MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trên con đƣờng công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nƣớc, để chuyển dịch cơ cấu ngành sang hƣớng công nghiệp hoá thì việc thu hồi đất, chuyển mục đích sử dụng đất để xây dựng các khu, cụm công nghiệp, khu đô thị tập trung nhằm phát triển kinh tế xã hội là điều hết sức cần thiết và quan trọng. Quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá ngày càng diễn ra mạnh mẽ ở các tỉnh, Thành phố có vị trí địa lý và địa hình thuận lợi đã làm ảnh hƣởng sâu sắc đến đời sống kinh tế và văn hoá của dân địa phƣơng, làm biến đổi cả về chiều sâu của xã hội nông thôn truyền thống. Sự thay đổi đời sống ngƣời dân có đất bị thu hồi là một vấn đề mang tính thời sự cấp bách, trở thành vấn đề mang tính xã hội trên cả nứơc.
Đi cùng với những cơ hội phát triển kinh tế là những thách thức về vấn đề an sinh xã hội nhƣ thiếu việc làm và tỷ lệ thất nghiệp cao gia tăng với các tệ nạn xã hội đang đặt ra cho các nhà quản lý cũng nhƣ các nhà hoạch định cần giải quyết. Vĩnh Phúc là một tỉnh thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía bắc, cách Thủ đô Hà Nội hơn 50 km có các điều kiện tự nhiên cũng nhƣ vị trí địa lý vô cùng thuận lợi. Trong 10 năm kể từ sau khi tái lập đã trở thành một tỉnh có tốc độ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đứng đầu cả nứơc, hàng năm cho phép chuyển hàng 100 ha đất nông nghiệp sang các mục đích khác thì sau giai đoạn mở rộng thu hút đầu tƣ ban đầu, đời sống ngƣời dân, môi trƣờng ở các khu vực đã chuyển mục đích sử dụng đang là vấn đề đƣợc các cấp, các ngành trong tỉnh hết sức quan tâm, đòi hỏi trả lời đựơc các câu hỏi lớn sau: Sau khi bị thu hồi đất đời sống ngƣời dân có những biến chuyển nhƣ thế nào, những khó khăn, thuận lợi của họ sẽ gặp phải? Sau khi bị thu hồi, nhận tiền bồi thƣờng ( hoặc đất tái định cƣ), ngƣời dân đã tổ chức cuộc sống nhƣ thế nào, 2 tiền bồi thƣờng có đựơc sử dụng hiệu quả không? Chuyển đổi nghề có gây ra tác động xấu đến môi trƣờng không? Đã có rất nhiều các báo cáo chuyên đề nghiên cứu đánh giá về đời sống ngƣời dân sau thu hồi đất. Các nghiên cứu đã chỉ ra đƣợc khái quát đời sống ngƣời dân địa phƣơng và đã đề xuất những giải pháp tƣơng đối thoả đáng.
Tuy vậy do đặc điểm mỗi địa bàn khác nhau cộng với hạn chế trong điều tra thực tế nên vẫn còn những tranh cãi. Vậy thực trạng thu hồi đất để xây dựng khu công nghiệp Tam Dƣơng 2 đến đời sống, việc làm của ngƣời dân huyện Tam Dƣơng tỉnh Vĩnh Phúc nhƣ thế nào? Vị trí, vai trò của nó? Thu hồi đất để xây dựng khu công nghiệp Tam Dƣơng 2 đến đời sống, việc làm của ngƣời dân nhƣ thế nào? Đây là những vấn đề cấp thiết đặt ra cần phải đƣợc nghiên cứu, đánh giá một cách đúng đắn. Cần phải xem cái gì đã đạt đƣợc, cái gì chƣa đạt, cái gì mạnh, cái gì yếu, để từ đó có các giải pháp hữu hiệu phát huy các thế mạnh và hạn chế những mặt yếu, nhằm làm cho thu hồi đất để xây dựng khu công nghiệp Tam Dƣơng II tác động tích cực đến đời sống, việc làm của ngƣời dân Xuất phát từ đó tôi lựa chọn đề tài: “Đánh giá ảnh hưởng của thu hồi đất xây dựng khu công nghiệp Tam Dương II khu vực xã Kim Long, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc đến đời sống và việc làm của người dân” nhằm tìm hiểu các tác động của việc thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp đến đời sống, việc làm của ngƣời dân bị thu hồi đất. Mục tiêu của nghiên cứu - Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thƣờng giải phóng mặt bằng khi Nhà nƣớc thu hồi đất để thực hiện dự án xây dựng khu công nghiệp Tam Dƣơng II xã Kim Long huyện Tam Dƣơng tỉnh Vĩnh Phúc - Đánh giá ảnh hƣởng của việc thu hồi đất xây dựng khu công nghiệp Tam Dƣơng II đến đời sống, việc làm của ngƣời dân trong vùng.
