Lêi më ®Çu Trong nh÷ng n¨m cuèi cña thÕ kØ 20, loµi ngêi ®· nhËn thøc ra r»ng: hä hoÆc lµ con ch¸u hä sÏ ph¶i tr¶ mét c¸i gi¸ rÊt ®¾t cho nh÷ng hµnh ®éng thiÕu c©n nh¾c mµ tríc ®©y hä ®· g©y ra, nh viÖc khai th¸c kiÖt quÖ tµi nguyªn, lµm suy gi¶m ®a d¹ng sinh häc trªn tr¸i ®Êt, g©y ra hiÖu øng nhµ kÝnh, lç thñng tÇng ozon… Mét sè nh÷ng hµnh ®éng ®ã lµ kh«ng thÓ ®¶o ngîc ®îc n÷a, nhng mét sè kh¸c th× cã thÓ ®¶o ngîc ®îc tuy r»ng qu¸ tr×nh ®¶o ngîc lµ rÊt khã kh¨n, mÊt nhiÒu thêi gian vµ c«ng søc. §Ó tr¸nh kh«ng lÆp l¹i nh÷ng hµnh ®éng ®ã trong t¬ng lai, Bé m«n khoa häc M«i trêng víi mét c«ng cô rÊt h÷u hiÖu ®ã lµ §¸nh gi¸ T¸c ®éng M«i trêng (§TM) ®· ra ®êi. §TM chÝnh lµ mét c«ng cô, mét ph¬ng ph¸p nh»m gióp con ngêi cã thÓ nh×n thÊy tríc, dù b¸o, c¶nh b¸o tríc nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc, nh÷ng t¸c ®éng bÊt lîi mµ mét ch¬ng tr×nh, mét kÕ ho¹ch, mét dù ¸n cã thÓ mang l¹i, nh»m ®a x· héi tiÕn ®Õn môc tiªu Ph¸t triÓn BÕn v÷ng, tr¸nh ®îc viÖc lËp c¸c ch¬ng tr×nh, kÕ ho¹ch, dù ¸n mét c¸ch tuú tiÖn, thiÕu c©n nh¾c. §èi víi nhiÒu níc trªn thÕ giíi, §TM c¸c dù ¸n, ch¬ng tr×nh, kÕ ho¹ch ®îc coi lµ mét ®iÒu b¾t buéc, mét ®iÒu cÇn lµm ngay tõ kh©u lËp kÕ ho¹ch, ph¸c th¶o kÕ ho¹ch vµ viÖc lËp b¸o c¸o §TM ®îc coi nh ngang hµng víi viÖc lËp luËn chøng kinh tÕ kh¶ thi cho dù ¸n, ch¬ng tr×nh, kÕ ho¹ch ®ã, nhiÒu níc ®· ®a vÊn ®Ò nµy thµnh luËt.
Cßn ë ViÖt Nam, tuy §TM cßn t¬ng ®èi míi, nhng Nhµ n- íc ta ®· cã nh÷ng quy ®Þnh cho viÖc lËp b¸o c¸o §TM ®èi víi c¸c dù ¸n, ch- ¬ng tr×nh, kÕ ho¹ch… ®Æc biÖt lµ c¸c dù ¸n triÓn khai trong lÜnh vùc giao th«ng vËn t¶i, mét trong nh÷ng lÜnh vùc g©y t¸c ®éng rÊt lín ®èi víi m«i trêng. Trong luËt BVMT cña níc ta ban hµnh n¨m 1994 ®· yªu cÇu tÊt c¶ c¸c dù ¸n ph¶i tiÕn hµnh c«ng t¸c §TM, còng nh ban hµnh c¸c v¨n b¶n díi luËt nh: NghÞ ®Þnh sè 175/CP cña ChÝnh phñ, QuyÕt ®Þnh sè 1 1806 – MTg cña Bé KHCN & MT, th«ng t sè 1420 – MTg cña Bé KHCN & MT… §Êt níc ta ®ang trong giai ®o¹n c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸, nÒn kinh tÕ ®ang trong giai ®o¹n ph¸t triÓn. C¸c tuyÕn ®êng giao th«ng ®îc coi nh lµ “huyÕt qu¶n” cña nÒn kinh tÕ, nªn muèn cho nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn th× chóng ta ph¶i tiÕn hµnh x©y dùng, n©ng cÊp c¸c tuyÕn ®êng giao th«ng ®Ó qu¸ tr×nh vËn chuyÓn, lu th«ng hµng ho¸ ®- îc dÔ dµng. Tuy nhiªn, viÖc x©y dùng vµ khai th¸c c¸c tuyÕn ®êng giao th«ng thêng g©y ra c¸c t¸c ®éng rÊt lín ®èi víi m«i trêng, do ®ã, cÇn cã sù suy xÐt, c©n nh¾c thËt kü th× míi chän ®îc ph¬ng ¸n kh¶ thi nhÊt ®Ó ¸p dông.
