Đánh giá tác động của hạn hán đến canh tác cà phê ở đắk lắk và đề xuất giải pháp thích ứng trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Nghiên cứu tác động của hạn hán đến canh tác cà phê Đắk Lắk. Đề xuất giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu, bảo vệ sản xuất cà phê bền vững.

• Tác giả: Đỗ Thị Dung
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Quang Trung
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến Đổi Khí Hậu
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Của Hạn Hán Đến Canh Tác Cà Phê Ở Đắk Lắk Và Đề Xuất Giải Pháp Thích Ứng Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG
• 1.1. Khái niệm về biến đổi khí hậu
• 1.2. Nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu
• 1.3. Kịch bản biến đổi khí hậu
• 1.4. Tổng quan về hạn hán
• 1.5. Khái niệm về hạn hán
• 1.6. Thực trạng sản xuất cà phê trên thế giới và các giải pháp thích ứng hạn hán trong trồng cà phê
• 1.7. Thực trạng sản xuất, tiêu thụ cà phê trên thế giới
• 1.8. Nghiên cứu về các giải pháp thích ứng hạn hán trong trồng cà phê
• 1.9. Thực trạng sản xuất cà phê trên và các giải pháp thích ứng hạn hán trong trồng cà phê ở Việt Nam
• 1.10. Thực trạng sản xuất, tiêu thụ cà phê
• 1.11. Nghiên cứu về các giải pháp thích ứng hạn hán trong nông nghiệp
• 1.12. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, SỐ LIỆU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa
• 2.3. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 2.4. Phương pháp xây dựng bản đồ
• 2.5. Cơ sở dữ liệu sử dụng trong nghiên cứu
• 2.6. Số liệu các trạm quan trắc
• 2.7. Số liệu từ kịch bản biến đổi khí hậu
• 2.8. Số liệu từ khảo sát thực địa
• 2.9. Số liệu thứ cấp
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm tài nguyên thiên nhiên, kinh tế- xã hội
• 3.2. Vị trí địa lý
• 3.3. Điều kiện tự nhiên
• 3.4. Điều kiện kinh tế, văn hóa- xã hội
• 3.5. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tỉnh Đắk Lắk
• 3.6. Kết quả điều tra phỏng vấn hộ dân trồng cà phê
• 3.7. Thực trạng canh tác cà phê tại tỉnh Đắk Lắk
• 3.8. Thực trạng sản xuất cà phê tỉnh Đắk Lắk
• 3.9. Đặc điểm sinh thái của cây cà phê
• 3.10. Xu thế biến đổi khí hậu tại tỉnh Đắk Lắk
• 3.11. Diễn biến và xu thế biến đổi chế độ nhiệt
• 3.12. Diễn biến và xu thế biến đổi chế độ mưa
• 3.13. Biểu hiện của hạn hán tại tỉnh Đắk Lắk
• 3.14. Dự báo hạn hán trong bối cảnh biến đổi khí hậu tỉnh Đắk Lắk
• 3.15. Tác động của hạn hán tới canh tác cây cà phê tại tỉnh Đắk Lắk
• 3.16. Hạn hán ảnh hưởng tới diện tích trồng cà phê
• 3.17. Hạn hán ảnh hưởng tới năng suất cà phê
• 3.18. Một số tác động khác của hạn hán tới canh tác cà phê
• 3.19. Đề xuất một số giải pháp thích ứng với hạn hán trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại tỉnh Đắk Lắk
• 3.19.1. Các giải pháp công trình
• 3.19.2. Các giải pháp về kỹ thuật canh tác
• 3.19.3. Các giải pháp về chính sách
• 3.19.4. Nhóm giải pháp về công tác khuyến nông
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Tác động Hạn hán đến Cà phê Đắk Lắk 55

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang diễn ra trên toàn cầu, gây ra nhiều tác động tiêu cực, đặc biệt trong sản xuất nông nghiệp. Sản xuất nông nghiệp Việt Nam dễ bị tổn thương do phụ thuộc vào khí hậu, tài nguyên thiên nhiên và thương mại toàn cầu. Lĩnh vực trồng trọt chịu tác động lớn từ các hiện tượng thời tiết cực đoan. Hạn hán được đánh giá là một trong những hiện tượng cực đoan gây thiệt hại kinh tế lớn nhất. Tại Đắk Lắk, nơi được coi là thủ phủ cà phê của cả nước, BĐKH đã ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều lĩnh vực, trong đó sản xuất nông nghiệp bị tác động mạnh nhất. Tình trạng hạn hán kéo dài làm hàng nghìn héc ta cây cà phê bị khô hạn mỗi năm, ảnh hưởng tới năng suất cà phê, chất lượng cà phê. Nghiên cứu này tập trung đánh giá tác động của hạn hán Đắk Lắk đến canh tác cà phê và đề xuất giải pháp thích ứng.

