MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của vấn đề Sachi (Plukenetia volubilis L) hay còn được gọi là Peanut Inca, Inca Inchi, Inca nuts là loài thực vật thuộc họ Euphorbiaceae (thầu dầu) có nguồn gốc từ vùng rừng mazon gồm có 19 loài, phân bố từ Bolivia đến Mexico, ph biến nhất trong các khu vực mazon của Peru, Ecuador và Colombia. Trong đó, 12 loài phân bố chủ yếu ở Nam và Trung Mỹ, 7 loài còn lại phân bố ở các khu vực khác trên thế giới[13]. Sachi là cây được các th dân vùng rừng rậm mazon sử dụng từ 3000 năm nay để duy trì sức mạnh và tồn tại giữa một tự nhiên khắc nghiệt.
Trên bia đá những ngôi mộ c của người Inca ở đây còn thấy khắc hình loại quả xòe ra như năm cánh hoa. Đối với người dân bản địa, Sachi được coi như là “nguồn sức mạnh của lòng can đảm” hay là “cây của sự sống” với giá trị dinh dưỡng mà nó mang lại. Mãi sau này, các nhà khoa học của thế giới hiện đại khi phân tích thành phần dưỡng chất của loại hạt đã khiến cho người Inca tôn sùng ấy và họ đã kinh ngạc[13]. Sachi được mệnh danh là “ ng vua của các loại hạt”, “Siêu thực phẩm mới” là những cụm từ thường được dùng để nói về hạt Sachi bởi tỷ lệ tiêu hóa các chất dinh dưỡng và các axit b o không bão hòa đối với con người rất cao, đạt đến 96.
Omega -3 có trong Sachi là 48-54 giúp phát triển và nâng cao trí tuệ, giảm cholesterol, điều hòa huyết áp, cân bằng các tế bào thần kinh, giảm các nguy cơ đột tử do bệnh tim mạch gây nên. Omega -6 chiếm 35-37 đóng vai trò trong việc ngăn ngừa các bệnh tim mạch , các bệnh viêm khớp, điều hòa huyết áp, nâng cao trí lực, giảm thoái hóa não, tăng cường thị lực. Omega -9 chiếm 6-10 có tác dụng chống rối loạn tim mạch và cao huyết áp. c 2 Nếu so với các loại cây lấy dầu khác thì Sachi có hàm lượng Omega cao nhất, đặc biệt là Omega 3 cao gấp 17 lần dầu cá, gần 50 lần dầu oliu.
Sachi được phong tặng là “Dầu ăn tốt nhất trên thế giới” tại Pari (Pháp) năm 2007, được các thị trường khó tính như Mỹ, châu u,, Nhật Bản săn lùng. Ngoài Omega, Sachi còn chứa các chất chống oxy hóa như Vitamin và Vitamin E, một số loại axit amin thiết yếu và protein. Đây là thành phần có vai trò quan trọng trong tái tạo và cải thiện da và tóc, phát triển thể chất và trí tuệ, phần nào giúp cho khu vực Nam Mỹ trở thành một trong những cái nôi sản sinh ra các người m u, hoa hậu của thế giới. Chính nhờ những loại chất dinh dưỡng này mà Sachi đã soán “ngôi vương” của dầu oliu vốn được coi là loại dầu thực vật cao cấp nhất từ trước đến nay của loài người[13].
Hiện nay công nghiệp dinh dưỡng dùng Sachi làm ra các sản phẩm từ hạt, bột dinh dưỡng. Công nghiệp dược phẩm dùng dầu Sachi làm viên nang, dùng lá làm trà thảo dược. Công nghiệp thực phẩm dùng dầu Sachi để trộn các món salad cao cấp, ngọn Sachi có thể làm rau ăn. Công nghiệp mỹ phẩm dùng để dưỡng da, dưỡng tóc, bảo vệ sắc đ p[13].
