Tổng quan nghiên cứu

Khu vực vịnh Bái Tử Long sở hữu giá trị cảnh quan tự nhiên phong phú, trong đó cụm đảo Trà Bản với diện tích khoảng 76,37 km2 và đảo Quan Lạn với diện tích 15,74 km2 giữ vai trò bình phong trọng yếu về tự nhiên cũng như an ninh quốc phòng cho huyện đảo Vân Đồn. Số liệu thống kê ngành du lịch giai đoạn 2016 - 2019 ghi nhận mức tăng trưởng lượng khách bình quân trên 20% mỗi năm. Riêng trong 6 tháng đầu năm 2019, toàn huyện đã đón khoảng 848.000 lượt khách, mang lại nguồn thu quan trọng cho cơ cấu kinh tế địa phương với tỷ trọng ngành dịch vụ đạt 34,04% tổng giá trị sản xuất.

Tuy nhiên, thực trạng phát triển du lịch tại đây đang bộc lộ sự mất cân đối nghiêm trọng. Hoạt động du lịch gần như chỉ tập trung cục bộ tại đảo Quan Lạn vào mùa hè nhờ lợi thế các bãi cát biển tự nhiên, trong khi đảo Trà Bản – hòn đảo có diện tích lớn nhất vịnh Bái Tử Long sở hữu hệ sinh thái và địa hình karst đặc sắc – hầu như chưa đón khách du lịch. Bên cạnh đó, thị trường khách quốc tế chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn dưới 3%, mức chi tiêu bình quân của du khách năm 2019 dừng ở mức 950.000 đồng/người/ngày do dịch vụ lưu trú và vui chơi giải trí còn mang tính manh mún.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề đánh giá toàn diện tài nguyên địa mạo ở tỷ lệ chi tiết 1:10.000, làm rõ đặc trưng hình thái, cấu trúc động lực và giá trị cảnh quan của cụm đảo Trà Bản – Quan Lạn. Mục tiêu cụ thể là lượng hóa tiềm năng du lịch theo các nguồn gốc địa hình, phân tích nguy cơ tai biến trượt lở đất và xây dựng định hướng tổ chức không gian du lịch bền vững giai đoạn 2020 - 2030, bám sát định hướng của Luật Du lịch 2017 và quy hoạch đặc khu kinh tế Vân Đồn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết đánh giá tài nguyên địa mạo của nhà khoa học Mario Panizza, xác lập địa hình và các quá trình biến đổi địa mạo là nguồn tài nguyên quý giá thông qua 4 tiêu chí cốt lõi: giá trị khoa học, giá trị văn hóa, giá trị kinh tế - xã hội và giá trị phong cảnh. Đồng thời, nghiên cứu phân định rõ ràng giữa tài nguyên địa mạo hữu dụng và tai biến địa mạo nhằm đảm bảo an toàn trong quy hoạch.

Bên cạnh đó, đề tài kết hợp khung lý thuyết phát triển du lịch bền vững và phân loại tài nguyên theo Luật Du lịch Việt Nam 2017, chia tách tài nguyên du lịch thành hai nhóm tự nhiên và nhân văn. Hệ thống 4 khái niệm nền tảng được chuẩn hóa gồm: tài sản địa mạo, di sản địa mạo, trắc lượng hình thái và tiến hóa karst nhiệt đới ngập chìm ven bờ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thực địa đa dạng được khảo sát chi tiết tại 15 điểm đo đạc địa mạo tiêu biểu, kết hợp chuỗi dữ liệu giám sát môi trường nước mặt tại 6 trạm quan trắc định kỳ và hệ thống mẫu phân tích địa chất lớp vỏ phong hóa. Phương pháp chọn mẫu được thực hiện theo nguyên tắc chọn mẫu phân tầng có chủ đích, phủ đều qua các thành tạo địa chất cổ từ hệ tầng Dưỡng Động, loạt Sông Cầu đến đá vôi hệ tầng Bản Páp.

Hệ thống phân tích tích hợp công nghệ GIS, viễn thám giải đoán ảnh vệ tinh và phương pháp đánh giá bán định lượng đa tiêu chí. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm khắc phục triệt để tính chủ quan của các nghiên cứu định tính trước đây, cho phép tính toán định lượng và số hóa ranh giới các đối tượng địa mạo ở tỷ lệ bản đồ 1:10.000. Toàn bộ quy trình thu thập, xử lý số liệu và thành lập bản đồ chuyên đề được thực hiện chặt chẽ trong khung thời gian nghiên cứu từ năm 2016 đến năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã phân loại và lập bản đồ chi tiết 4 nhóm nguồn gốc với 15 đối tượng địa mạo chuyên biệt trên cụm đảo Trà Bản – Quan Lạn. Địa hình karst phân bố tập trung ở phía Tây đảo Trà Bản với mật độ dày đặc các lũng karst có đường kính trung bình khoảng 100m, bao quanh bởi các vách đá vôi dốc đứng và các đỉnh sót độc lập nhô lên trên mặt biển tạo nên cảnh quan kỳ vĩ.

