Luận văn thạc sĩ vnua đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa và các giải pháp thích ứng của người dân tại huyện nông cống tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ vnua phân tích tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa và giải pháp thích ứng tại huyện Nông Cống, Thanh Hóa.

• Tác giả: Lê Thị Bích
• Người hướng dẫn: Pgs. Đoàn Văn Điếm
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Năng Suất Lúa Và Các Giải Pháp Thích Ứng Của Người Dân Tại Huyện Nông Cống, Tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lời cam đoan
• 1.2. Mục lục
• 1.3. Danh mục các chữ viết tắt
• 1.4. Danh mục bảng
• 1.5. Danh mục hình
• 1.6. Trích yếu luận văn
• 1.7. Thesis abstract
• 1.8. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.9. Giả thuyết khoa học
• 1.10. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.11. Phạm vi nghiên cứu
• 1.12. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tổng quan chung về biến đổi khí hậu
• 2.2. Khái niệm về Biến đổi khí hậu
• 2.3. Nguyên nhân của Biến đổi khí hậu
• 2.4. Tình hình biến đổi khí hậu trên Thế giới và Việt Nam
• 2.5. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa
• 2.6. Kết quả nghiên cứu về phương pháp đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất cây trồng
• 2.7. Phương pháp xây dựng mô hình động thái
• 2.8. Phương pháp thiết lập các mô hình thống kê
• 2.9. Phương pháp đánh giá của người dân
• 2.10. Thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam
• 2.11. Các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.12. Thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp
• 2.13. Kết quả nghiên cứu về thích ứng với BĐKH tại Việt Nam
• 3. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Đối tượng/vật liệu nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu thứ cấp
• 3.5.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 3.5.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa
• 4.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 4.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội huyện Nông Cống
• 4.2. Đánh giá của người dân về biểu hiện của biến đổi khí hậu tại huyện Nông Cống
• 4.2.1. Nhận thức của người dân về xu hướng thay đổi các yếu tố khí tượng
• 4.2.2. Thông tin dòng lịch sử thiên tai đã xảy ra từ nhận thức của người dân
• 4.2.3. Người dân xác định vùng dễ bị tổn thương bởi biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa tại huyện Nông Cống
• 4.3. Đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến hoạt động sản xuất lúa tại huyện Nông Cống
• 4.3.1. Đánh giá xu thế năng suất lúa giai đoạn 1991 - 2016
• 4.3.2. Mối quan hệ giữa năng suất lúa với điều kiện khí tượng tại Nông Cống
• 4.3.3. Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến lịch thời vụ
• 4.3.4. Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến cơ cấu giống cây trồng
• 4.3.5. Nhận thức của người dân về các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa
• 4.3.6. Các biện pháp thích ứng của người dân với biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa
• 4.3.7. Những thuận lợi và khó khăn mà người dân gặp phải trong sản xuất nông nghiệp và đời sống
• 4.4. Đánh giá tiềm năng năng suất lúa tại huyện Nông Cống năm 2030 theo kịch bản biến đổi khí hậu
• 4.5. Đề xuất hoàn thiện các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa cho huyện Nông Cống
• 4.5.1. Các giải pháp về kỹ thuật nhằm thích ứng với Biến đổi khí hậu
• 4.5.2. Các giải pháp quản lý nhằm thích ứng với Biến đổi khí hậu
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tác Động Biến Đổi Khí Hậu Đến Năng Suất Lúa

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trong việc duy trì năng suất lúa tại huyện Nông Cống, Thanh Hóa. Nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động của BĐKH đến năng suất lúa và tìm ra các giải pháp thích ứng hiệu quả cho người dân. Huyện Nông Cống, với đặc điểm địa lý và khí hậu đặc thù, đang phải đối mặt với nhiều khó khăn do BĐKH gây ra. Việc hiểu rõ tác động của BĐKH sẽ giúp người dân và chính quyền địa phương có những biện pháp ứng phó kịp thời.

1.1. Khái Niệm Về Biến Đổi Khí Hậu Và Năng Suất Lúa

Biến đổi khí hậu được hiểu là sự thay đổi lâu dài trong các yếu tố khí hậu, ảnh hưởng đến năng suất lúa. Năng suất lúa là chỉ tiêu quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, phản ánh hiệu quả canh tác và khả năng cung cấp lương thực cho người dân.