1.1. Khái niệm và nguyên nhân gây ra Biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu là sự biến đổi trạng thái của khí hậu có thể xác định được qua những biến đổi về trung bình hoặc sự biến động trong các thuộc tính của nó, duy trì trong một thời gian dài. Nguyên nhân gây biến đổi khí hậu bao gồm nguyên nhân khách quan (sự thay đổi trong hoạt động mặt trời, quỹ đạo trái đất, hoạt động núi lửa) và nguyên nhân chủ quan (hoạt động sản xuất, sinh hoạt gia tăng phát thải khí CO2). Theo IPCC (2013), nguyên nhân chính của sự nóng lên toàn cầu bắt nguồn từ sự gia tăng khí nhà kính có nguồn gốc từ hoạt động của con người.

1.2. Kịch bản Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng tại Việt Nam

Theo IPCC, các kịch bản phát thải khí nhà kính được tổ hợp thành 4 kịch bản gốc: A1, A2, B1, B2 với các dự báo về phát triển kinh tế - xã hội khác nhau. Tại Việt Nam, trên cơ sở khung kịch bản BĐKH do IPCC công bố, Việt Nam đã tiến hành nghiên cứu, xây dựng kịch bản riêng. Kịch bản BĐKH năm 2020 được Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố cho thấy nhiệt độ trung bình năm ở Việt Nam có xu thế tăng dần, lượng mưa năm tính trung bình cho cả nước tăng nhẹ trên hầu hết các mùa ở các vùng khí hậu khác nhau.

II. Thực trạng canh tác Cà phê Đắk Lắk và Tác động Hạn hán 58

Đắk Lắk là thủ phủ cà phê của Việt Nam, với diện tích 208,1 nghìn ha và sản lượng 476,4 nghìn tấn (NGTK năm 2020). Cà phê đóng góp quan trọng vào kinh tế tỉnh, giải quyết việc làm cho hàng trăm nghìn lao động. Tuy nhiên, những năm gần đây, biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều đợt hạn hán nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến canh tác cà phê Đắk Lắk. Theo thống kê, thiệt hại do hạn hán ngày càng lớn, ảnh hưởng tới năng suất cà phê, chất lượng cà phê và sinh kế của người dân. Cần có những giải pháp hiệu quả để ứng phó với tình trạng này.

2.1. Thực trạng sản xuất và tiêu thụ cà phê trên thế giới

Cà phê là một trong những mặt hàng nông sản quan trọng trên thị trường quốc tế, được trồng ở nhiều quốc gia trên thế giới. Brazil và Việt Nam là hai quốc gia sản xuất cà phê lớn nhất. Sản lượng và chất lượng cà phê chịu ảnh hưởng lớn bởi các yếu tố khí hậu, thời tiết, đặc biệt là hạn hán và biến đổi khí hậu. Nghiên cứu về các giải pháp thích ứng hạn hán trong trồng cà phê đang được quan tâm trên toàn cầu.

2.2. Ảnh hưởng của Hạn hán đến diện tích trồng cà phê

Tình trạng hạn hán kéo dài đã làm hàng nghìn héc ta cây cà phê ở Đắk Lắk bị khô hạn mỗi năm. Nhiều diện tích cà phê bị chết hoặc giảm năng suất do thiếu nước tưới. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tổng diện tích trồng cà phê của tỉnh và thu nhập của người dân. Bảng thống kê diện tích cà phê bị ảnh hưởng do hạn hán từ năm 2010-2020 cho thấy sự gia tăng về diện tích thiệt hại theo từng năm.

2.3. Ảnh hưởng của Hạn hán đến năng suất và chất lượng cà phê

Hạn hán không chỉ ảnh hưởng đến diện tích mà còn làm giảm năng suất cà phê và chất lượng cà phê. Cây cà phê thiếu nước sẽ không phát triển tốt, quả nhỏ, ít nhân và chất lượng kém. Điều này ảnh hưởng đến giá trị thương mại của cà phê Đắk Lắk và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Bảng thống kê năng suất cà phê từ năm 2010-2020 cho thấy năng suất giảm trong những năm xảy ra hạn hán nghiêm trọng.

III. Phương pháp đánh giá Tác động Hạn hán đến Cà phê 59

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để đánh giá tác động của hạn hán đến canh tác cà phê Đắk Lắk. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa được sử dụng để thu thập thông tin trực tiếp từ người dân. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp từ các cơ quan chức năng giúp có cái nhìn tổng quan về tình hình sản xuất cà phê và biến đổi khí hậu. Phương pháp xây dựng bản đồ được sử dụng để trực quan hóa các khu vực chịu ảnh hưởng của hạn hán.

3.1. Phương pháp điều tra khảo sát thực địa người dân

Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa được thực hiện bằng cách phỏng vấn trực tiếp các hộ dân trồng cà phê tại các vùng chỉ dẫn địa lý của tỉnh Đắk Lắk. Phiếu điều tra được thiết kế để thu thập thông tin về thực trạng canh tác cà phê, các khó khăn gặp phải do hạn hán, và các biện pháp ứng phó mà người dân đang áp dụng. Kết quả điều tra, phỏng vấn các hộ trồng cà phê trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk được tổng hợp và phân tích.

