CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC 1.1 Những nghiên cứu ngoài nước 1.1 Những nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ trong khu vực công Qua một thời gian tìm hiểu và tham khảo nhiều tài liệu đối với các vấn đề liên quan đến đề tài mà tác giả đang nghiên cứu, tác giả nhận thấy rằng có rất nhiều đề tài nghiên cứu về hệ thống KSNB và tác động của nó đến khu vực công tại nhiều quốc gia trên thế giới. Những nghiên cứu của các tác giả về sự yếu kém, thiếu hụt của hệ thống KSNB đã cho rằng nếu tổ chức không quan tâm đến hệ thống KSNB hay hệ thống KSNB được xây dựng không phù hợp với hướng dẫn của INTOSAI, điều này có thể dẫn đến việc quản lý kém trong chi tiêu khu vực công hay tác động tiêu cực đến việc quản lý các dự án vốn (Amudo và Inanga, 2009; Ayodele và Michael, 2011; Nwachukwu và Emoh, 2011; Adepeju và Isa, 2014). Các tác giả đã khuyến cáo các chính phủ cần có trách nhiệm thiết lập một kiểm soát nội bộ hiệu quả để đảm bảo việc thực hiện các mục tiêu trong quản lý, và nên tuân thủ nghiêm ngặt hệ thống kiểm soát nội bộ vì lợi ích tốt nhất của công dân. Còn theo nghiên cứu của Rahahleh (2011) thì cho rằng sự thiếu hụt nguồn lao động có trình độ, không xây dựng đầy đủ các thành phần của hệ thống KSNB hay có nhiều sự kiểm soát chồng chéo trong khu vực công đã dẫn đến việc vận hành hệ thống KSNB trong các tổ chức công cộng ở Jordan gặp nhiều vấn đề, ảnh hưởng không nhỏ đến việc quản lý quỹ công chúng ở nhiều cơ quan tại Jordan.
Hiện nay, quản trị trong khu vực tư lẫn khu vực công đã trở thành vấn đề toàn cầu do sự cố liên tục của các vấn đề quản trị, gian lận, không hiệu quả, tham nhũng, kiểm soát nội bộ kém và quản lý tài chính như sự sụp đổ của ENRON – tập đoàn năng lượng lớn nhất nước Mỹ, hay trường hợp gian lận của WorldCom, Parmalat, sự quản lý thiếu hiệu quả của chính phủ các quốc gia dẫn đến nợ công lớn hay gặp nhiều vấn đề về tài chính, dự án công không hiệu quả. Điều này đã làm cho các cơ quan chính phủ, các nhà lãnh đạo quan tâm đặc biệt hơn nữa đến việc thực hành kiểm soát nội bộ trong khu vực hành chính công. Theo nghiên cứu của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Azizal và Aziz (2015), tác giả đã đưa ra đánh giá tình trạng thực hành hiện tại của hệ thống kiểm soát nội bộ giữa các chương trình dịch vụ khác nhau của khu vực công ở Malaysia. Nghiên cứu này thu thập dữ liệu sơ cấp dựa trên một bảng khảo sát câu hỏi trong số các bộ phận của 109 phòng ban và các cơ quan thuộc 24 bộ liên bang, trong đó có Bộ trưởng Thủ tướng Malaysia.
Nhìn chung, hệ thống kiểm soát nội bộ của nhóm chương trình tài chính là mạnh mẽ. Tuy nhiên, việc kiểm soát nội bộ trong hệ thống kỹ thuật, thông tin, giáo dục và y tế & sức khỏe nằm dưới điểm kiểm soát nội bộ trung bình của tổng thể. Khu vực công ở Malaysia cần tập trung hơn vào kiểm soát nội bộ và hệ thống đánh giá thích hợp để trở thành một khu vực đáng tin cậy và hiệu quả. Bên cạnh đó, nhằm ngăn chặn các tình trạng tham nhũng, gian lận, việc thực hiện quản trị trong khu vực công của chính phủ cũng cần phải quản lý tài chính minh bạch và tăng cường trách nhiệm giải trình hơn nữa dưới sự giám sát chặt chẽ của công chúng.
Các nghiên cứu của các tác giả Babatunde (2013), Aramide và Bashir (2015), Aziz và cộng sự (2015), đều cho rằng hệ thống KSNB của tổ chức có ảnh hưởng đến trách nhiệm giải trình. Nghiên cứu hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách nên tăng cường đảm bảo hệ thống KSNB phù hợp và hiệu quả để thiết lập và nâng cao trách nhiệm giải trình nhiều hơn giữa các phòng ban và cơ quan chính phủ khác nhau. Một hệ thống kiểm soát nội bộ tốt sẽ mang lại lợi ích cho một tổ chức trong việc ngăn chặn các tình huống rủi ro cũng như giúp tổ chức hoạt động hiệu quả. Trong khu vực công thì hệ thống KSNB cần được thành lập để đảm bảo hợp lý rằng các hoạt động tài chính được thực hiện một cách minh bạch và có trách nhiệm.