1.2. Tình Hình Biến Đổi Khí Hậu Tại Nông Cống

Nông Cống là huyện có điều kiện địa hình trũng thấp, thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai. Các hiện tượng như mưa lớn, lũ lụt và hạn hán đã gia tăng trong những năm gần đây, gây thiệt hại lớn cho sản xuất lúa.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Sản Xuất Lúa Do Biến Đổi Khí Hậu

Sản xuất lúa tại Nông Cống đang phải đối mặt với nhiều thách thức do BĐKH. Những thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa đã làm thay đổi lịch thời vụ và cơ cấu giống cây trồng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn đến chất lượng lúa. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt và hạn hán ngày càng trở nên phổ biến, gây khó khăn cho người nông dân trong việc duy trì sản xuất.

2.1. Ảnh Hưởng Của Nhiệt Độ Đến Năng Suất Lúa

Nhiệt độ tăng cao trong mùa hè có thể làm giảm năng suất lúa, đặc biệt trong giai đoạn đẻ nhánh và chín. Nghiên cứu cho thấy, những năm có nhiệt độ cao kéo dài thường dẫn đến năng suất thấp hơn so với các năm có nhiệt độ ổn định.

2.2. Tác Động Của Lượng Mưa Đến Sản Xuất Lúa

Lượng mưa không ổn định, đặc biệt là mưa lớn trong thời kỳ thu hoạch, có thể gây ngập úng, làm giảm năng suất lúa. Người dân cần có các biện pháp ứng phó kịp thời để giảm thiểu thiệt hại.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Để đánh giá tác động của BĐKH đến năng suất lúa, nghiên cứu đã sử dụng các phương pháp thống kê và mô hình hóa. Việc thu thập dữ liệu từ các nguồn khác nhau, bao gồm số liệu khí tượng và năng suất lúa, là rất quan trọng để có cái nhìn tổng quan về tình hình.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu Khí Tượng

Dữ liệu khí tượng được thu thập từ các trạm quan trắc gần khu vực nghiên cứu, bao gồm nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm. Những thông tin này giúp phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố khí hậu và năng suất lúa.

3.2. Phương Pháp Phân Tích Dữ Liệu Năng Suất Lúa

Sử dụng phương pháp phân tích hồi quy để xác định mối quan hệ giữa năng suất lúa và các yếu tố khí tượng. Kết quả phân tích sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc đưa ra các giải pháp thích ứng.

IV. Giải Pháp Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu Trong Sản Xuất Lúa

Để giảm thiểu tác động của BĐKH, người dân Nông Cống đã áp dụng nhiều biện pháp thích ứng. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, sử dụng giống lúa chịu hạn và thay đổi lịch thời vụ là những giải pháp hiệu quả. Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức của người dân về BĐKH cũng rất quan trọng.

4.1. Chuyển Đổi Cơ Cấu Cây Trồng

Người dân đã bắt đầu chuyển đổi từ trồng lúa sang các loại cây trồng khác như mía và hoa màu. Điều này không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn giảm thiểu rủi ro do BĐKH.

4.2. Sử Dụng Giống Lúa Chịu Hạn

Việc sử dụng giống lúa lai có khả năng chịu hạn và chịu rét đã giúp người dân duy trì năng suất trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Các giống lúa này được chọn lọc kỹ lưỡng để phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy, BĐKH đã có tác động rõ rệt đến năng suất lúa tại Nông Cống. Người dân đã nhận thức được sự thay đổi của khí hậu và đã có những biện pháp thích ứng kịp thời. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để đảm bảo an ninh lương thực.

5.1. Đánh Giá Tác Động Của BĐKH Đến Năng Suất Lúa

Nghiên cứu cho thấy, năng suất lúa đã giảm đáng kể trong những năm gần đây do ảnh hưởng của BĐKH. Các yếu tố như nhiệt độ và lượng mưa đã có mối quan hệ chặt chẽ với năng suất lúa.

5.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Thích Ứng

Người dân đã áp dụng nhiều biện pháp thích ứng như thay đổi giống lúa, điều chỉnh lịch thời vụ và áp dụng các kỹ thuật canh tác mới. Những biện pháp này đã giúp giảm thiểu thiệt hại do BĐKH.