3.2. Thu thập và phân tích số liệu thứ cấp về khí hậu

Số liệu thứ cấp được thu thập từ các trạm khí tượng thủy văn trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk. Các số liệu này bao gồm nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm, và các yếu tố khí hậu khác. Số liệu từ kịch bản biến đổi khí hậu cũng được sử dụng để dự báo xu thế hạn hán trong tương lai. Số liệu thứ cấp được phân tích để đánh giá diễn biến và xu thế biến đổi khí hậu tại tỉnh Đắk Lắk.

IV. Giải pháp thích ứng Hạn hán cho Canh tác Cà phê BĐKH 59

Để giảm thiểu tác động của hạn hán đến canh tác cà phê Đắk Lắk, cần có những giải pháp thích ứng hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm giải pháp công trình (xây dựng hệ thống thủy lợi), giải pháp kỹ thuật canh tác (sử dụng giống chịu hạn, tưới tiết kiệm nước, bón phân hợp lý), giải pháp chính sách (hỗ trợ người dân, khuyến khích áp dụng công nghệ mới), và nhóm giải pháp về công tác khuyến nông (tập huấn, chuyển giao kỹ thuật).

4.1. Các giải pháp công trình Thủy lợi và tưới tiêu

Các giải pháp công trình tập trung vào việc xây dựng và nâng cấp hệ thống thủy lợi, hồ chứa nước, và các công trình tưới tiêu khác. Mục tiêu là đảm bảo nguồn nước tưới ổn định cho cây cà phê trong mùa khô. Cần có quy hoạch chi tiết và đầu tư hợp lý để phát huy hiệu quả của các công trình thủy lợi.

4.2. Các giải pháp về kỹ thuật canh tác cà phê

Các giải pháp kỹ thuật canh tác cà phê bao gồm sử dụng giống cà phê chịu hạn, áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm nước (tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa), bón phân bón cho cà phê hợp lý, và che phủ đất để giữ ẩm. Cần có sự hướng dẫn và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân để áp dụng thành công các giải pháp này.

4.3. Nhóm giải pháp về công tác khuyến nông

Công tác khuyến nông đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển giao kiến thức và kỹ thuật mới cho người dân. Cần tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo, và các hoạt động khuyến nông khác để nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người trồng cà phê. Sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, và cán bộ khuyến nông là rất cần thiết.

V. Ứng dụng thực tiễn các Giải pháp Cà phê BĐKH Đắk Lắk 58

Nghiên cứu đã chỉ ra một số ứng dụng thực tiễn hiệu quả của các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong canh tác cà phê ở Đắk Lắk. Việc sử dụng giống cà phê chịu hạn, kết hợp với kỹ thuật tưới tiết kiệm nước, đã giúp giảm thiểu tác động của hạn hán đến năng suất và chất lượng cà phê. Đồng thời, các chính sách hỗ trợ của nhà nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích người dân áp dụng các giải pháp mới.

5.1. Đánh giá hiệu quả Kinh tế của các Giải pháp thích ứng

Việc áp dụng các giải pháp thích ứng không chỉ giúp giảm thiểu tác động của hạn hán, mà còn mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người trồng cà phê. Năng suất cà phê ổn định, chất lượng cà phê được nâng cao, giúp tăng thu nhập và cải thiện đời sống của người dân. Cần có đánh giá chi tiết về hiệu quả kinh tế của từng giải pháp để có cơ sở lựa chọn và nhân rộng.

5.2. Xây dựng Mô hình Canh tác Cà phê Bền vững và thích ứng

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành cà phê Đắk Lắk, cần xây dựng các mô hình canh tác cà phê bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu. Các mô hình này cần kết hợp các giải pháp công trình, kỹ thuật canh tác, và chính sách hỗ trợ một cách hài hòa. Đồng thời, cần có sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức liên quan để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững của mô hình.

VI. Kết luận và Khuyến nghị về Cà phê Đắk Lắk BĐKH 58

Nghiên cứu đã đánh giá tác động của hạn hán đến canh tác cà phê Đắk Lắk và đề xuất các giải pháp thích ứng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Kết quả nghiên cứu cho thấy hạn hán gây ra nhiều tác động tiêu cực đến diện tích, năng suất cà phê, và chất lượng cà phê. Các giải pháp thích ứng cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành cà phê Đắk Lắk. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, người dân, và các tổ chức liên quan để đạt được mục tiêu này.

6.1. Tổng kết các Giải pháp và Định hướng phát triển

Các giải pháp thích ứng đã được đề xuất bao gồm giải pháp công trình, giải pháp kỹ thuật canh tác, giải pháp chính sách, và nhóm giải pháp về công tác khuyến nông. Để phát triển ngành cà phê Đắk Lắk bền vững, cần tập trung vào việc áp dụng các giải pháp này một cách đồng bộ và hiệu quả. Đồng thời, cần có sự đổi mới trong tư duy và cách tiếp cận để thích ứng với biến đổi khí hậu.

