Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁP LUẬT VỀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI CÁC DỰ ÁN ĐẦU TƯ 1. Khái niệm đánh giá tác động môi trường đối với các dự án đầu tư 1. Khái niệm dự án đầu tư Đầu tƣ là quá trình sử dụng các nguồn lực tài chính, lao động, tài nguyên thiên nhiên và các tài sản vật chất khác nhằm trực tiếp hoặc gián tiếp tái sản xuất giản đơn, tái sản xuất mở rộng các cơ sở vật chất kỹ thuật của nền kinh tế nói chung, các cơ sở sản xuất kinh doanh, dịch vụ của ngành, cơ quan quản lý và xã hội nói riêng. DAĐT là một tập hợp các hoạt động đặc thù nhằm tạo nên một thực thể mới có phƣơng pháp trên cơ sở các nguồn lực nhất định.
Ở Việt Nam, khái niệm DAĐT đƣợc trình bày lần đầu tại Khoản 1, Điều 5 Quy chế quản lý đầu tƣ và xây dựng, đƣợc ban hành kèm theo Nghị định số 52/1999/NĐ-CP ngày 08/7/1999, đó là “một tập hợp các đề xuất có liên quan đến việc bỏ vốn để tạo mới, mở rộng hoặc cải tạo những cơ sở vật chất nhất định nhằm đạt đƣợc sự tăng trƣởng về số lƣợng hoặc duy trì, cải tiến, nâng cao chất lƣợng của sản phẩm hoặc dịch vụ trong khoảng thời gian xác định (chỉ bao gồm hoạt động đầu tƣ trực tiếp)”. Theo Khoản 2, Điều 3 Luật Đầu tƣ năm 2014 thì “Dự án đầu tƣ là tập hợp đề xuất bỏ vốn trung hạn hoặc dài hạn để tiến hành các hoạt động đầu tƣ trên địa bàn cụ thể, trong khoảng thời gian xác định”. Nhƣ vậy, DAĐT có thể xem xét từ nhiều góc độ khác nhau. Về mặt hình thức, đó là một tập hợp hồ sơ tài liệu trình bày một cách chi tiết và có hệ thống các hoạt động và chi phí theo một kế hoạch để đạt đƣợc những kết quả và thực hiện đƣợc những mục tiêu nhất định trong tƣơng lai.
Trên góc độ quản lý, DAĐT là một công cụ quản lý sử dụng vốn, vật tƣ, lao động để tạo ra các kết quả tài chính, KT- XH trong một thời gian dài. Trên góc độ kế hoạch, DAĐT là một công cụ thể hiện kế hoạch chi tiết của một công cuộc đầu tƣ sản xuất kinh doanh, phát triển KT-XH, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làm tiền đề cho các quyết định đầu tƣ và tài trợ. Về mặt nội dung, DAĐT là một tập hợp các hoạt động có liên quan với nhau đƣợc kế hoạch hóa nhằm đạt các mục tiêu đã định bằng việc tạo ra các kết quả cụ thể trong một thời gian nhất định, thông qua việc sử dụng các nguồn lực xác định. Dù xem xét dƣới bất kỳ góc độ nào thì DAĐT cũng gồm các mục tiêu, các kết quả, các hoạt động, các nguồn lực và thời gian.
Các mục tiêu thể hiện, khi thực hiện, dự án sẽ mang lại những lợi ích nhất định cho đất nƣớc nói chung và cho chủ đầu tƣ nói riêng. Các kết quả là những kết quả có định lƣợng đƣợc tạo ra từ các hoạt động khác nhau của dự án. Đây là điều kiện cần thiết để thực hiện các mục tiêu của dự án. Các hoạt động là những nhiệm vụ hoặc hành động đƣợc thực hiện trong dự án để tạo ra các kết quả nhất định, cùng với thời gian biểu cụ thể và trách nhiệm của các bộ phận sẽ đƣợc tạo thành kế hoạch làm việc của dự án.