VI. Kết Luận Và Đề Xuất Tương Lai Về Năng Suất Lúa

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, BĐKH đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất lúa tại Nông Cống. Để đảm bảo an ninh lương thực, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính quyền và người dân. Việc nâng cao nhận thức và áp dụng các công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp là rất cần thiết.

6.1. Tương Lai Của Năng Suất Lúa Tại Nông Cống

Dự báo rằng, nếu không có các biện pháp thích ứng kịp thời, năng suất lúa sẽ tiếp tục giảm trong những năm tới. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để tìm ra các giải pháp hiệu quả.

6.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Quản Lý Sản Xuất

Đề xuất các giải pháp quản lý sản xuất nông nghiệp bền vững, bao gồm việc áp dụng công nghệ mới, cải thiện hệ thống tưới tiêu và nâng cao năng lực cho người nông dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu đang tạo ra những áp lực chưa từng có đối với an ninh lương thực toàn cầu và sinh kế nông thôn tại Việt Nam. Huyện Nông Cống được xem là vựa lúa trọng điểm của tỉnh Thanh Hóa với diện tích canh tác lúa nước đạt gần 10.500 ha trên tổng diện tích tự nhiên 28.653,30 ha. Tuy nhiên, địa phương này nằm ở vùng trũng thấp nhất tỉnh, thường xuyên chịu tác động nặng nề của thiên tai và hiện tượng thời tiết cực đoan. Khi lượng mưa trong mùa mưa bão vượt quá 200 mm, hàng nghìn hecta lúa sắp đến kỳ thu hoạch luôn đứng trước nguy cơ mất trắng, đe dọa trực tiếp đến đời sống của hơn 75% dân số đang phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp.

Đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá một cách toàn diện tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa tại huyện Nông Cống qua chuỗi số liệu 26 năm từ năm 1991 đến năm 2016, đồng thời phân tích các giải pháp thích ứng thực tế của cộng đồng dân cư địa phương. Nghiên cứu xác lập các mục tiêu cụ thể: định lượng mối quan hệ giữa các yếu tố khí tượng với năng suất lúa qua từng mùa vụ, đánh giá nhận thức bản địa về hiểm họa thiên tai và dự báo tiềm năng năng suất lúa đến năm 2030.

Công trình được thực hiện trong thời gian 13 tháng từ tháng 5/2016 đến tháng 5/2017. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp cơ sở khoa học tin cậy giúp chính quyền địa phương hoàn thiện chính sách chuyển dịch cơ cấu mùa vụ, hỗ trợ người dân giảm thiểu từ 15% đến 20% thiệt hại do thiên tai và bảo vệ bền vững nguồn thu nhập nông hộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên Công ước khung của Liên Hiệp Quốc về Biến đổi khí hậu năm 1992 và các báo cáo đánh giá của Ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu năm 2007 và năm 2014. Khung lý thuyết cốt lõi bao gồm lý thuyết phân rã năng suất cây trồng, chia tổng năng suất thực tế thành hai thành phần độc lập: năng suất xu thế hình thành từ các tiến bộ khoa học kỹ thuật nông nghiệp và năng suất thời tiết tạo nên bởi sự biến động của các yếu tố khí hậu.

Bên cạnh đó, nghiên cứu áp dụng khung lý thuyết thích ứng khí hậu gồm 8 nhóm giải pháp của tổ chức khí hậu quốc tế và mô hình nông nghiệp thông minh thích ứng với khí hậu. Ba khái niệm chuyên ngành chủ đạo được sử dụng xuyên suốt công trình gồm:

• Kịch bản biến đổi khí hậu RCP: Kịch bản nồng độ khí nhà kính đại diện dùng để mô phỏng biến đổi nhiệt độ và lượng mưa trong tương lai.
• Năng suất thời tiết: Phần chênh lệch giữa năng suất thực thu và năng suất xu thế do điều kiện thời tiết từng năm chi phối.
• Hệ số Fecner: Chỉ số thống kê xác định mối quan hệ tương quan đồng biến hoặc nghịch biến giữa dao động năng suất và các yếu tố khí hậu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp bao gồm chuỗi số liệu khí tượng quan trắc 26 năm từ năm 1991 đến năm 2016 về nhiệt độ, lượng mưa, số giờ nắng của trạm khí tượng khu vực và số liệu niên giám thống kê năng suất lúa của huyện Nông Cống. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua quá trình điều tra thực địa và khảo sát xã hội học.