6.2. Khuyến nghị Chính sách và Nghiên cứu trong tương lai

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ người dân trong việc áp dụng các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Cần khuyến khích các nghiên cứu khoa học về giống cà phê chịu hạn, kỹ thuật tưới tiết kiệm nước, và các giải pháp khác. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu và các biện pháp ứng phó.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang diễn ra với mức độ ngày càng gay gắt trên phạm vi toàn cầu, gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là cây cà phê – một trong những cây công nghiệp chủ lực của Việt Nam. Tỉnh Đắk Lắk, thủ phủ cà phê của cả nước, với diện tích trồng cà phê lên đến 208,1 nghìn ha và sản lượng 476,4 nghìn tấn năm 2020, chiếm 30% diện tích cà phê cả nước, đang chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của hạn hán dưới tác động của BĐKH. Hạn hán kéo dài đã làm hàng nghìn héc ta cà phê bị khô hạn, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, sản lượng và chất lượng cà phê, gây thiệt hại kinh tế lớn. Ví dụ, năm 2015, vụ Đông Xuân tại Đắk Lắk có trên 68.000 ha cây trồng bị hạn, thiệt hại kinh tế ước tính 2.095 tỷ đồng; năm 2020, hạn hán nghiêm trọng gây thiệt hại hơn 481 tỷ đồng cho sản xuất nông nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá thực trạng canh tác cà phê tại Đắk Lắk, phân tích tác động của hạn hán đến cây cà phê và đề xuất các giải pháp thích ứng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào vùng chỉ dẫn địa lý cà phê tỉnh Đắk Lắk, giai đoạn 2010-2020. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển bền vững ngành cà phê, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm thiểu rủi ro do hạn hán gây ra, từ đó hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về biến đổi khí hậu và hạn hán, trong đó:

• Khái niệm biến đổi khí hậu: Theo IPCC (2014), biến đổi khí hậu là sự biến đổi trạng thái khí hậu duy trì trong thời gian dài, do các quá trình tự nhiên hoặc tác động nhân tạo.
• Khái niệm hạn hán: Được định nghĩa là sự thiếu hụt kéo dài lượng mưa, gây mất cân bằng thủy văn và ảnh hưởng đến sinh trưởng cây trồng (WMO, 1992; FAO, 1983).
• Phân loại hạn hán: Hạn khí tượng, hạn nông nghiệp, hạn thủy văn và hạn kinh tế - xã hội (WMO, 1992).
• Mô hình kịch bản biến đổi khí hậu: Sử dụng kịch bản RCP4.5 và RCP8.5 của Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam để dự báo biến đổi nhiệt độ và lượng mưa tại Đắk Lắk.
• Khái niệm sinh thái cây cà phê: Nhu cầu nước tưới theo từng giai đoạn sinh trưởng, ảnh hưởng của hạn hán đến năng suất và chất lượng cà phê.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp số liệu thứ cấp từ các cơ quan như Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, số liệu khí tượng thủy văn từ 3 trạm quan trắc (M’Đrắk, Buôn Ma Thuột, Buôn Hồ) giai đoạn 1986-2020, và số liệu khảo sát thực địa từ 100 hộ trồng cà phê tại 9 huyện/thành phố trong vùng chỉ dẫn địa lý cà phê.
• Phương pháp thu thập số liệu: Phỏng vấn trực tiếp, khảo sát thực địa, thu thập số liệu thứ cấp, xây dựng bản đồ hiện trạng và bản đồ hạn hán bằng công nghệ viễn thám và GIS.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel và các phần mềm chuyên dụng để xử lý số liệu, phân tích tương quan, đánh giá tác động hạn hán dựa trên chỉ số khô hạn (K), xác suất tuần khô hạn liên tục, và so sánh biến đổi khí hậu theo kịch bản RCP.
• Timeline nghiên cứu: Thu thập và xử lý số liệu từ tháng 6/2022, phân tích dữ liệu và xây dựng bản đồ trong năm 2023, hoàn thiện luận văn cuối năm 2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tác động của hạn hán đến diện tích và năng suất cà phê: Diện tích cà phê vùng chỉ dẫn địa lý Đắk Lắk năm 2020 là khoảng 185.600 ha, tăng trưởng 0,5%/năm trong giai đoạn 2010-2020. Năng suất trung bình đạt 2,4 tấn/ha, tăng nhẹ 0,3%/năm. Tuy nhiên, hạn hán đã làm giảm năng suất cà phê khoảng 10-15% trong các năm hạn hán nghiêm trọng, với 93% hộ dân cho biết từng bị thiếu nước tưới, trong đó 23% thiếu nước trên 30 ngày liên tục.

2. Biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và mức độ hạn hán: Theo kịch bản RCP4.5 và RCP8.5, nhiệt độ trung bình năm tại Đắk Lắk dự kiến tăng từ 0,7 đến 0,9 độ C trong giai đoạn 2016-2035, lượng mưa mùa khô giảm từ 1,2% đến 26,1%, làm tăng tần suất khô hạn trong mùa khô. Xác suất xảy ra 2-3 tuần khô hạn liên tục tăng lên trên 40% tại các trạm quan trắc.

3. Ảnh hưởng sinh thái và kinh tế xã hội: Hạn hán làm cây cà phê còi cọc, chậm lớn (85% hộ dân phản ánh), chết cây (16%), giảm sản lượng (53%) và tăng sâu bệnh (32%). Thiệt hại kinh tế do hạn hán ước tính hơn 481 tỷ đồng năm 2020. Ngoài ra, hạn hán ảnh hưởng đến sức khỏe con người và tài sản, gây khó khăn cho sinh hoạt và sản xuất.

4. Thực trạng canh tác và nhận thức của người dân: 88% hộ dân biết về biến đổi khí hậu, 100% xác nhận hạn hán xảy ra chủ yếu vào mùa khô (tháng 11-4), đặc biệt nghiêm trọng vào tháng 1-2. Khoảng 30% hộ không có biện pháp ứng phó hiệu quả, trong khi 41% sử dụng nước từ hồ chứa và 29% đào giếng trữ nước.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy hạn hán dưới tác động của biến đổi khí hậu đang là thách thức lớn đối với ngành cà phê Đắk Lắk. Sự gia tăng nhiệt độ và giảm lượng mưa mùa khô làm tăng áp lực thiếu nước, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng và năng suất cà phê. So với các nghiên cứu tại Brazil và Ethiopia, Đắk Lắk cũng đối mặt với tình trạng tương tự về biến đổi khí hậu và hạn hán, tuy nhiên mức độ ứng dụng công nghệ giám sát và cảnh báo hạn hán còn hạn chế. Việc sử dụng bản đồ hạn hán và chỉ số khô hạn trong nghiên cứu giúp minh họa rõ ràng vùng bị ảnh hưởng, hỗ trợ quản lý và ra quyết định. Kết quả khảo sát thực địa phản ánh thực trạng khó khăn của người dân trong việc thích ứng, cho thấy cần có các giải pháp đồng bộ về kỹ thuật, chính sách và hỗ trợ cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm hạn hán: Áp dụng công nghệ viễn thám và GIS để giám sát, dự báo hạn hán theo thời gian thực, giúp người dân và chính quyền chủ động ứng phó. Mục tiêu giảm thiểu thiệt hại năng suất cà phê 20% trong vòng 3 năm. Chủ thể: Sở Nông nghiệp và PTNT phối hợp với Trung tâm Khí tượng Thủy văn.

2. Phát triển kỹ thuật tưới tiết kiệm nước: Khuyến khích áp dụng tưới nhỏ giọt, tưới phun tự động cho cây cà phê, giảm lượng nước tưới 30% nhưng duy trì năng suất. Thời gian triển khai 2 năm, ưu tiên vùng hạn hán nặng. Chủ thể: Các doanh nghiệp nông nghiệp, hợp tác xã cà phê.

3. Tái canh và chọn giống cà phê chịu hạn: Đẩy mạnh tái canh cà phê già cỗi bằng giống mới có khả năng chịu hạn tốt, nâng cao năng suất và chất lượng. Mục tiêu tăng diện tích cà phê tái canh lên 20% trong 5 năm. Chủ thể: UBND tỉnh, các công ty cà phê, nông dân.

4. Tăng cường công tác khuyến nông và đào tạo: Tổ chức tập huấn, nâng cao nhận thức và kỹ năng cho nông dân về quản lý nước, phòng chống hạn hán và chăm sóc cà phê trong điều kiện BĐKH. Mục tiêu 80% hộ dân vùng nghiên cứu được đào tạo trong 3 năm. Chủ thể: Trung tâm Khuyến nông tỉnh, các tổ chức phi chính phủ.

5. Chính sách hỗ trợ tài chính và bảo hiểm cây trồng: Xây dựng chính sách hỗ trợ vay vốn ưu đãi, bảo hiểm rủi ro thiên tai cho người trồng cà phê, giảm thiểu thiệt hại kinh tế do hạn hán. Thời gian thực hiện trong 3 năm. Chủ thể: Sở Tài chính, Ngân hàng Chính sách xã hội, các tổ chức bảo hiểm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sở Nông nghiệp và PTNT, UBND tỉnh Đắk Lắk có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách phát triển nông nghiệp bền vững, ứng phó biến đổi khí hậu và hạn hán.

2. Nông dân và hợp tác xã cà phê: Tham khảo các giải pháp kỹ thuật tưới nước, chọn giống và quản lý canh tác để nâng cao năng suất, giảm thiệt hại do hạn hán.

3. Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo: Viện nghiên cứu nông nghiệp, trường đại học có thể sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu tiếp theo về biến đổi khí hậu và nông nghiệp.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư ngành cà phê: Hiểu rõ tác động của hạn hán đến sản xuất cà phê, từ đó có chiến lược đầu tư, phát triển bền vững và hỗ trợ kỹ thuật cho người trồng cà phê.

Câu hỏi thường gặp

1. Hạn hán ảnh hưởng như thế nào đến năng suất cà phê?
   Hạn hán làm cây cà phê còi cọc, chậm lớn, giảm khả năng ra hoa và đậu quả, dẫn đến giảm năng suất từ 10-15% trong các năm hạn hán nghiêm trọng. Ví dụ, năm 2020 tại Đắk Lắk, thiệt hại do hạn hán ước tính hơn 481 tỷ đồng.

2. Người dân Đắk Lắk đã có những biện pháp gì để ứng phó hạn hán?
   Khoảng 41% hộ dân sử dụng nước từ hồ chứa, 29% đào giếng trữ nước, còn lại 30% chưa có biện pháp hiệu quả. Việc áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm còn hạn chế, cần được nâng cao.

3. Biến đổi khí hậu sẽ tác động như thế nào đến lượng mưa tại Đắk Lắk?
   Theo kịch bản RCP8.5, lượng mưa mùa khô có xu hướng giảm đến 26,1%, trong khi mùa mưa tăng nhẹ, làm gia tăng tình trạng thiếu nước vào mùa khô, gây hạn hán kéo dài.

4. Tại sao cần xây dựng hệ thống cảnh báo sớm hạn hán?
   Hệ thống cảnh báo giúp dự báo chính xác thời điểm và mức độ hạn hán, từ đó người dân và chính quyền có thể chủ động điều chỉnh lịch tưới, phòng chống sâu bệnh, giảm thiệt hại sản xuất.

5. Giải pháp tái canh cà phê có vai trò như thế nào?
   Tái canh bằng giống cà phê chịu hạn giúp nâng cao khả năng chống chịu với điều kiện khô hạn, tăng năng suất và chất lượng cà phê, góp phần phát triển bền vững ngành cà phê trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Kết luận

• Hạn hán dưới tác động của biến đổi khí hậu đang gây thiệt hại nghiêm trọng đến diện tích, năng suất và chất lượng cà phê tại Đắk Lắk.
• Nhiệt độ trung bình tăng 0,7-0,9 độ C và lượng mưa mùa khô giảm đến 26% làm gia tăng tần suất hạn hán.
• Người dân đã có nhận thức về biến đổi khí hậu nhưng còn thiếu các biện pháp ứng phó hiệu quả, đặc biệt trong tưới tiêu và quản lý nước.
• Cần triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật, chính sách hỗ trợ và đào tạo để thích ứng với hạn hán, bảo vệ ngành cà phê.
• Nghiên cứu đề xuất các bước tiếp theo gồm xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, phát triển kỹ thuật tưới tiết kiệm, tái canh giống chịu hạn và tăng cường khuyến nông.

Call-to-action: Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng nông dân cần phối hợp triển khai các giải pháp thích ứng nhằm bảo vệ và phát triển bền vững ngành cà phê Đắk Lắk trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG 1. Khái niệm về biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu là sự biến đổi trạng thái của khí hậu có thể xác định được qua những biến đổi về trung bình hoặc sự biến động trong các thuộc tính của nó, duy trì trong một thời gian dài, điển hình là hàng thập kỷ hoặc dài hơn. Biến đổi khí hậu có thể do các quá trình tự nhiên nội tại hoặc do các ngoại lực, các tác động nhân tạo đến thành phần khí quyển hoặc sử dụng đất (Theo IPCC, 2014). Tại Việt Nam, theo Chương Trình Mục Tiêu Quốc Gia về ứng phó với biến đổi khí hậu (2016) thì BĐKH là sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình và/hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thường là vài thập kỷ hoặc dài hơn.

BĐKH có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển hay do khai thác sử dụng đất. Nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu Có 2 nhóm nguyên nhân gây biến đổi khí hậu, là nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan. Những tác động của con người vào môi trường tự nhiên chính là nguyên do gây nên biến đổi khí hậu, các hoạt động sản xuất, sinh hoạt gia tăng phát thải khí CO2 vào khí quyển. Hoặc do sự thay đổi trong chính nội tại của tự nhiên bao gồm sự thay đổi trong hoạt động mặt trời, của quỹ đạo trái đất, sự dịch chuyển của các châu lục, hoạt động núi lửa.