Thứ hai, địa mạo bóc mòn xâm thực trên đá lục nguyên chiếm ưu thế tại Trà Bản với các bề mặt đỉnh san bằng Pleistocen muộn ở độ cao tuyệt đối từ 300m đến 400m, bề mặt hẹp trên dưới 15m kéo dài theo phương Đông Bắc – Tây Nam. Ngược lại, đảo Quan Lạn đặc trưng bởi địa mạo tích tụ biển hiện đại tuổi Holocen với những dải cát trắng thạch anh mịn màng kéo dài hàng kilomet như bãi Minh Châu, Sơn Hào, Robinson.

Thứ ba, nghiên cứu phát hiện sự phân hóa rõ rệt về mức độ bền vững cảnh quan. Đảo Quan Lạn có nguy cơ cạn kiệt và xâm nhập mặn nguồn nước ngầm cục bộ do khai thác quá tải, trong khi đảo Trà Bản có các sườn trọng lực trôi trượt với độ dốc trên 30 độ tập trung ở Tân Lập và Đông Lĩnh, tiềm ẩn rủi ro sạt lở cao trong mùa mưa bão có lượng mưa ngày vượt mức 350mm đến 450mm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên tính đặc thù của địa mạo khu vực xuất phát từ hoạt động tân kiến tạo phân khối và quá trình xâm thực rửa lũa nhiệt đới diễn ra mạnh mẽ qua hàng triệu năm. Sự tương phản giữa khối đá vôi Bản Sen cứng rắn vách đứng tựa trường thành và các dải đồi lục nguyên uốn lượn mềm mại tạo nên bức tranh thiên nhiên đa dạng, độc đáo hơn hẳn cấu trúc karst ngập nước đơn thuần của vịnh Hạ Long.

Trong nghiên cứu, dữ liệu đánh giá tiềm năng được mô hình hóa trực quan thông qua bảng ma trận trọng số và sơ đồ phân cấp GIS. Dữ liệu kinh tế – xã hội của huyện Vân Đồn được biểu diễn qua biểu đồ cơ cấu các ngành sản xuất năm 2018 với nông nghiệp chiếm 30,63%, công nghiệp chiếm 35,33% và thương mại dịch vụ chiếm 34,04%, minh chứng cho tiềm năng chuyển dịch mạnh mẽ sang du lịch sinh thái. Bảng phân vùng nguy cơ tai biến trượt lở đất cung cấp luận cứ khoa học chính xác để loại bỏ các điểm mất an toàn ra khỏi quy hoạch tour tuyến khám phá.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ủy ban nhân dân huyện Vân Đồn phối hợp cùng Sở Du lịch tỉnh Quảng Ninh tiến hành khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các di sản địa mạo độc đáo, thiết lập hành lang an toàn đối với các sườn dốc trên 30 độ và xây dựng đề án khai thác du lịch sinh thái hang động karst tại xã Bản Sen trước năm 2025.

Thứ hai, các doanh nghiệp lữ hành và nhà đầu tư cần đổi mới hệ thống sản phẩm, thiết kế tuyến du lịch chuyên đề kết nối Cái Rồng – Quan Lạn – Bản Sen, đa dạng hóa trải nghiệm leo núi thể thao, chèo thuyền ngắm vách đá mài mòn và nghỉ dưỡng biển cao cấp, phấn đấu nâng mức chi tiêu bình quân của du khách đạt từ 1.800.000 đồng đến 2.200.000 đồng/người/ngày vào năm 2026.

Thứ ba, Sở Giao thông Vận tải tỉnh Quảng Ninh chỉ đạo đẩy nhanh tiến độ nâng cấp cảng Cái Rồng đảm bảo năng lực đón tàu khách trên 500 tấn, hoàn thiện bến cập tàu Bản Sen và cải tạo tuyến đường giao thông trục xã dài 15km trên đảo Trà Bản trong giai đoạn 2024 - 2026 nhằm bảo đảm kết nối thông suốt.

Thứ tư, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Vân Đồn tăng cường kiểm soát xả thải, xây dựng các trạm xử lý nước thải du lịch tập trung đạt chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 08:2008/BTNMT và giải quyết triệt để lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh khoảng 102 tấn/ngày, bảo đảm phục hồi tài nguyên nước ngầm tại Quan Lạn trước năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách du lịch, bao gồm Sở Du lịch tỉnh Quảng Ninh và Ủy ban nhân dân huyện Vân Đồn, có thể sử dụng trực tiếp bản đồ địa mạo và bản đồ phân vùng tiềm năng du lịch để xây dựng quy hoạch không gian chi tiết cho đặc khu kinh tế.