Cỡ mẫu điều tra sơ cấp gồm 30 hộ nông dân có trên 20 năm kinh nghiệm canh tác lúa nước, được lựa chọn theo phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo khối tại các tiểu vùng sinh thái khác nhau trên địa bàn huyện. Đồng thời, nghiên cứu tổ chức 6 cuộc thảo luận nhóm chuyên đề với 30 lượt người tham gia ở độ tuổi từ 30 đến 60 tuổi dựa trên bộ công cụ đàm phán nông thôn của Trung tâm Nghiên cứu Nông lâm Quốc tế ban hành năm 2013.

Phương pháp phân tích trọng lượng điều hòa kết hợp hệ số Fecner và hàm hồi quy đa biến được lựa chọn làm công cụ xử lý định lượng chính. Lý do lựa chọn phương pháp này là khả năng loại bỏ hiệu quả tác động của tiến bộ kỹ thuật để cô lập chính xác ảnh hưởng thuần túy của các biến số khí hậu đến năng suất cây trồng. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai đồng bộ trong khoảng thời gian từ tháng 5/2016 đến tháng 5/2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về mối quan hệ giữa các yếu tố khí hậu cực đoan và năng suất lúa tại địa phương:

Thứ nhất, nhiệt độ không khí thấp và rét đậm rét hại kéo dài trong vụ Xuân là nguyên nhân hàng đầu làm suy giảm năng suất. Khi nhiệt độ trung bình ngày hạ xuống dưới ngưỡng 13°C vào giai đoạn gieo cạ, mạ non bị chết hàng loạt khiến chi phí gieo cấy lại tăng cao và làm giảm từ 15% đến 25% năng suất thực thu so với các năm có thời tiết thuận lợi.

Thứ hai, lượng mưa cực đoan trong vụ Mùa gây ra tác động tiêu cực kép. Trong giai đoạn đẻ nhánh, mưa lớn kéo dài cản trở quá trình phân nhánh của cây lúa. Ở giai đoạn chín thu hoạch, lượng mưa tích lũy trên 200 mm kết hợp gió bão gây đổ rạp và rụng hạt hàng loạt, làm thất thoát từ 20% đến 30% sản lượng lúa toàn vụ.

Thứ ba, nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu đạt mức độ đồng thuận rất cao. 100% số hộ được phỏng vấn đều nhận thấy rõ rệt xu hướng mùa hè ngày càng nắng nóng gay gắt với đỉnh điểm nhiệt độ từ 39°C đến 40°C, mùa đông ngắn hơn nhưng xuất hiện các đợt rét kỷ lục bất thường.

Thứ tư, tỷ trọng lao động nông nghiệp có sự chuyển dịch nhanh chóng gắn liền với rủi ro thiên tai. Giai đoạn 2015 - 2016, tỷ lệ lao động nông nghiệp tại huyện đã giảm từ 72,63% xuống còn 68,46%, nhường chỗ cho lao động công nghiệp và dịch vụ nhằm tìm kiếm nguồn thu nhập ổn định hơn trước những rủi ro mùa màng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến huyện Nông Cống chịu tổn thương sâu sắc trước biến đổi khí hậu bắt nguồn từ cấu trúc địa hình lòng chảo. Với 74% diện tích là vùng đồng bằng trũng thấp, huyện là nơi hứng trọn dòng chảy nước mặt đổ về từ dãy núi Nưa cao 414 m cùng hệ thống sông Yên và sông Nhơm. Khi xuất hiện mưa lớn cực đoan kết hợp triều cường, toàn bộ hệ thống thoát nước bị tê liệt, biến các cánh đồng lúa thành vùng ngập lụt cục bộ dài ngày.

