ĐẶT VẤN ĐỀ Thoái hóa cột sống thắt lƣng (Spondylosis hoặc Osteoarthritis of lumbar spine) là bệnh lý cột sống mạn tính thƣờng gặp và có liên quan mật thiết đến tuổi và vị trí đốt sống bị tổn thƣơng [55],[56],[65]. Thoái hóa cột sống thắt lƣngđƣợc chiathành “Thoái hóa cột sống thắt lƣng trên X-quang” - với biểu hiện hình ảnh thoái hóa trên phim chụp X-quang và “Thoái hóa cột sống thắt lƣng trên lâm sàng”-thƣờng biểu hiện bằng đau, hạn chế vận động, biến dạng cột sống thắt lƣng mà không có biểu hiện viêm[7],[40],[60],[61]. Tổn thƣơng cơ bản của bệnh là tình trạng thoái hóa sụn khớp và đĩa đệm cột sống phối hợp với những thay đổi ở phần xƣơng dƣới sụn và màng hoạt dịch[3],[7]. Bệnh do nhiều nguyên nhân gây nên nhƣng chủ yếu là sự lão hóa của tế bào hoặc tổ chức dƣới sự thúc đẩy của các yếu tố cơ học, di truyền, nội tiết, chuyển hóa khiến quá trình này nhanh hơn và nặng thêm [7],[34],[62].
Thống kê Quốc gia đƣợc thu thập bởi Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ cho thấy tỷ lệ thoái hóa cột sống năm 2002 đã tăng từ 45/100. Chi phí ƣớc tính cho chẩn đoán và quản lý các bệnh lý vùng cột sống thắt lƣng và đau lƣng có thể lên đến 90 tỷ USD mỗi năm[69].Kết quả từ một nghiên cứu phân tích tổng hợp (2015) công bố trên tạp chí Lancet về tình trạng tàn tật của 188 quốc gia, khảo sát trên 301 bệnh lý khác nhau trong thời gian từ năm 1990 - 2013 cho thấy các bệnh lý liên quan đến cột sống thắt lƣng rất phổ biến và là nguyên nhân hàng đầu gây ra tàn tật[63]. Một phân tích khác dựa trên 28 nghiên cứu từ Medline, LILACS, EMBASE (2015) cho thấy có 19,6% ngƣời Mỹ ở nhóm tuổi 20 – 59 có bệnh lý vùng cột sống thắt lƣng[71]. Theo Trần Ngọc Ân, có 11,4% bệnh nhân điều trị tại khoa Cơ Xƣơng Khớp bệnh viện Bạch Mai là do các bệnh lý vùng thắt lƣng và thắt lƣng hông, đứng thứ hai sau viêm khớp dạng thấp.
Tác giả cũng ƣớc tính có khoảng 17% ngƣời trên 60 tuổi có các vấn đề liên quan đến cột 2 sống thắt lƣng [1],[4]. Những tiến bộ của YHHĐ đã giúp nâng cao sức khỏe và hạn chế biến chứng cho bệnh nhân thoái hóa cột sống [58],[59]. Có nhiều phƣơng pháp điều trị trong đó chủ yếu là can thiệp nội khoa (thuốc chống viêm non-steroid, giãn cơ và các phƣơng pháp vật lý trị liệu) hoặc can thiệp ngoại khoa đối với những trƣờng hợp nặng [54] đã chứng minh đƣợc hiệu quả lâm sàng rõ rệt.Y học cổ truyền, dựa trên chứng trạng lâm sàng, bệnh đƣợc mô tả trong phạm vi các chứng yêu thống, yêu cƣớc thống, tọa cốt phong.Các phƣơng pháp điều trị bao gồm dùng thuốc và không dùng thuốc (điện châm, xoa bóp, bấm huyệt, tác động cột sống). Trong đó, bên cạnh việc sử dụng các nhóm thuốc đặc hiệu thì việc sử dụng thêm các thuốc điều trị hỗ trợ cùng với thời gian và thực tế lâm sàngcũng đã chứng minh đƣợc những hiệu quả nhất định[24],[47].