§èi víi Hµ Néi, Thñ ®« cña c¶ níc, vÊn ®Ò ¸ch t¾c giao th«ng ®ang x¶y ra mét c¸ch thêng xuyªn. Do ®ã, mét ®ßi hái cÊp thiÕt cña Thñ ®« lµ ph¶i tiÕn hµnh x©y dùng, n©ng cÊp thªm nhiÒu tuyÕn ®êng n÷a, ®Æc biÖt lµ c¸c tuyÕn ®êng vµnh ®ai. Tuy Thñ ®« ®· cã hai tuyÕn ®- êng vµnh ®ai lµ vµnh ®ai I vµ vµnh ®ai II, nhng vÉn rÊt cÇn mét tuyÕn ®êng vµnh ®ai n÷a, ®ã lµ tuyÕn ®êng vµnh ®ai III. TuyÕn ®êng vµnh ®ai III h×nh thµnh sÏ mang l¹i rÊt nhiÒu lîi Ých, nhng c¸c t¸c ®éng ®Õn m«i trêng cña qu¸ tr×nh sö dông còng nh khai th¸c tuyÕn ®êng lµ rÊt lín.
§Ó hiÓu biÕt thªm vÒ c¸c t¸c ®éng cã kh¶ n¨ng s¶y ra trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ khai th¸c cña dù ¸n còng nh dù b¸o mét sè t¸c ®éng cã thÓ x¶y ra, t«i xin chän ®Ò tµi: “§¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng dù ¸n x©y dùng ®êng vµnh ®ai III Hµ Néi, ®o¹n Ph¸p V©n - Mai DÞch”. Môc tiªu cña ®Ò tµi lµ: - §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng m«i trêng vïng dù ¸n. - §¸nh gi¸ c¸c t¸c ®éng cña dù ¸n lªn m«i trêng. - Ngiªn cøu, ®Ò xuÊt c¸c biÖn ph¸p gi¶m thiÓu c¸c t¸c ®éng bÊt lîi.
- ThiÕt lËp ch¬ng tr×nh quan tr¾c m«i trêng. 2 Ch¬ng I Tæng quan vÒ §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng, ®èi tîng vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu 1. Tæng quan vÒ §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng: §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng lµ mét c«ng cô qu¶n lý m«i trêng míi ®îc ¸p dông nhng ®· thÓ hiÖn rÊt nhiÒu u ®iÓm. Do ®ã, ë rÊt nhiÒu níc trªn thÕ giíi, viÖc tiÕn hµnh lËp b¸o c¸o §TM lµ mét ®iÒu kiÖn b¾t buéc ®èi víi c¸c dù ¸n, ®Æc biÖt lµ nh÷ng dù ¸n g©y ra c¸c t¸c ®éng lín ®èi víi m«i trêng, nh c¸c dù ¸n x©y dùng ®êng giao th«ng, x©y dùng c«ng tr×nh thuû ®iÖn… §èi víi níc ta, mét níc ®ang trong giai ®o¹n c«ng nghiÖp ho¸ - hiÖn ®¹i ho¸, nªn nhu cÇu vÒ viÖc t¨ng trëng, hoµn thiÖn 3 m¹ng líi giao th«ng lµ hÕt søc cÊp thiÕt.