Kết quả nghiên cứu này hoàn toàn tương thích với các cảnh báo của Viện Môi trường Nông nghiệp, khi dự báo năng suất lúa Xuân tại các tỉnh phía Bắc có nguy cơ giảm 405,8 kg/ha và lúa Mùa giảm 429 kg/ha vào năm 2030. Hiện tượng thời tiết cực đoan cũng làm bùng phát các dịch bệnh nguy hiểm như sâu cuốn lá và rầy nâu, làm giảm chất lượng lúa gạo thương phẩm tương tự như các nghiên cứu tại khu vực Bắc Trung Bộ.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ mối quan hệ này được thể hiện rõ qua biểu đồ đường xu thế năng suất giai đoạn 1991 - 2016. Khi đối chiếu giữa đường biểu diễn năng suất thực tế và năng suất dự tính từ phương trình hồi quy đa biến, mức độ sai số dự tính luôn nhỏ hơn sai số cho phép với độ bảo đảm tin cậy đạt trên 80%, khẳng định mô hình toán học phản ánh rất sát thực tế đồng ruộng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa:

Thứ nhất, chuyển đổi cơ cấu giống và điều chỉnh lịch thời vụ. Thay thế các giống lúa dài ngày truyền thống bằng 100% các giống lúa lai, lúa thuần ngắn ngày có khả năng chống chịu hạn, kháng rét đậm ở vụ Xuân và chịu ngập úng ở vụ Mùa. Mục tiêu duy trì năng suất lúa bình quân toàn huyện ổn định trên 60 tạ/ha trong giai đoạn 2018 - 2022. Trách nhiệm thực hiện thuộc về Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp cùng Trạm Khuyến nông huyện.

Thứ hai, nâng cấp và kiên cố hóa hệ thống hạ tầng thủy lợi tiêu thoát lũ. Tiến hành nạo vét toàn diện các trục sông tiêu chính như sông Nhơm và sông Thị Long, nâng công suất tiêu úng của các trạm bơm đầu mối lên mức đáp ứng lượng mưa 250 - 300 mm trong 24 giờ. Lộ trình thực hiện từ năm 2018 đến năm 2025 dưới sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân huyện Nông Cống kết hợp nguồn vốn ngân sách tỉnh.

Thứ ba, mở rộng quy trình kỹ thuật canh tác nông nghiệp thông minh. Áp dụng đồng bộ kỹ thuật thâm canh lúa cải tiến, che phủ màng nilon chống rét 100% diện tích mạ vụ Xuân và chuyển đổi linh hoạt hơn 1.000 ha đất trồng lúa kém hiệu quả sang trồng mía hoặc cây rau màu chịu ngập. Giải pháp này hướng tới giảm 20% lượng phân bón hóa học và giảm 15% lượng nước tưới tiêu đến năm 2025, do các Hợp tác xã Dịch vụ Nông nghiệp và các hộ nông dân trực tiếp thực hiện.

Thứ tư, hoàn thiện mạng lưới cảnh báo sớm và bảo hiểm rủi ro thiên tai. Thiết lập trạm đo mưa tự động tại các cụm xã xung yếu để cung cấp thông tin dự báo khí tượng trước 48 đến 72 giờ, đồng thời triển khai thí điểm chương trình bảo hiểm nông nghiệp cho tối thiểu 50% diện tích lúa vùng trũng thấp trong giai đoạn 2020 - 2025. Cơ quan chủ trì là Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện phối hợp cùng các công ty bảo hiểm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao, phục vụ thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý Nhà nước và chính quyền địa phương: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân các cấp, cán bộ Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Phòng Tài nguyên và Môi trường tại Thanh Hóa và các tỉnh duyên hải miền Trung sử dụng luận văn làm tài liệu định hướng quy hoạch 13.057 ha đất nông nghiệp và xây dựng kế hoạch hành động ứng phó thiên tai cấp huyện.

2. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Môi trường - Nông nghiệp: Công trình cung cấp phương pháp luận chuẩn mực về ứng dụng phương pháp trọng lượng điều hòa và hệ số Fecner trong phân tích chuỗi dữ liệu khí hậu 26 năm, đóng vai trò là tài liệu tham khảo chất lượng cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.