Joint XK3 Gold là một sản phẩm chứa XK3, glucosamine, calci, magie cùng với vitamin D3 có tác dụng hỗ trợ tăng tiết dịch khớp, bảo vệ khớp, hỗ trợ các triệu chứng của viêm khớp, thoái hóa khớp (khô khớp, đau do khô khớp, cứng khớp, hạn chế thoái hóa khớp). Trong đó, chiết xuất XK3 với acid hyaluronic, hoạt chất AKBA (chiết xuất nhũ hƣơng) 30% có tác dụng giảm đau, chống viêm và cao ngựa bạch có tác dụng tăng cƣờng sức mạnh xƣơng. Nhằm có thêm cơ sở lý luận và khoa học để đƣa sản phẩm vào sử dụng rộng rãi, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài“Đánh giá tác dụng hỗ trợ điều trị đau thắt lƣng trên bệnh nhân thoái hóa cột sống của sản phẩm Joint XK3 Gold”với hai mục tiêu: 1. Đánh giá tác dụng hỗ trợ điều trị cải thiện một số triệu chứng lâm sàng của sản phẩmJoint XK3 Goldkết hợp phương pháp điện châm trên bệnh nhân thoái hóa cột sống thắt lưng.
Theo dõi tác dụng không mong muốn của phương pháp điều trị trên một số chỉ số lâm sàng và cận lâm sàng. 3 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan thoái hóa cột sống thắt lƣng theo y học hiện đại 1. Đặc điểm giải phẫu vùng thắt lƣng 1.
Cột sống thắt lưng Cột sống thắt lƣng gồm 5 đốt sống thắt lƣng từ L1 đến L5, 5 đốt sống cùng dính với nhau thành một khối (S1 đến S5), 4 đĩa đệm (L1-L2, L2-L3, L3- L4, L4-L5) và 2 đĩa đệm chuyển tiếp (D12-L1, L5-S1), dây chằng, cơ cạnh sống. Đây là nơi chịu tải 80% trọng lƣợng cơ thể, và có tầm hoạt động rộng theo mọi hƣớng. Để đảm bảo chức năng nâng đỡ, giữ cho cơ thể ở tƣ thế đứng thẳng, cột sống thắt lƣng hơi cong về phía trƣớc[37]. Do chức năng vận động bản lề của cột sống thắt lƣng, nhất là ở các đốt cuối L4, L5nên vùng này thƣờng phát sinh các bệnh lý liên quan đến yếu tố cơ học, thoái hóa [10],[19].
Cấu tạo đĩa đệm – khớp liên cuống Đĩa đệm nằm trong khoang gian đốt, là một cấu trúc không xƣơng kết nối hai thân đốt. Chiều cao của đĩa đệm thắt lƣng khoảng 9mm, phía trƣớc cao hơn phía sau (chiều cao đĩa đệm L5-S1 bằng 2/3 chiều cao đĩa đệm L4-L5). Đĩa đệm có 3 thành phần: nhân nhầy, vòng sợi, các bản trong suốt trên và dƣới[37]. Nhân nhầy đƣợc cấu tạo bởi một lƣới liên kết trong chứa một chất cơ bản nhầy lỏng.
Nhân nhầy chứa nhiều nƣớc, tỷ lệ nƣớc giảm dần theo tuổi[25]. Khớp liên cuống tạo thành hai trụ cột sau của cột sống. Khớp liên cuống là những khớp thực thụ gồm: bao khớp, sụn khớp và bao hoạt dịch; mỏm khớp trên nằm ở bờ trên của lá sống, viền sụn mặt khớp nằm ở giữa phía sau, mỏm khớp nằm ở bờ dƣới cung sống, viền sụn mặt khớp ở phía trƣớc và hai bên, bao khớp cấu tạo bằng những sợi đàn hồi [37]. Khi giảm chiều cao 5 khoang gian đốt sẽ dẫn tới hiện tƣợng dịch chuyển diện khớp và bao khớp phải chịu một lực căng mạnh [25].
Đốt sống thắt lƣng và đĩa gian đốt sống[21] 1. Đặc điểm lỗ liên đốt Lỗ tiếp hợp đƣợc giới hạn ở phía trƣớc bởi 1/2 của hai thân đốt sống kế cận và đĩa đệm, cạnh trên và dƣới là các cuống cung đốt sống, cạnh sau là các 6 diện khớp của các khớp nhỏ đốt sống. Trong lỗ liên đốt có dây thần kinh sống chạy qua. Khi đĩa đệm bị lồi hoặc thoát vị về phía bên sẽ làm hẹp lỗ liên đốt chèn ép thần kinh sống gây đau[37].