Các nguồn lực gồm các nguồn lực về vật chất, tài chính và con ngƣời. Giá trị hoặc chi phí của các nguồn lực này chính là vốn đầu tƣ cho các dự án. Và cuối cùng là thời gian, nghĩa là độ dài thực hiện DAĐT cần đƣợc cố định. Dự án đầu tƣ đƣợc xây dựng phát triển bởi một quá trình gồm nhiều giai đoạn.
Các giai đoạn này vừa có mối quan hệ gắn bó với nhau vừa độc lập tƣơng đối tạo thành chu trình của dự án. Chu trình của dự án đƣợc chia làm 3 giai đoạn: Giai đoạn chuẩn bị đầu tƣ, giai đoạn thực hiện đầu tƣ và giai đoạn vận hành kết quả. Giai đoạn chuẩn bị đầu tƣ tạo tiền đề quyết định sự thành công hay thất bại ở giai đoạn sau, đặc biệt đối với giai đoạn vận hành kết quả đầu tƣ. Theo quy định của pháp luật hiện hành, trong giai đoạn chuẩn bị đầu tƣ, chủ đầu tƣ phải thực hiện ĐTM.
Khái niệm đánh giá tác động môi trường đối với dự án đầu tư Nghiên cứu khái niệm ĐTM là vấn đề quan trọng có ý nghĩa quyết định đến nội dung một loạt khái niệm, phạm trù khác của lý luận cũng nhƣ định hƣớng các hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực ĐTM. Trong quá trình phát triển của khoa học môi trƣờng, khái niệm ĐTM đƣợc rất nhiều nhà nghiên cứu đề cập. Lê Thạc Cán và tập thể tác giả thì: Đánh giá tác động môi trƣờng là quá trình nghiên cứu nhằm nhận dạng, dự 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com báo và phân tích những tác động môi trƣờng có ý nghĩa quan trọng của một dự án và cung cấp thông tin cần thiết để nâng cao chất lƣợng của việc ra quyết định đánh giá tác động môi trƣờng đƣợc sử dụng để phòng ngừa và làm giảm thiểu những tác động tiêu cực, phát huy các tác động tích cực, đồng thời hỗ trợ cho việc sử dụng hợp lý tiềm năng tài nguyên và qua đó làm tăng tối đa lợi ích của các dự án phát triển kinh tế - xã hội, góp phần vào phát triển bền vững của một quốc gia [5, tr. Ở một góc độ tiếp cận khác, ĐTM đƣợc hiểu là “một sự kiểm tra có hệ thống những hậu quả về môi trƣờng của các dự án, các chính sách, các kế hoạch và chƣơng trình” [24].
Theo Chƣơng trình môi trƣờng Liên hiệp quốc (UNEP) thì: Đánh giá tác động môi trƣờng là một quá trình nhằm dự báo các hậu quả môi trƣờng của một dự án. Đánh giá tác động môi trƣờng xem xét việc thực hiện đề án sẽ sản sinh ra những vấn đề gì đối với đời sống của con ngƣời tại khu vực dự án và các hoạt động khác tại vùng đó. Sau dự báo đánh giá tác động môi trƣờng phải xác định các biện pháp làm giảm đến mức tối thiểu các hoạt động tiêu cực làm cho dự án thích hợp với môi trƣờng của nó [19, tr. Hiệp hội quốc tế về đánh giá tác động (IAIA) định nghĩa ĐTM là “quá trình xác định, dự đoán, đánh giá và giảm thiểu những tác động liên quan sinh học, xã hội, và các yếu tố khác của các đề án phát triển trƣớc khi những quyết định chính đƣợc thực hiện và cam kết đƣợc đƣa ra”.