Yêu cầu nghiên cứu - Các số liệu điều tra phải đầy đủ, chính xác, trung thực và khách quan; - Phản ánh đƣợc chính xác các tác động của việc thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp đến đời sống, việc làm và môi trƣờng của ngƣời dân ở địa bàn nghiên cứu; - Đánh giá một cách khách quan trên cơ sở đầy đủ khoa học và thực tiễn. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Thu hồi đất và các vấn đề liên quan 2.1 Thu hồi đất và bồi thường, hỗ trợ tái định cư Theo Luật đất đai 2003 (LĐĐ) các khái niệm có liên quan đến thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ khi nhà nƣớc thu hồi đất đƣợc định nghĩa nhƣ sau: - Thu hồi đất: Là việc Nhà nƣớc ra Quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phƣờng, thị trấn quản lý.[5] - Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: là việc Nhà nƣớc trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho ngƣời bị thu hồi đất.[5] - Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: là việc Nhà nƣớc giúp đỡ ngƣời bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới.2 Các yếu tố ảnh hƣởng đến công tác bồi thƣờng, giải phóng mặt bằng 2.1 Việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai và tổ chức thực hiện các văn bản đó Đất đai là đối tƣợng quản lý phức tạp, luôn biến động theo sự phát triển của nền kinh tế - xã hội. Để thực hiện tốt chức năng quản lý Nhà nƣớc về đất đai đòi hỏi các văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực này phải mang tính ổn định cao và phù hợp với tình hình thực tế.[1] Ở nƣớc ta, do các đặc điểm lịch sử, kinh tế - xã hội của đất nƣớc trong mấy thập kỷ qua có nhiều biến động lớn, nên các chính sách về đất đai cũng theo đó không ngừng đƣợc sửa đổi, bổ sung.[1] Từ khi Luật đất đai năm 1993 đƣợc ban hành đến nay, để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội của đất nƣớc, Quốc hội đã 2 lần sửa đổi bổ sung 5 các quy định của Luật đất đai vào các năm (1998 và 2001) và ban hành Luật đất đai năm 2003.
Sau đó lại tiếp lúc sửa đồi và ban hành Luật đất đai năm 2013. với những đổi mới quan trọng, phạm vi điều chỉnh bao quát với một hệ thống quy phạm khá hoàn chỉnh, chi tiết, cụ thể, rõ ràng, đề cập mọi quan hệ đất đai phù hợp với thực tế. Đồng thời, Chính phủ ban hành các Nghị định thi hành Luật; các Bộ ban hành nhiều Thông tƣ hƣớng dẫn thực hiện mà công tác bồi thƣờng GPMB là một trong những trọng tâm của chính sách đất đai. Với những nội dung đổi mới trên đã góp phần đƣa công tác bồi thƣờng GPMB đạt đƣợc những kết quả nhất định góp phần cải thiện môi trƣờng đầu tƣ và khai thác có hiệu quả nguồn lực từ đất đai cho đầu tƣ phát triển.
Thực tiễn cho thấy công tác bồi thƣờng GPMB còn gặp khá nhiều khó khăn cản trở mà một trong những nguyên nhân đáng kể đó là hệ thống pháp luật đất đai của chúng ta chƣa ổn định, tính thống nhất và sự phù hợp với đời sống xã hội chƣa cao.[1] Hệ thống văn bản pháp luật đất đai còn có những nhƣợc điểm nhƣ là số lƣợng nhiều, mức độ phức tạp cao, không thuận lợi trong sử dụng, nội bộ hệ thống chƣa đồng bộ, chặt chẽ gây lúng túng trong xử lý và tạo kẽ hở trong thực thi pháp luật.[1] Bên cạnh việc ban hành các văn bản quy phạm về quản lý, sử dụng đất đai, việc tổ chức thực hiện các văn bản đó cũng có vai trò rất quan trọng. Kết quả kiểm tra thi hành Luật đất đai năm 2013 của Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng cho thấy UBND các cấp đều có ý thức quán triệt việc thực thi pháp luật về đất đai nhƣng nhận thức về các quy định của pháp luật nói chung còn yếu. Từ đó dẫn tới tình trạng có nhầm lẫn việc áp dụng pháp luật trong giải quyết giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ, giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo. Trong khi đó việc tuyên truyền, phổ biến của các cơ quan có trách nhiệm chƣa thật sát sao.
Tại nhiều địa phƣơng 6 còn tồn tại tình trạng nể nang hơn việc chấp hành quy định pháp luật trong giải quyết các mối quan hệ về đất đai. Yếu tố giá đất và định giá đất Hiện nay ở nƣớc ta đất đai thuộc sở hữu toàn dân, giá cả đất đai dựa trên chuyển nhƣợng quyền sử dụng đất. nếu nhƣ trƣớc đây Nhà nƣớc chỉ quy định một loại giá đất áp dụng cho mọi quan hệ đất đai khác nhau thì Luật đất đai 2013 đề cập nhiều loại giá đất để xử lý từng nhóm quan hệ đất đai khác nhau. Theo Luật đất đai: “Giá đất là giá trị của quyền sử dụng đất tính trên một đơn vị diện tích”.[5] Giá đất đƣợc hình thành trong các trƣờng hợp sau đây: - Do UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng quy định (căn cứ vào nguyên tắc, phƣơng pháp xác định giá đất và khung giá đất theo quy định của Chính phủ) và đƣợc công bố công khai vào ngày 01 tháng 01 hàng năm.
- Do đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu thầu dự án có sử dụng đất. - Do ngƣời sử dụng đất thỏa thuận về giá đất với những ngƣời có liên quan khi thực hiện các quyền chuyển nhƣợng, cho thuê, cho thuê lại quyền sử dụng đất, góp vốn bằng quyền sử dụng đất.[6] Giá đất là công cụ kinh tế để nhà nƣớc quản lý và ngƣời sử dụng đất tiếp cận với cơ chế thị trƣờng. Giá đất cũng là căn cứ để đánh giá sự công bằng trong phân phối đất đai ngƣời sử dụng thực hiện nghĩa vụ của mình và Nhà nƣớc điều chỉnh các mối quan hệ đất đai theo pháp luật.