Trong t×nh h×nh níc ta hiÖn nay, theo c¸c chuyªn gia quèc tÕ th× nÕu møc t¨ng trëng GDP hµng n¨m lµ 8,5% th× t¨ng trëng vËn t¶i ®êng bé lµ 9 - 12%, gÊp kho¶ng 3 lÇn ®êng s¾t (2 - 4%) vµ kho¶ng 2 lÇn ®êng s«ng (4 - 7%). Do ®ã, nh»m tho¶ m·n nhu cÇu giao th«ng vËn t¶i cho t¬ng lai, Nhµ níc ®· triÓn khai nhiÒu dù ¸n n©ng cÊp, c¶i t¹o, x©y míi nhiÒu tuyÕn ®êng quan träng, trong ®ã, ph¶i kÓ ®Õn dù ¸n x©y dùng ®êng vµnh ®ai III khu vùc Hµ Néi. §Þnh nghÜa vµ néi dung cña c«ng t¸c §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr- êng. §TM lµ mét c«ng cô míi, ph¹m vi nghiªn cøu rÊt réng, nªn cha cã ®- îc mét ®Þnh nghÜa thËt sù hoµn thiÖn, nãi lªn ®Çy ®ñ b¶n chÊt vµ ý nghÜa cña c«ng t¸c §TM.
Tuy nhiªn, cã thÓ thèng nhÊt ®îc mét sè ®iÓm chung vÒ c«ng t¸c nµy nh sau: - §TM lµ qu¸ tr×nh x¸c ®Þnh kh¶ n¨ng ¶nh hëng ®Õn m«i trêng x· héi vµ cô thÓ lµ ®Õn søc khoÎ con ngêi cña c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn còng nh cña c¸c dù ¸n. - Tõ ®ã §TM gióp ®¸nh gi¸ c¸c t¸c ®éng ®Õn c¸c thµnh phÇn m«i tr- êng vËt lý, sinh häc, kinh tÕ - x· héi nh»m gióp cho viÖc ra quyÕt ®Þnh mét c¸ch hîp lý vµ logic. - §TM cßn cè g¾ng ®a ra c¸c biÖn ph¸p, nh»m gi¶m bít nh÷ng t¸c ®éng cã h¹i, kÓ c¶ viÖc ¸p dông c¸c biÖn ph¸p thay thÕ. Cã thÓ nªu ra ë ®©y mét vµi vÝ dô ®· ®îc trÝch dÉn trong c¸c tµi liÖu ®Ó chøng tá tÝnh ®a d¹ng cña ®Þnh nghÜa §TM.
“§TM hoÆc ph©n tÝch T¸c ®éng m«i trêng lµ sù xem xÐt mét c¸ch cã hÖ thèng c¸c hËu qu¶ vÒ m«i trêng cña c¸c ®Ò ¸n, chÝnh s¸ch vµ ch- ¬ng tr×nh víi môc ®Ých chÝnh lµ cung cÊp cho ngêi ra quyÕt ®Þnh mét 4 b¶ng liÖt kª vµ tÝnh to¸n c¸c t¸c ®éng mµ c¸c ph¬ng ¸n hµnh ®éng kh¸c nhau cã thÓ ®a l¹i”. “§TM ®îc coi lµ mét kü thuËt, mét qu¸ tr×nh thu thËp th«ng tin vÒ ¶nh hëng m«i trêng cña mét dù ¸n tõ ngêi chñ dù ¸n vµ c¸c nguån kh¸c, ®îc tÝnh ®Õn, trong viÖc ra quyÕt ®Þnh cho dù ¸n tiÕn hµnh hay kh«ng”. “§TM lµ qu¸ tr×nh thu thËp th«ng tin vÒ ¶nh hëng t¸c ®éng cña dù ¸n ®Ò xuÊt, ph©n tÝch c¸c th«ng tin nµy vµ göi kÕt qu¶ tíi ngêi ra quyÕt ®Þnh”. “§TM cña ho¹t ®éng ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi lµ x¸c ®Þnh, ph©n tÝch vµ dù b¸o nh÷ng t¸c ®éng lîi vµ h¹i, tríc m¾t vµ l©u dµi mµ viÖc thùc hiÖn ho¹t ®éng cã thÓ g©y ra cho tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ chÊt l- îng m«i trêng sèng cña con ngêi t¹i n¬i cã liªn quan tíi ho¹t ®éng, trªn c¬ së ®ã ®Ò xuÊt c¸c biÖn ph¸p phßng tr¸nh, kh¾c phôc c¸c t¸c ®éng tiªu cùc”.