Dƣới góc độ khoa học pháp lý, Luật BVMT năm 2005, Luật BVMT năm 2014 đã đƣa ra khái niệm ngắn gọn “Đánh giá tác động môi trường là việc phân tích, dự báo tác động đến môi trƣờng của dự án đầu tƣ cụ thể để đƣa ra biện pháp BVMT khi triển khai dự án đó”. Nhƣ vậy, ĐTM đã đƣợc tiếp cận dƣới nhiều góc độ khác nhau nhƣng đều có chung nội hàm, đó là quá trình phân tích, đánh giá, dự báo ảnh hƣởng đến môi trƣờng của các dự án đầu tƣ, từ đó đề xuất các giải pháp thích hợp về BVMT. Về cơ bản, các khái niệm đƣa ra đã phản ánh đúng nội dung, mục đích của ĐTM. Tuy nhiên, bản chất ĐTM là một quá trình nghiên cứu hiện trạng môi trƣờng, nghiên 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cứu hoạt động của dự án khi triển khai trong điều kiện môi trƣờng ở hiện tại và tƣơng lai để đƣa ra các dự báo về tác động tích cực và tiêu cực của dự án đối với môi trƣờng và cộng động dân cƣ.
Quá trình nghiên cứu, dự báo và đƣa ra các giải pháp phát huy tác động tích cực và giảm thiểu tác động tiêu cực đƣợc thực hiện gắn liền với quá trình tồn tại của dự án. Vì vậy, sẽ toàn diện hơn nếu tiếp cận ĐTM nhƣ một quá trình, theo đó “Đánh giá tác động môi trƣờng là quá trình nghiên cứu, phân tích và dự báo tác động tích cực và tiêu cực của dự án đối với môi trƣờng và cộng đồng dân cƣ, trên cơ sở đó xây dựng và thực thi các giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực và phòng ngừa, giảm thiểu những tác động tiêu cực của dự án đến môi trƣờng tự nhiên và xã hội, bảo vệ hiệu quả môi trƣờng”. Trên cơ sở phân tích các nội dung trên có thể kết luận: “Đánh giá tác động môi trƣờng đối với các dự án đầu tƣ là quá trình nghiên cứu, phân tích và dự báo các tác động tích cực và tiêu cực mà dự án đầu tƣ có thể gây ra cho môi trƣờng và con ngƣời, từ đó đƣa ra các giải pháp phù hợp nhằm duy trì, phát triển mặt tích cực và quản lý, phòng ngừa, hạn chế những mặt tiêu cực của dự án đối với môi trƣờng và đời sống dân cƣ”. Pháp luật về đánh giá tác động môi trường đối với các dự án đầu tư 1.
Khái niệm và đặc điểm của pháp luật về đánh giá tác động môi trường đối với các dự án đầu tư Vào những năm 60, 70 của thế kỷ XX, ngƣời dân tại các nƣớc công nghiệp phát triển quan tâm sâu sắc hơn tới nhân tố chất lƣợng môi trƣờng. Những nguy cơ về thảm họa môi trƣờng do sự phát triển công nghiệp mang lại đã thúc đẩy mối quan tâm về môi trƣờng thành những vấn đề chính trị rất trọng đại tại nhiều quốc gia. Chính phủ nhiều nƣớc phải đề ra đƣờng lối, chính sách cụ thể về môi trƣờng. Việc cần thiết phải đánh giá toàn diện những hậu quả kinh tế, xã hội và môi trƣờng trong quá trình thực hiện những dự án phát triển đã trở thành nghĩa vụ pháp lý.
Chính vì vậy, thuật ngữ ĐTM đã xuất hiện trong chính sách và luật pháp môi trƣờng của một số nƣớc. Hoa kỳ là quốc gia đầu tiên trên thế giới chính thức đƣa khái niệm ĐTM vào 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong pháp luật môi trƣờng của nƣớc mình. Năm 1970, Hoa kỳ thông qua Luật về chính sách môi trƣờng quốc gia, trong đó yêu cầu phải tiến hành ĐTM đối với các hoạt động ở cấp liên bang có khả năng ảnh hƣởng sâu sắc tới chất lƣợng môi trƣờng sống của con ngƣời. Ngay sau đó, khái niệm ĐTM đã lan rộng sang nhiều hệ thống pháp luật khác nhƣ Anh, Đức và phần lớn các nƣớc Bắc Âu.