Theo nghiên cứu của Okelo và Lagat (2016) thì tác giả đã thực hiện nghiên cứu nhằm thiết lập hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ về quản lý tài chính tại chính quyền quận Baringo ở Kenya. Tác giả đã kết luận rằng hệ thống kiểm soát nội bộ là thành phần không thể tách rời của các quy trình quản lý của một tổ chức trong khu vực công. Tóm lại, các nghiên cứu trên tác giả tổng hợp đều nhằm khẳng định được sự cần thiết của hệ thống KSNB trong khu vực công, các nhà lãnh đạo cần nhận thức LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 rõ về tầm quan trọng của hệ thống KSNB nhất là trong công tác quản lý rủi ro để nhằm hoàn thành các mục tiêu trong quản lý tài chính, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của đơn vị.2 Những nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ trong công tác thu thuế Thuế là một lĩnh vực có vai trò rất quan trọng trong sự phát triển kinh tế của một quốc gia (Yuniati, 2017), nền tài chính của quốc gia đó sẽ lành mạnh khi có được nguồn thu chủ yếu từ thuế, và khi nền kinh tế càng phát triển thì khoản thu từ thuế ngày càng tăng. Thuế cũng được coi là một khoản thu quan trọng nhất vì khoản thu này mang tính chất ổn định.
Do đó, các tác giả trên thế giới cũng đã nghiên cứu khá nhiều về lĩnh vực này, riêng đối với nghiên cứu về hệ thống KSNB đối với công tác thu thuế, tác giả tìm được một số đề tài liên quan đến ngành thuế mà tác giả đang nghiên cứu để từ đó kế thừa và sửa đổi cho phù hợp với tình hình tại Việt Nam. Theo nghiên cứu của Matamande và cộng sự (2012) thì cho rằng thu thuế là một yếu tố quan trọng trong quản lý tài chính, độ lớn của ngân sách phụ thuộc rất nhiều vào số tiền thuế thu được. Bài nghiên cứu xem xét hiệu quả của hệ thống KSNB trong việc thu thuế và quản lý chi tiêu công tại các cơ quan thuế ở Zimbabwe (ZIMRA). Tác giả cho rằng hệ thống KSNB có ý nghĩa trong việc tăng hiệu quả thu thuế cũng như giảm rò rỉ chi tiêu công.
Các nhà chính sách nên tăng cường và cải thiện hệ thống KSNB để đạt được kết quả tốt nhất trong quản lý quỹ công. Sự hiểu biết về hệ thống kiểm soát nội bộ là rất quan trọng bởi vì các tác động của nó đối với việc tạo doanh thu trong một tổ chức, ngăn chặn được gian lận của nhân viên (Ewa & Uduuayang, 2012). Tác giả Ibrahim (2017) đã tiến hành một phân tích thực nghiệm về các yếu tố của hệ thống kiểm soát nội bộ tác động đến thu nhập doanh thu tại các cơ quan Federal Inland Revenue Service (FIRS) thuộc khu vực công ở Nigeria. kết quả nghiên cứu đã cho thấy rằng các thành phần của hệ thống KSNB bao gồm môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát có tác động đáng kể đến công tác thu thập doanh thu trong FIRS.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Hiện nay, vấn đề tham nhũng xảy ra trên tất cả các lĩnh vực như kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục.vv không những ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới. Trong đó, vấn đề tham nhũng, quan liêu trong ngành Thuế vẫn được đề cập khá nhiều. Điều này chứng tỏ sự thiếu hiệu quả hay sự yếu kém của hệ thống KSNB của các đơn vị trong việc quản lý (Amudo và Inanga, 2009). Tác giả Yuniati (2017) đã thực hiện nghiên cứu nhằm mục đích kiểm tra hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ đối với hiệu quả của việc thu thuế.
Dựa trên dữ liệu đã được thu thập và kiểm tra cho thấy hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả hơn bao gồm môi trường quản lý, thiết lập mục tiêu, xác định sự kiện, đánh giá rủi ro, phản ứng rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông và giám sát được áp dụng trong cơ quan thuế có thể tăng hiệu quả của việc thu thuế thu nhập, phòng ngừa các rủi ro về tham nhũng, hối lộ của các đơn vị trên tất cả các quốc gia hiện nay.2 Những nghiên cứu trong nước 1.1 Những nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ trong khu vực công Khi đất nước ta chuyển từ nền kinh tế bao cấp sang nền kinh tế thị trường thì nền kinh tế của nước ta đã có những bước thay đổi và phát triển mạnh mẽ. Từ đây, nhu cầu của các bên liên quan ngày càng gia tăng trong vấn đề minh bạch tài chính không chỉ của các doanh nghiệp tư nhân mà còn là các đơn vị thuộc khu vực công. Để đáp ứng nhu cầu đó, đất nước ta cần có một nền tảng căn bản các lý thuyết về KSNB cũng như việc xây dựng hệ thống KSNB để làm cơ sở cho việc quản lý. Quy chế về kiểm toán độc lập đã được chính phủ ban hành vào năm 1994.
Những năm sau đó, các chuẩn mực kiểm toán cũng đã được ban hành để hình thành nên các định nghĩa về hệ thống KSNB, trong đó chuẩn mực kiểm toán số 315 đã nêu rõ về “Xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu thông qua hiểu biết về đơn vị kiểm toán và môi trường của đơn vị”. Những năm sau đó, Luật Kế toán 2015 và các Thông tư cũng đã hướng dẫn và quy định về việc phải xây dựng Hệ thống KSNB trong các đơn vị kế toán, các ngân hàng, các tổ chức tín dụng. Tuy nhiên, trên thực tế vai trò của Hệ thống KSNB LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 trong các đơn vị ở Việt Nam, đặc biệt là trong các đơn vị thuộc khu vực hành chính công nói chung và các đơn vị thuộc ngành Thuế nói riêng vẫn còn khá mờ nhạt. Trước hết, tại các trường Đại học, cao đẳng việc nghiên cứu về hệ thống KSNB được khá nhiều tác giả quan tâm.
Tác giả Trần Thị Giang Tân (2012) đã xuất bản cuốn: “Kiểm soát nội bộ” trình bày rất chi tiết các thông tin về KSNB và hệ thống KSNB theo khuôn mẫu của COSO.