Cã thÓ nãi ®Þnh nghÜa cña Gi¸o s TiÕn sü Lª Th¹c C¸n lµ ®Þnh nghÜa t¬ng ®èi ®Çy ®ñ, thÓ hiÖn râ néi dung, ý nghÜa cña c«ng t¸c ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng vµ t¬ng ®èi dÔ hiÓu. Néi dung cña b¸o c¸o §TM cô thÓ tuú thuéc vµo néi dung, tÝnh chÊt cña ho¹t ®éng ph¸t triÓn vµ thµnh phÇn m«i trêng chÞu t¸c ®éng, yªu cÇu vµ kh¶ n¨ng thùc hiÖn viÖc ®¸nh gi¸. Kh«ng cã mét khu«n mÉu chung, cè ®Þnh vÒ §TM cho mäi níc trªn thÕ giíi còng nh chung cho mäi ho¹t ®éng ph¸t triÓn cña mét níc. Th«ng thêng néi dung cña mét b¸o c¸o §TM gåm cã: - M« t¶ ®Þa bµn n¬i tiÕn hµnh ho¹t ®éng ph¸t triÓn, ®Æc trng kinh tÕ, kü thuËt cña ho¹t ®éng ph¸t triÓn.
- X¸c ®Þnh ®iÒu kiÖn, ph¹m vi ®¸nh gi¸. 5 - M« t¶ hiÖn tr¹ng m«i trêng t¹i ®Þa bµn ®¸nh gi¸. - Dù b¸o vÒ nh÷ng thay ®æi m«i trêng cã thÓ x¶y ra trong hoÆc sau khi thùc hiÖn ho¹t ®éng ph¸t triÓn. - Dù b¸o nh÷ng t¸c ®éng cã thÓ x¶y ra ®èi víi tµi nguyªn vµ m«i tr- êng, c¸c kh¶ n¨ng hoµn nguyªn hoÆc t×nh tr¹ng kh«ng hoµn nguyªn.
- C¸c biÖn ph¸p phßng tr¸nh ®iÒu chØnh cÇn ®îc tiÕn hµnh. - Ph©n tÝch lîi Ých, chi phÝ më réng. - So s¸nh c¸c ph¬ng ¸n thay thÕ. - KÕt luËn - kiÕn nghÞ.
ý nghÜa, môc tiªu chung cña viÖc thùc hiÖn c«ng t¸c §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng. Mçi ho¹t ®éng ph¸t triÓn cña con ngêi ®Òu cã t¸c ®éng ®Õn m«i trêng xung quanh theo hai híng: tÝch cùc vµ tiªu cùc. Nh»m x¸c ®Þnh h- íng t¸c ®éng nµo lµ tÝch cùc, híng t¸c ®éng nµo lµ tiªu cùc, chóng ta ph¶i tiÕn hµnh ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ c¸c mÆt lîi vµ h¹i cña c¸c t¸c ®éng, ®¸nh gi¸ c¸c t¸c ®éng cña ho¹t ®éng ph¸t triÓn tíi m«i trêng (§TM). C«ng t¸c nµy ®îc coi nh mét gi¶i ph¸p nh»m ®iÒu hoµ hai mÆt ®èi lËp gi÷a ph¸t triÓn vµ m«i trêng.
C«ng t¸c nµy cã mét sè ý nghÜa ®· ®îc Ph¹m Ngäc Hå vµ Hoµng Xu©n C¬ ph©n tÝch trong gi¸o tr×nh §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng [1] nh sau: 1. §TM nh»m cung cÊp mét quy tr×nh xem xÐt tÊt c¶ c¸c t¸c ®éng cã h¹i ®Õn m«i trêng cña c¸c chÝnh s¸ch, ch¬ng tr×nh, ho¹t ®éng vµ cña c¸c dù ¸n. Nã gãp phÇn lo¹i trõ c¸ch “®ãng cöa” ra quyÕt ®Þnh nh vÉn th- êng lµm tríc ®©y, kh«ng tÝnh ®Õn ¶nh hëng m«i trêng trong c¸c khu vùc céng ®ång vµ t nh©n. §TM t¹o ra c¬ héi ®Ó cã thÓ tr×nh bÇy víi ngêi ra quyÕt ®Þnh vÒ tÝnh phï hîp vÒ mÆt m«i trêng cña chÝnh s¸ch, ch¬ng tr×nh ho¹t ®éng, dù ¸n, nh»m ra quyÕt ®Þnh cã tiÕp tôc thùc hiÖn hay kh«ng.