Với những giá trị to lớn trên đã làm cho nhiều nước và vùng lãnh th trên thế giới đang rất quan tâm phát triển cây trồng mới này nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng cao của thị trường. Để làm cơ sở cho việc đánh giá khả năng thích nghi với điều kiện sinh thái của Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc chúng tôi tiến hành đề tài "Ðánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển của giống cây Sachi (Plukenetia volubilis L) nhập nội tại trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên" là rất có ý nghĩa và cần thiết hiện nay. Mục tiêu của đề tài: Trồng khảo nghiệm và đánh giá tình hình sinh trưởng, phát triển của giống cây Sachi (Plukenetia volubilis L) nhập nội tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. Yêu cầu của đề tài: + Nghiên cứu phương pháp xử lý tăng tỷ lệ nẩy mầm của giống Sachi + Nghiên cứu một số đặc điểm nông sinh học của cây Sachi nhập nội trồng tại Thái Nguyên + Nghiên cứu khả năng sinh trưởng , phát triển của cây Sachi nhập nội khi bón các loại phân bón khác nhau.
c 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Cây Sachi là loài thực vật họ thầu dầu xuất xứ từ Nam Mỹ, khi nhập nội về Việt Nam, Sachi được quảng bá là “vua của các loại hạt”, “siêu thực phẩm mới”, “dầu ăn tốt nhất thế giới” Với hàm lượng Omega-3 trong Sachi có đến 48 -54 , giúp phát triển và nâng cao trí tuệ, giảm cholesterol, điều hòa huyết áp, cân bằng tế bào thần kinh, giảm các nguy cơ đột tử do bệnh tim mạch gây nên Từ năm 2015, loài cây này đang được trồng thí điểm tại một số tỉnh như Ninh Bình, Hòa Bình, Sơn La, Đắk Lắk Để có cơ sở khoa học đề xuất phát triển cây trồng mới này tại Thái Nguyên và các tỉnh miền núi phía Bắc thì việc nghiên cứu trồng khảo nghiệm cây Sachi tại Thái Nguyên là rất cần thiết[6]. Nguồn gốc phân loại, và vùng trồng cây Sachi 2. Nguồn gốc Sachi tên khoa học là Plukenetia volubilis L hay còn được gọi là Peanut Inca, Inca Inchi, Inca nuts là loại thực vật thuộc họ Euphorbiaceae (Thầu dầu) có nguồn gốc từ vùng rừng Amazon của đất nước Peru – một trong mười quốc gia đa dạng sinh học nhất thế giới về hệ sinh thái và các vùng khí hậu khác nhau.
Sachi gồm 19 loài, phân bố từ Bolivia tới Mexico, nhưng ph biến nhất trong các khu vực mazon của Peru, Ecuador và Colombia. Trong số các loài được biết đến đó, có 12 loài phân bố chủ yếu ở Nam và Trung Mỹ, 7 loài còn lại phân bố ở các khu vực khác trên thế giới[6]. Lịch sử phát triển Cây Sachi có một lịch sử phát hiện rất lâu đời. Là loại cây trồng được th dân vùng rừng rậm mazon sử dụng từ 3.000 năm nay để duy trì sức c 5 mạnh và tồn tại giữa một tự nhiên khắc nghiệt.
Trên bia đá những ngôi mộ c của người Inca ở đây còn thấy khắc hình loại quả xòe ra như năm cánh hoa này. Đối với người dân bản địa, Sachi được coi như là “nguồn sức mạnh của lòng can đảm” hay là “cây của sự sống” vì những giá trị dinh dưỡng vô giá mà nó mang lại. Mãi sau này, các nhà khoa học của thế giới hiện đại khi phân tích thành phần dưỡng chất của loại hạt đã khiến cho người Inca tôn sùng ấy và họ đã kinh ngạc[6]. Vùng trồng Các kết quả nghiên cứu cho thấy: Sachi đã được trồng bởi người dân bản địa trong nhiều thế kỷ trong rừng mưa mazon ở Peru, cây sẽ dễ dàng phát triển trong vùng có khí hậu ấm, trên độ cao lên tới 1.700m (5500 feet) so với mực nước biển.