Theo IPCC (2013) nguyên nhân chính của sự nóng lên toàn cầu trong giai đoạn hiện nay bắt nguồn tự sự gia tăng khí nhà kính có nguồn gốc từ hoạt động của con người. Kịch bản biến đổi khí hậu Theo báo cáo đặc biệt năm 2000 về các kịch bản phát thải khí nhà kính, IPCC đã đưa ra 40 kịch bản, phản ánh khá đa dạng phát thải khí nhà kính trong thế kỷ 21 và được tổ hợp thành 4 kịch bản gốc là A1; A2; B1; B2 với các dự báo về phát triển kinh tế - xã hội khác nhau gây phát thải khí nhà kính khác nhau. Các kịch bản này được sắp xếp từ thấp đến cao, trong đó kịch bản thấp là B1, A1T; kịch bản trung bình là B2, A1B và kịch bản cao là A2, A1F1. Tuy nhiên, tổ chức này cũng khuyến cáo tuỳ thuộc vào điều kiện cụ thể 13 và khả năng tính toán của từng quốc gia mà xây dựng kịch bản riêng cho mình (IPCC).

Tại Việt Nam: Trên cơ sở khung kịch bản BĐKH do IPCC công bố, Việt Nam đã tiến hành nghiên cứu, xây dựng kịch bản riêng cho mình. Đến nay đã có 4 lần công bố kịch bản, mới đây, kịch bản BĐKH năm 2020 đã được Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố. Đây là phiên bản cập nhật mới nhất cho Việt Nam sau Báo cáo đánh giá lần thứ 5 (AR5) của Ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu năm 2013 và các công bố mới nhất của IPCC (Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu) năm 2018 và 2019 về xu thế biến đổi khí hậu và nước biển dâng quy mô toàn cầu. Theo kịch bản, Biến đổi của nhiệt độ trung bình: Nhiệt độ trung bình năm ở Việt Nam có xu thế tăng dần.

Tính trung bình trên cả nước, nhiệt độ trung bình năm có xu thế tăng 0,89 oC tính từ năm 1958 đến 2018. Tuy nhiên mức độ tăng khác nhau, trong gần 30 năm đầu tăng chỉ 0,15 oC trong 30 năm sau tăng 0,74 oC. Tăng mạnh nhất trong khoảng 10 năm gần đây. Biến đổi của nhiệt độ cao nhất năm (TXx): Có xu thế tăng từ 0,2 oC đến 1,7 oC tăng cao ở khu vực Đồng bằng Bắc Bộ, phía Nam vùng Đông Bắc, phía Bắc vùng Bắc Trung Bộ và phía Đông của Nam Bộ.

Biến đổi của nhiệt độ thấp nhất năm (TNn): Có xu thế tăng từ 1 oC (Đồng bằng Bắc Bộ, Nam Trung Bộ) đến 1,8 oC (Tây Nguyên), các vùng khác từ 1,2 oC đến 1,5 oC. Biến đổi của lượng mưa: Nhìn chung lượng mưa năm tính trung bình cho cả nước tăng nhẹ trên hầu hết các mùa ở các vùng khí hậu khác nhau, tăng nhiều vào mùa đông, giảm ở mùa hè và thu ở vùng khí hậu phía Bắc. Biến đổi của lượng mưa ngày lớn nhất (Rx) có có xu thế tăng ở vùng Đông Bắc, tại các tỉnh duyên hải Trung Bộ, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, phổ biến từ 20 đến 60%, có xu thế giảm ở hầu hết các tỉnh vùng đồng bằng Bắc Bộ, một phần Bắc Trung Bộ, cực Nam Trung Bộ và hầu khắp Tây Nam Bộ. Số ngày mưa lớn có xu thế tăng ở Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, Nam Trung Bộ và giảm ở Tây Nguyên, Nam Bộ.

Biến đổi số ngày rét đậm, rét hại: Hiện tượng rét đậm, rét hại xuất hiện chủ yếu ở các vùng khí hậu phía Bắc nước ta. Khu vực Đông Bắc là khu vực có số ngày rét đậm, rét hại trung bình năm lớn nhất. Đặc biệt ở SaPa số ngày rét đậm xuất hiện lên tới khoảng 130 ngày/năm và rét hại khoảng 100 ngày/năm. Tiếp theo đó là Mộc Châu ở khu vực 14 Tây Bắc với 80 ngày rét đậm/năm, 60 ngày rét hại/năm.

Các khu vực còn lại số ngày rét đậm, rét hại dao động trong khoảng 20 ngày/năm (rét đậm), 15 ngày/năm (rét hại) và có xu hướng giảm dần khi tiến dần về phía Bắc Trung Bộ. Số ngày rét đậm có xu thế giảm rõ rệt, giảm phổ biến từ 10 đến 25 ngày/58 năm. Số ngày rét hại có xu thế giảm trên miền khí hậu phía Bắc, phổ biến từ 5 đến 20 ngày/58 năm. Biến đổi số ngày nắng nóng: Số ngày nắng nóng có xu thế tăng trên hầu hết các vùng khí hậu ngoại trừ SaPa, Đà Lạt, phổ biến từ 10 đến 40 ngày, tương đối nhiều ở phía Nam vùng Đông Bắc, Đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và Nam Trung Bộ.