3. Cán bộ khuyến nông và ban quản trị Hợp tác xã nông nghiệp: Sử dụng các phát hiện thực tế về tác động của rét hại, ngập úng để hướng dẫn nông dân bố trí khung lịch thời vụ chuẩn xác và áp dụng các kỹ thuật che phủ mạ, chọn giống kháng bệnh hiệu quả trên đồng ruộng.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển nông thôn: Áp dụng phương pháp đánh giá có sự tham gia của cộng đồng theo công cụ đàm phán nông thôn để thiết kế các dự án tài trợ sinh kế thích ứng biến đổi khí hậu và giảm nghèo bền vững cho người dân nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp phân tích trọng lượng điều hòa bằng hệ số Fecner có ưu điểm gì nổi bật? Phương pháp này giúp phân tách rành mạch giữa năng suất do tiến bộ khoa học kỹ thuật và năng suất do thời tiết tạo nên. Thông qua việc tính toán độ lệch cùng pha hay khác pha trên chuỗi dữ liệu 26 năm, phương pháp cho phép định lượng chính xác tác động thuần túy của các yếu tố khí tượng đến năng suất mà không bị nhiễu bởi các yếu tố phân bón hay giống.

2. Vùng sản xuất lúa tại huyện Nông Cống chịu tổn thất lớn nhất vào giai đoạn nào trong năm? Thực tế quan sát cho thấy địa phương chịu thiệt hại nặng nề nhất vào vụ Mùa trong các tháng 9 và tháng 10. Khi lượng mưa ngày vượt ngưỡng 200 mm, nước lũ từ vùng đồi núi dồn về gây ngập úng trên diện tích gần 10.500 ha đất trồng lúa, làm giảm từ 20% đến 30% năng suất thu hoạch.

3. Biện pháp kỹ thuật nào giúp người dân Nông Cống thích ứng hiệu quả với các đợt rét đậm vụ Xuân? Người dân địa phương đã ứng dụng rộng rãi kỹ thuật gieo mạ có che phủ màng nilon chống rét đạt tỷ lệ gần như tuyệt đối, kết hợp sử dụng các giống lúa lai ngắn ngày và điều chỉnh lùi lịch gieo cấy từ 5 đến 10 ngày để tránh các đợt không khí lạnh có nhiệt độ dưới 13°C.

4. Năng suất lúa tại khu vực được dự báo biến động như thế nào đến năm 2030 theo kịch bản biến đổi khí hậu? Theo phương trình hồi quy dựa trên kịch bản phát thải trung bình, nhiệt độ gia tăng từ 1,3°C đến 1,7°C và lượng mưa biến động bất thường sẽ làm giảm tiềm năng năng suất lúa vụ Xuân khoảng 405,8 kg/ha và lúa vụ Mùa khoảng 429 kg/ha nếu không có các biện pháp can thiệp kỹ thuật kịp thời.

5. Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể áp dụng cho các địa phương khác không? Mô hình toán học và các giải pháp thích ứng hoàn toàn có thể nhân rộng cho các huyện thuần nông có điều kiện địa hình trũng thấp và chịu áp lực bão lũ tương đồng tại dải đồng bằng ven biển Bắc Trung Bộ như Triệu Sơn, Quảng Xương hay Nga Sơn.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập thành công phương pháp luận định lượng tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa thông qua chuỗi số liệu khí tượng và nông nghiệp 26 năm từ năm 1991 đến năm 2016.
• Chứng minh rõ nét tác động tiêu cực của hai hiện tượng thời tiết cực đoan chính: rét đậm dưới 13°C làm suy giảm 15% đến 25% năng suất lúa Xuân và mưa ngập úng trên 200 mm làm mất từ 20% đến 30% sản lượng lúa Mùa.
• Đánh giá toàn diện nhận thức bản địa và các biện pháp thích ứng thực tế của 30 hộ nông dân thâm canh lúa lâu năm tại vùng đất trũng huyện Nông Cống.
• Dự báo chính xác xu thế suy giảm tiềm năng năng suất lúa đến năm 2030 theo các kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật canh tác và quản lý sản xuất khả thi, giúp ổn định an ninh lương thực và bảo vệ sinh kế cho hơn 68% lao động địa phương.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc giúp chính quyền cơ sở chuyển đổi mô hình sản xuất lúa truyền thống sang nền nông nghiệp thông minh thích ứng với khí hậu. Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2018 đến năm 2025, các cấp chính quyền và cơ quan chuyên môn cần khẩn trương đưa các giải pháp này vào đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp của địa phương. Hãy tham khảo và áp dụng ngay các giải pháp thích ứng được đúc kết từ công trình nghiên cứu này để chủ động bảo vệ mùa màng và kiến tạo sinh kế nông nghiệp bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM LÊ THỊ BÍCH ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN NĂNG SUẤT LÚA VÀ CÁC GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG CỦA NGƯỜI DÂN TẠI HUYỆN NÔNG CỐNG, TỈNH THANH HÓA Chuyên ngành: Khoa học môi trường Mã số : 60.01 Hướng dẫn khoa học: PGS. Đoàn Văn Điếm NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng được bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2017 Tác giả luận văn Lê Thị Bích i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.

Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đoàn Văn Điếm đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn sinh thái nông nghiệp, Khoa môi trường, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn Viện Khí tượng thủy văn và môi trường, tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức Uỷ ban nhân dân huyện Nông Cống, cán bộ Phòng Tài nguyên môi trường, Phòng Nông nghiệp và phát triển nông thôn huyện Nông Cống, đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn.

Hà Nội, ngày tháng năm 2017 Tác giả luận văn Lê Thị Bích ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục các chữ viết tắt. vi Danh mục bảng.

vii Danh mục hình. viii Trích yếu luận văn. viii Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài.

Giả thuyết khoa học. Mục tiêu nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Tổng quan tài liệu. Tổng quan chung về biến đổi khí hậu. Khái niệm về Biến đổi khí hậu 4 2. Nguyên nhân của Biến đổi khí hậu 4 2.

Tình hình biến đổi khí hậu trên Thế giới và Việt Nam 6 2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa. Kết quả nghiên cứu về phương pháp đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất cây trồng. Phương pháp xây dựng mô hình động thái 20 2.

Phương pháp thiết lập các mô hình thống kê 20 2. Phương pháp đánh giá của người dân 22 2. Thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam. Các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu 23 2.

Thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp 24 2. Kết quả nghiên cứu về thích ứng với BĐKH tại Việt Nam 25 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Đối tượng/vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu thứ cấp 29 3. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp 29 3. Phương pháp xử lý số liệu 30 Phần 4. Kết quả và thảo luận.

Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa. Đặc điểm tự nhiên 34 4. Đặc điểm kinh tế - xã hội huyện Nông Cống 36 4. Đánh giá của người dân về biểu hiện của biến đổi khí hậu tại huyện Nông Cống.

Nhận thức của người dân về xu hướng thay đổi các yếu tố khí tượng 42 4. Thông tin dòng lịch sử thiên tai đã xảy ra từ nhận thức của người dân 46 4. Người dân xác định vùng dễ bị tổn thương bởi biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa tại huyện Nông Cống 50 4. Đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến hoạt động sản xuất lúa tại huyện Nông Cống.

Đánh giá xu thế năng suất lúa giai đoạn 1991 - 2016 51 4. Mối quan hệ giữa năng suất lúa với điều kiện khí tượng tại Nông Cống 52 4. Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến lịch thời vụ 59 4. Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của bđkh đến cơ cấu giống cây trồng 61 4.

Nhận thức của người dân về các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa. Các biện pháp thích ứng của người dân với biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa 62 4. Những thuận lợi và khó khăn mà người dân gặp phải trong sản xuất nông nghiệp và đời sống 66 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đánh giá tiềm năng năng suất lúa tại huyện Nông Cống năm 2030 theo kịch bản biến đổi khí hậu 68 4.

Đề xuất hoàn thiện các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất lúa cho huyện Nông Cống. Các giải pháp về kỹ thuật nhằm thích ứng với Biến đổi khí hậu 70 4. Các giải pháp quản lý nhằm thích ứng với Biến đổi khí hậu 73 Phần 5. Kết luận và kiến nghị .77 Tài liệu tham khảo.

81 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt BĐKH Biến đổi khí hậu F Hệ số Fecner IMHEN Viện khoa học khí tượng thủy văn IPCC Uỷ ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu KNK Khí nhà kính MTQG Mục tiêu quốc gia NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn QPAN Quốc phòng an ninh R Lượng mưa SS Số giờ nắng SXNN Sản xuất nông nghiệp T Nhiệt độ không khí TBNN Trung bình nhiều năm TN&MT Tài nguyên và Môi trường Y Năng suất thực Y Năng suất dự báo vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Mức thay đổi lượng mưa ngày lớn nhất (%) vào cuối thế kỷ 21 so với thời kỳ 1980 - 1999 theo kịch bản phát thải trung bình. Tình hình sử dụng đất của huyện Nông Cống năm 2014 - 2016. Tình hình lao động của huyện Nông Cống năm 2014 - 2016.