Riêng lỗ liên đốt thắt lƣng cùng nhỏ hơn, do đó những biến đổi ở diện khớp do thoái hóa và tƣ thế của khớp đốt sống dễ gây hẹp lỗ liên đốt, gây đau rễ thần kinh[29],[35],[37]. Phân bố thần kinh cột sống Các nhánh sợi thần kinh sống từ D12 đến S4 đƣợc liên kết với nhau tạo thành hai đám rối thần kinh là: đám rối thắt lƣng và đám rối cùng [37]. Đám rối thắt lƣng: Đám rối thắt lƣng đƣợc tạo nên bởi nhánh trƣớc của ba dây thần kinh sống thắt lƣng đầu tiên, hầu hết nhánh trƣớc của thần kinh sống 4 và đƣợc phân nhánh nhƣ sau [37]: - Thần kinh chậu - hạ vị. - Thần kinh chậu - bẹn.
- Thần kinh sinh dục đùi. - Thần kinh bịt. - Thần kinh đùi. - Thần kinh bì đùi ngoài.
Đám rối cùng: Đƣợc tạo bởi thân thắt lƣng cùng, nhánh trƣớc của ba thần kinh sống cùng đầu tiên và một phần nhánh trƣớc của thần kinh sống cùng 4. Toàn bộ nhánh trƣớc của dây thần kinh thắt lƣng 4, thắt lƣng 5 và đƣợc phân nhánh nhƣ sau[37]: - Thần kinh ngồi. - Thần kinh thẹn. - Thần kinh hông to đƣờng kính khoảng 1cm đƣợc phân chia thành các 7 nhánh là thần kinh chày và thần kinh mác chung.
+ Thần kinh chày (thần kinh hông khoeo trong) chứa các sợi thuộc rễ S1, tới mắt cá trong, chui xuống gan bàn chân và kết thúc ở ngón chân út. Các sợi thần kinh phân bố theo 2 đám rối là đám rối thắt lƣng và đám rối cùng chi phối cho phần cảm giác, vận động cho hầu hết các vùng từ thắt lƣng trở xuống [37]. Thoái hóa cột sống thắt lƣng 1. Khái niệm Thoái hóa cột sống thắt lƣng là bệnh mạn tính tiến triển từ từ tăng dần gây đau, hạn chế vận động, biến dạng cột sống thắt lƣng mà không có biểu hiện viêm.
Tổn thƣơng cơ bản của bệnh là tình trạng thoái hóa sụn khớp và đĩa đệm cột sống phối hợp với những thay đổi ở phần xƣơng dƣới sụn, và màng hoạt dịch [44]. Nguyên nhân Bệnh do nhiều nguyên nhân gây ra nhƣng chủ yếu là sự lão hóa của tế bào, tổ chức dƣới sự thúc đẩy của các yếu tố cơ học, di truyền, nội tiết, chuyển hóa khiến quá trình này nhanh hơn và nặng thêm [7],[34]. Sự lão hóa: theo độ tuổi các tế bào sụn giảm và rối loạn khả năng tổng hợp các chất tạo nên sợi collagen và mucopolysaccharid dẫn đến chất lƣợng sụn kém dần, đặc biệt là tính đàn hồi và chịu lực. Hơn nữa, tế bào sụn ở ngƣời trƣởng thành không có khả năng sinh sản và tái tạo [7].
Yếu tố cơ giới: là yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình thoái hóa tăng nhanh. Yếu tố cơ giới thể hiện bằng sự tăng bất thƣờng lực nén trên một đơn vị diện tích của mặt khớp và đĩa đệm [7]. Tình trạng chịu áp lực quá tải lên sụn khớp và đĩa đệm lặp đi lặp lại kéo dài trong nhiều năm dẫn đến sự tổn 8 thƣơng sụn khớp, phần xƣơng dƣới sụn, mất tính đàn hồi của đĩa đệm, xơ cứng dây chằng bao khớp gây nên những triệu chứng và biến chứng trong thoái hóa cột sống [44]. Các yếu tố khác [7]: - Di truyền: cơ địa già sớm.
- Nội tiết: mãn kinh, đái tháo đƣờng, loãng xƣơng do nội tiết. - Chuyển hóa: bệnh gout, bệnh da sạm màu nâu[2],[29]. - Nghề nghiệp lao động nặng. - Tiền sử chấn thƣơng cột sống, bất thƣờng trục chi dƣới, tiền sử phẫu thuật cột sống, yếu cơ, tƣ thế lao động [44].
Cơ chế thoái hóa Thoái hóa cột sống còn đƣợc gọi là hƣ xƣơng sụn đốt sống (osteochondrosis). Hƣ xƣơng sụn đốt sống bao gồm cả thoái hóa đĩa đệm và thoái hóa đốt sống [7],[34],[44]. a) Thoái hóa đĩa đệm Ảnh 1.