Nhóm doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ lữ hành, nghỉ dưỡng và nhà đầu tư hạ tầng sử dụng các chỉ dẫn địa mạo để khảo sát hướng tuyến tour mới, định vị các bãi tắm tiềm năng và triển khai sản phẩm du lịch khám phá địa chất mạo hiểm.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Địa lý, Địa mạo, Quản lý tài nguyên môi trường tham khảo quy trình phân tích GIS bán định lượng tỷ lệ 1:10.000 phục vụ công tác giảng dạy và thực hiện các công trình khoa học tiếp theo.

Nhóm ban quản lý vườn quốc gia, tổ chức bảo tồn thiên nhiên và cộng đồng dân cư địa phương khai thác tài liệu để nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường, phòng chống tai biến trượt lở đất và quản lý bền vững nguồn tài nguyên nước ngọt trên các xã đảo.

Câu hỏi thường gặp

Tài nguyên địa mạo cụm đảo Trà Bản – Quan Lạn có điểm gì vượt trội so với các đảo tại vịnh Hạ Long? Khu vực này sở hữu sự dung hợp hiếm có giữa địa hình karst đá vôi hùng vĩ với các dải núi bóc mòn trên đá trầm tích lục nguyên cổ sinh và những bãi cát biển mịn màng dài hàng kilomet. Sự kết hợp này mang lại sự đa dạng sinh cảnh và trải nghiệm du lịch phong phú hơn hẳn địa hình karst ngập nước đơn thuần.

Tại sao luận văn phải thực hiện phân tích địa mạo ở tỷ lệ lớn 1:10.000? Tỷ lệ 1:10.000 cho phép bóc tách chi tiết 15 đơn vị địa mạo vi mô và xác định chính xác ranh giới các vách đứt gãy, hố sụt karst đường kính 100m cùng sườn trượt lở, cung cấp độ tin cậy tuyệt đối cho quy hoạch xây dựng hạ tầng thay vì tỷ lệ 1:50.000 chung chung.

Chất lượng môi trường tại huyện Vân Đồn hiện nay có bảo đảm để phát triển du lịch biển không? Kết quả phân tích mẫu đất và 6 trạm quan trắc nguồn nước mặt giai đoạn 2015 - 2019 đều đạt các chỉ tiêu cho phép theo chuẩn QCVN 08:2008/BTNMT. Tuy nhiên, tình trạng khai thác nước ngầm quá mức ở Quan Lạn và xử lý 102 tấn rác thải/ngày đòi hỏi phải đầu tư công nghệ xử lý bài bản.

Phương pháp bán định lượng đa tiêu chí trên nền tảng GIS mang lại lợi ích gì cho nghiên cứu? Phương pháp này giúp số hóa và lượng hóa toàn diện 4 nhóm giá trị khoa học, văn hóa, kinh tế và cảnh quan trên từng pixel không gian, kết hợp lớp dữ liệu nguy cơ tai biến để tạo ra bản đồ phân cấp tiềm năng du lịch khách quan, chính xác.

Luận văn đưa ra giải pháp nào để khắc phục tính mùa vụ của du lịch biển đảo địa phương? Tác giả đề xuất mở rộng loại hình du lịch nghiên cứu khoa học, khám phá hang động karst Bản Sen, trekking sống núi san bằng Pleistocen cao 300 - 400m và trải nghiệm văn hóa thương cảng cổ Vân Đồn vào mùa thu đông, giảm áp lực phụ thuộc vào tắm biển mùa hè.

Kết luận

  • Luận văn đã phân loại và lập bản đồ thành công 15 đối tượng địa mạo thuộc 4 nhóm nguồn gốc trên diện tích tự nhiên hơn 92 km2 của cụm đảo Trà Bản – Quan Lạn ở tỷ lệ 1:10.000.
  • Ứng dụng xuất sắc phương pháp bán định lượng tích hợp GIS để mô hình hóa tiềm năng phát triển du lịch gắn liền với bản đồ cảnh báo tai biến trượt lở đất.
  • Làm sáng tỏ giá trị di sản đặc sắc từ sự kết hợp tương phản giữa cảnh quan núi karst Bản Sen hùng vĩ và dải bờ biển bồi tụ cát thạch anh Minh Châu thơ mộng.
  • Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp ngành du lịch địa phương chuyển dịch cơ cấu, hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng khách quốc tế vượt mức 3% và tăng trưởng doanh thu dịch vụ ổn định trên 20%/năm.
  • Xác lập hệ thống giải pháp đồng bộ về đầu tư hạ tầng bến cảng, kiểm soát chất lượng môi trường nước mặt và xử lý 102 tấn rác thải mỗi ngày.

Công trình đóng góp một cơ sở dữ liệu địa mạo du lịch chuẩn xác, tạo tiền đề vững chắc cho việc quản lý và quy hoạch đặc khu kinh tế Vân Đồn. Lộ trình tiếp theo cần tập trung triển khai thí điểm tuyến du lịch địa chất Trà Bản giai đoạn 2024 - 2026. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp lữ hành hãy cùng chung tay khai thác hiệu quả tài nguyên địa mạo, đưa du lịch vịnh Bái Tử Long phát triển xứng tầm quốc tế.