Dòng lịch sử về các loại thời tiết cực đoan – thiên tai đã xảy ra và ảnh hưởng dựa trên kết quả thảo luận nhóm cùng người dân. Biến động năng suất lúa (Δy) huyện Nông Cống (tạ/ha). Hệ số Fecner giữa dao động năng suất lúa với dao động các yếu tố khí tượng huyện Nông Cống. Các yếu tố có quan hệ chặt với năng suất lúa huyện Nông Cống.

Phương trình hồi quy đa biến giữa năng suất lúa Cả năm, vụ Xuân, vụ Mùa và các chỉ tiêu khí tượng ở huyện Nông Cống. Năng suất lúa thực tế và năng suất lúa dự tính của các vụ và cả năm giai đoạn (1991 - 2016). Kết quả kiểm chứng phương trình năng suất lúa các vụ và cả năm trên cơ sở số liệu phụ thuộc. Kết quả kiểm chứng phương trình năng suất lúa các vụ và cả năm trên cơ sở số liệu phụ thuộc.

Lịch thời vụ và các hiểm họa dựa trên thảo luận nhóm. Cách thích ứng của hai nhóm người dân với BĐKH trong sản xuất lúa. Nhiệt độ trung bình qua các giai đoạn tại huyện Nông Cống. Lượng mưa qua các giai đoạn tại huyện Nông Cống.

Biến động nhiệt độ tại huyện Nông Cống năm 2030 so với năm 2010. Biến động lượng mưa tại huyện Nông Cống năm 2030 so với năm 2010. Biến động số giờ nắng TBNN so với năm 2010. Năng suất lúa dự báo các vụ và cả năm ở huyện Nông Cống theo kịch bản BĐKH.

70 vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC HÌNH Hình 2. Những thay đổi nhiệt độ Trái Đất từ năm 1850 - 2012. Thay đổi lượng mưa quan sát được hàng năm trên Trái Đất. Những thay đổi nhiệt độ và mực nước biển trung bình toàn cầu.

Những thay đổi mực nước biển dâng gần đây. Sự thay đổi nồng độ CO2 trong khí quyển. Xu hướng gia tăng nhiệt độ trung bình năm trên toàn cầu và ở Việt Nam. Chuỗi thời gian và xu thế của lượng mưa năm tại một số trạm khí tượng.

Diễn biến mực nước biển tại trạm hải văn Hòn Dấu. Minh họa các kịch bản SRES. Biến đổi của nhiệt độ trung bình năm ở Việt Nam. Sơ đồ hành chính huyện Nông Cống.

Nhận thức của người dân về tần suất xuất hiện các hiện tượng thời tiết bất thường trong những năm qua. Nhận thức của người dân về những bất thường của nhiệt độ trong những năm qua (n=30). Nhận thức của người dân về tần suất xuất hiện các biểu hiện bất thường của lượng mưa trong những năm gần đây. Nhận thức của người dân về cường độ các biểu hiện bất thường của lượng mưa trong những năm gần đây.

Nhận thức của người dân về xu hướng biến đổi số giờ nắng trong những năm gần đây. Sơ đồ thiên tai huyện Nông Cống. Biến động năng suất lúa huyện Nông Cống giai đoạn 1991 - 2016. Đồ thị biểu diễn năng suất thực và năng suất dự tính vụ Xuân qua phương trình hồi quy.

Đồ thị biểu diễn năng suất thực và năng suất dự tính vụ Mùa qua phương trình hồi quy. Đồ thị biểu diễn năng suất thực và năng suất dự tính cả năm qua phương trình hồi quy. 57 viii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Tên tác giả: Lê Thị Bích Tên luận văn:“Đánh giá tác động của Biến đổi khí hậu đến năng suất lúa và các giải pháp thích ứng của người dân tại huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa” Ngành khoa học: Môi trường Mã Số: 60.