Biến đổi của bão và áp thấp nhiệt đới: Trung bình hàng năm có khoảng 12-13 cơn bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông. Có những năm nhiều nhất lên tới 20 cơn vào năm 2017; 19 cơn vào năm 1964, 2013; 18 cơn vào năm 1989, 1995 nhưng chỉ 4 cơn vào năm 1969; 6 cơn vào năm 1963, 1976, 2014, 2015. Tổng quan về hạn hán 1. Khái niệm về hạn hán Theo tổ chức khí tượng thế giới, hai định nghĩa về hạn hán như sau “Hạn hán là sự thiếu hụt kéo dài hoặc thiếu hụt nghiêm trọng lượng mưa” và “Hạn hán là giai đoạn thời tiết khô dị thường đủ dài, gây ra thiếu hụt lượng mưa, từ đó gây ra mất cân bằng trong hệ thống thủy văn”, (WMO,1992).

Tổ chức Nông Lương Thế giới, định nghĩa hạn hán là quảng thời gian trong năm khi năng suất cây trồng bị thiệt hại do thiếu hụt độ ẩm đất, (FAO, 1983). Theo Nguyễn Đức Ngữ, “Hạn hán là hiện tượng lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng, kéo dài, làm giảm hàm lượng ẩm trong không khí và hàm lượng nước trong đất, làm suy kiệt dòng chảy sông suối, hạ thấp mực nước ao hồ, mực nước trong các tầng chứa nước dưới đất gây ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng, phát dục của cây trồng, làm mùa màng thất bát, môi trường suy thoái gây ra đói nghèo và dịch bệnh”, (Nguyễn Đức Ngữ, 2002) Báo Điện tử Chính phủ có nhận định “Hạn là một hiện tượng tự nhiên được coi là thiên tai, tạo thành bởi sự thiếu hụt nghiêm trọng lượng mưa trong thời gian kéo dài, làm giảm hàm lượng ẩm trong không khí và hàm lượng nước trong đất, làm suy kiệt dòng chảy sông suối, hạ thấp mực nước ao hồ, mực nước trong các tầng chứa nước dưới đất gây ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng của cây trồng, làm môi trường suy thoái gây 15 đói nghèo dịch bệnh. nếu xắp xếp theo thứ tự gây thiệt hại về tài sản và sinh mạng trên toàn cầu thì hạn hán đứng thứ 4 sau lũ lụt, động đất và bão. Riêng đối với khu vực Tây Nguyên, hạn hán là thiên tai gây ảnh hưởng tiêu cực nhất tới đời sống, sản xuất”, (Báo Điện tử Chính phủ, 2020).

Phân loại hán hán Theo tổ chức Khí tượng Thế giới, hạn hán được phân ra 4 loại: hạn khí tượng, hạn nông nghiệp, hạn thuỷ văn và hạn kinh tế- xã hội (WMO,1992). Hạn khí tượng: Xảy ra khi xuất hiện thiếu hụt nước trong cán cân lượng mưa - lượng bốc hơi, nhất là trong trường hợp liên tục không có mưa. Do lượng bốc hơi đồng biến với cường độ bức xạ, nhiệt độ, tốc độ gió và nghịch biến với độ ẩm nên hạn hán gia tăng khi nắng nhiều, nhiệt độ cao, gió mạnh, thời tiết khô ráo. Hạn nông nghiệp: Xảy ra khi xuất hiện thiếu hụt mưa dẫn tới mất cân bằng giữa lượng nước thực tế trong đất và nhu cầu nước của cây trồng.

Hạn nông nghiệp thực chất là hạn sinh lý được xác định bởi điều kiện nước thích nghi hoặc không thích nghi của cây trồng, hệ canh tác nông nghiệp, thảm thực vật tự nhiên. Ngoài lượng mưa ra, hạn nông nghiệp liên quan với nhiều điều kiện tự nhiên (địa hình, đất,.) và điều kiện xã hội (tưới, chế độ canh tác. Hạn thuỷ văn: Dòng chảy sông suối thấp hơn trung bình nhiều năm rõ rệt và mực nước trong các tầng chứa nước dưới đất hạ thấp. Ngoài lượng mưa ra, hạn thuỷ văn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác: dòng chảy mặt, nước ngầm tầng nông, nước ngầm tầng sâu.

Thực trạng sản xuất cà phê trên thế giới và các giải pháp thích ứng hạn hán trong trồng cà phê 1. Thực trạng sản xuất, tiêu thụ cà phê trên thế giới Trên thế giới hiện nay có khoảng 80 nước trồng cà phê và tập trung chủ yếu ở Nam Mỹ, Châu Phi và Châu Á. Có khoảng 10 triệu lao động tham gia sản xuất cà phê. Tổng diện tích cà phê toàn cầu niên vụ 2018 - 2019 khoảng 11 triệu ha, sản lượng khoảng 9 triệu tấn đem lại thu nhập cho trên 100 triệu người.

Nếu tính cả những người trồng, kinh doanh, dịch vụ tiêu thụ cà phê thì trên thế giới có khoảng 20-25 triệu người. Hiện nay có 56 nước xuất khẩu cà phê trên thế giới.