờng Sơn là trong mùa mƣa (VI- IX) thì khu vực trung và hạ lƣu lƣu vực nằm ở phía Đông Trƣờng Sơn lại đang là các tháng khô hạn của mùa khô.

Ngƣợc lại khi vùng núi thƣợng lƣu thuộc Tây Trƣờng Sơn đã hết mƣa và trong thời gian mùa khô thì vùng trung và hạ lƣu lại trong mùa mƣa lũ (X-XII). 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nói chung mùa mƣa ở khu vực Tây Trƣờng Sơn thƣờng đến sớm, từ tháng V và kết thúc vào tháng X hoặc tháng XI, kéo dài 6 đến 7 tháng. Trong khi đó do ảnh hƣởng của hoàn lƣu, mùa mƣa ở sƣờn phía Đông Trƣờng Sơn lại đến muộn hơn và chỉ kéo dài từ 3 đến 4 tháng, từ tháng IX đến hết tháng XII. Biến động của mưa năm theo không gian.

Lƣợng mƣa năm bình quân nhiều năm trên toàn lƣu vực sông Ba khoảng 1720 mm, nhƣng phân bố rất không đều ở các nơi trên lƣu vực. Nơi lớn có thể hơn gấp hai lần nơi mƣa nhỏ. Do lƣu vực nằm trong vùng địa hình chia cắt phức tạp nên mƣa chịu ảnh hƣởng rất rõ rệt của hƣớng gió và độ cao của địa hình theo quy luật lƣợng mƣa tăng dần từ vùng thấp lên vùng cao, ở sƣờn đón gió lƣợng mƣa lớn hơn vùng thung lũng khuất gió. Trên lƣu vực hình thành 2 vùng mƣa lớn: Vùng mƣa lớn nhất là tại thƣợng nguồn sông Hinh do ảnh hƣởng chắn gió của các đỉnh núi cao trên 2000 m của dãy Phƣợng Hoàng ở phía Nam lƣu vực với lƣợng mƣa bình quân nhiều năm của trạm TV sông Hinh là 2377 mm.

Vùng mƣa lớn thứ hai thuộc vùng núi Tây Trƣờng Sơn tại vùng núi thƣợng nguồn An Khê. Dọc theo lũng sông lƣợng mƣa khá nhỏ, nhất là vùng Cheo Reo, Phú Túc có lƣợng mƣa hàng năm rất nhỏ, lƣợng mƣa hàng năm không vƣợt quá 1300 mm. Nếu phân theo khu vực thì khu Đông Trƣờng Sơn mƣa lớn nhất (Sông Hinh, Sơn Thành), sau đó là đến Tây Trƣờng Sơn (Chƣ Prông, Chƣ Sê), có lƣợng mƣa nhỏ nhất là khu Trung gian (Cheo Reo, Phú Túc). Biến động của mưa theo thời gian.