Cây Sachi có thể chịu đựng được cả sương muối, lạnh, nóng (có thí nghiệm khi trồng xong gặp sương muối nhiệt độ xuống 7 0C nhưng cây không bị chết, có khi nhiệt độ ngoài vườn đo được 48 0C cây v n ra hoa). Tất cả đều sinh trưởng tốt, ra quả đều (tỷ lệ ra quả đạt 99 ). Các hoa đực nhỏ, có màu trắng, và được sắp xếp thành từng cụm. Hai hoa cái được đặt ở trung tâm của cụm hoa.
Quả Sachi có hình ngôi sao màu xanh lá cây, khi trưởng thành và chín thì quả chuyển sang màu nâu và tạo ra một vỏ bọc nhỏ bên ngoài. Mỗi quả có từ 4 – 6 thùy, mỗi thùy chứa một hạt từ 15 đến 20 mm rộng 7 đến 8 mm dày và có trọng lượng trung bình 1gam[13]. Sachi được đánh giá là một trong những loại cây trồng đa tác dụng: cây lâm nghiệp, nông nghiệp, cây dược liệu và cây lấy dầu. Sản phẩm chế biến từ Sachi rất đa dạng: Hạt Sachi được dùng để sản xuất ra dầu ăn, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, lá cây dùng để làm trà, ngọn dùng làm rau, vỏ có thể dùng làm chất đốt, phân bón Sachi có thể sinh trưởng tốt ở nhiều loại đất trồng khác nhau, đặc biệt phát triển tốt ở đất có hàm lượng hữu cơ cao, tầng đất canh tác dày hay các vùng đất chủ động tưới tiêu.Thậm chí, các khảo c 6 nghiệm thực tế cho thấy, Sachi có thể phát triển bình thường cả ở đất núi đá vôi bạc màu như khu vực Tam Điệp- Ninh Bình.
Cây sinh trưởng và phát triển ở nhiệt độ từ 7 – 48ᵒ C, nhiệt độ thích hợp nhất từ 10-36ᵒ C. Sachi là cây trồng lâu năm, thân leo hóa gỗ, thời gian khai thác có thể k o dài từ 20 – 30 năm. Mặc dù là cây trồng lâu năm nhưng thời gian cây bắt đầu cho thu hoạch quả rất ngắn, chỉ sau 3-5 tháng cây đã ra hoa và sau 8 tháng trồng cây đã bắt đầu cho thu hoạch. Sản lượng sẽ tăng dần và đạt cao nhất là từ 5 – 7tấn/ha từ năm thứ 3[13].
Giá trị sử dụng Sachi trồng chủ yếu để thu hoạch quả phục vụ mục đích p lấy dầu. Dầu Sachi là loại dầu chứa hàm lượng Omega cao nhất hiện nay cùng với tỷ lệ cân bằng của Omega 3, 6,9 và các loại vitamin , E. Cụ thể: Omega 3 (48- 54%), Omega 6 (35-37%), Omega 9 (6-9%), Protein (33 ). Hàm lượng Omega 3 trong dầu Sachi cao gấp nhiều lần so các loại dầu khác: gấp 17 lần dầu cá hồi, 40 lần dầu rgan và gấp 49 lần dầu oliu Sachi được coi là 1 trong 3 siêu thực phẩm của năm 2015.
Dầu Sachi đã vượt qua các rào cản kỹ thuật khắt khe nhất để trở thành sản phẩm được yêu thích nhất tại các nước Mỹ, Nhật và EU. Sachi chủ yếu được trồng để lấy hạt đưa đi p dầu. Sachi được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như: Dầu ăn cao cấp, dầu ăn chuyên biệt (cho trẻ em, phụ nữ có bầu ), thực phẩm chức năng (sản xuất viên nang Omega 3,6,9), các sản phẩm từ hạt, bột protein Sachi, mỹ phẩm (sản xuất viên serum dưỡng tóc, dầu dưỡng tóc, dưỡng da, ) và lá cây Sachi còn được dùng để sản xuất thành các loại trà[13]. Các sản phẩm chủ yếu từ cây Sachi hiện nay 2.
Dầu Sachi Dầu Sachi được chiết xuất 100 từ tự nhiên, được sản xuất bằng phương pháp p lạnh, không qua tinh chế và không có sự tham gia của bất kỳ c 7 chất hóa học nào.