Đặt vấn đề Cà chua có tên khoa học (Lycopersicon esculentum Mill.) thuộc họ Cà (Solanaceae) là một trong những loại rau ăn quả được sử dụng rộng rãi có giá trị dinh dưỡng cao ( Vitamin C 13,7mg; kali 237 mg; photpho 24mg,…). Cà chua là cây rau ăn quả được hầu hết các nước trên thế giới quan tâm đầu tư và phát triển. Quả cà chua có thể sử dụng ăn tươi, nấu thành nhiều món ăn ngon hàng ngày cho mỗi gia đình và cũng là nguyên liệu trong chế biến thành nước giải khát, tương cà chua, mứt cà chua,… để xuất khẩu. Trong cà chua có đường, các loại vitamin C, B, K, beta-carotene, folate, kali,.acid hữu cơ và các chất khoáng quan trọng cho sức khoẻ con người như Mg, Ca,Fe,.
Willcox và cs, 2003). Vì những giá trị dinh dưỡng có trong cà chua nên ở Việt Nam cà chua là loại rau ăn quả có tỷ lệ hộ gia đình tiêu thụ rộng rãi nhất lên tới 88% (Báo cáo thị trường rau quả EU, 2016). Về mặt y học, cà chua có tính mát, vị ngọt giúp tạo năng lượng, tăng sức sống, cân bằng tế bào, giải nhiệt, tăng khả năng tiêu hoá, điều hoà bài tiết. Cà chua có các chất tác dụng ngăn ngừa ung thư rất hiệu quả,làm đẹp da, làm mát cơ thể (Võ Văn Chi, 1997).
Theo khuyến cáo của Sở Y tế Hoa Kỳ đối với người trưởng thành, hàng ngày nên ăn 200 – 300g tương đương 7 – 8 quả mỗi ngày, còn đối với trẻ nhỏ liều lượng chỉ nên ăn 1 – 2 quả/ngày. Cà chua có ý nghĩa kinh tế to lớn, được trồng rộng rãi phổ biến trên thế giới và năng suất ngày càng cao. Theo số liệu của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) tổng diện tích trồng cà chua trên thế giới năm 2019 là hơn 5 triệu ha, với sản lượng gần 190 tấn và đạt năng suất trung bình 35. Ở Việt Nam, cây cà chua được xếp vào các loại rau có giá trị kinh tế cao, diện tích trồng cà chua cả nước năm 2017 đạt 23.097,7 ha (Tổng cục thống kê, 1 2017), tập trung chủ yếu ở đồng bằng và trung du phía Bắc, Đà Lạt - Lâm Đồng.
Hiện nay, có một số giống cà chua chịu nhiệt mới lai tạo có thể trồng tại miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ nên diện tích ngày càng đươc mở rộng nhưng cà chua trái vụ thường cho năng suất không cao do nhiệt đô cao, cường độ ánh sáng mạnh, mưa nhiều, nên nhiều loại sâu bệnh gây hại với cà chua quả nhỏ (cà chua bi, cà chua cherry). Cà chua nói chung có rất nhiều dạng quả khác nhau và đa dạng về màu sắc, hương vị thơm ngon, hấp dẫn. Ở các nước trên thế giới và Việt Nam cà chua được sử dụng nhiều trong các bữa ăn hàng ngày. Trong đó, cà chua quả nhỏ (Lycopersicon esculentum var.
Cerasiforme) đang ngày càng được ưa chuộng và sử dụng phổ biến hơn để ăn tươi hoặc làm salad vừa làm đẹp da vừa giàu dinh dưỡng. Cà chua quả nhỏ có hình dạng, màu sắc phong phú, đa dạng đang được chú trọng và phát triển nhiều hơn, sản lượng và năng suất cà chua cũng cần được chú trọng và phát triển nâng cao hơn để cung ứng cho người tiêu dùng. Cà chua quả nhỏ có thể trồng được nhiều vụ trong năm và thu quả kéo dài nên hiệu quả kinh tế cao. Trong mùa vụ ở miền Bắc nước ta, trồng cà chua thường gặp nhiều khó khăn do điều kiện nóng ẩm đã làm giảm năng suất và chất lượng quả.
Tuy nhiên thời điểm này trong năm nhu cầu tiêu dùng cà chua tăng do thu hẹp diện tích sản xuất và chỉ những trang trại có công nghệ và kỹ thuật cao mới sản xuất được. Trong đó, khó khăn lớn nhất là tìm ra được những giống chịu nóng để tăng tỷ lệ đậu quả. Vì vậy đề tài: “Đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển của một số giống cà chua quả nhỏ trong điều kiện vụ xuân hè 2021” đã được thực hiện để xác định giống cà chua quả nhỏ có tiềm năng năng suất cao và phẩm chất tốt. Mục đích và yêu cầu 1.
Mục đích - Trên cơ sở đánh giá đặc điểm nông sinh học của một số giống cà chua quả nhỏ để xác định đươc giống có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt, năng 2 suất và chất lượng cao trong điều kiện vụ xuân hè tại Lương Sơn – Hoà Bình. Yêu cầu - Theo dõi đặc điểm sinh trưởng và hình thái của cây cà chua quả nhỏ như số lá, chiều cao cây, dạng hình sinh trưởng - Theo dõi khả năng ra hoa đậu quả, các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất một số giống cà chua quả nhỏ trong vụ xuân hè - Xác định một số chỉ tiêu chất lượng như màu sắc quả, độ brix, độ dày thịt quả,… - Đánh giá mức độ nhiễm sâu bệnh hại chính như bọ phấn trắng, sâu khoang, đốm đen, bệnh xoăn vàng lá do virus, bệnh héo xanh vi khuẩn. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Giá trị dinh dưỡng và giá trị y học của cà chua Giá trị dinh dưỡng của cà chua đến từ thành phần giàu vitamin, khoáng chất và các loại dưỡng chất quan trọng bao gồm vitamin A , vitamin C và vitamin K vitamin B6, folate và thiamin.
Ngoài ra, chúng còn là nguồn thực phẩm giàu kali, mangan, magiê, can xi, phốt pho và đồng, chất xơ và protein. Đặc biệt, trong thành phần cà chua còn có một số hợp chất hữu cơ như lycopene, quercetin, kaempferol, lutein, zeaxanthin, carotenoid và bioflavonoid, axit coumaric và axit chlorogenic, sắt …góp phần đặc biệt vào lợi ích sức khỏe tổng thể mà cà chua có thể mang lại cho sức khỏe - sắc đẹp con người (Bộ y tế Cục an toàn thực phẩm). 1 Thành phần hoá học của 100g cà chua TT Thành Phần Quả chín tự nhiên Nước ép tự nhiên 1 Nước (g) 94,5 94,24 2 Năng lượng (Kcal) 18 17 3 Chất béo (g) 0,2 0,29 4 Protein (g) 0,88 0,85 5 Carbohydrates (g) 3,89 3,53 6 Chất xơ (g) 1,2 0,40 7 Kali (mg) 237 217 8 Photpho (mg) 24 19 9 Magie (mg) 11 11 10 Canxi (mg) 10 10 11 Vitamin C (mg) 13,7 70,1 12 Vitamin A (IU) 833 556 13 Vitamin E (mg) 0,54 0,91 14 Niacin (mg) 0,584 0,673 ( Nguồn: USDA, 2020) 4 Hiện tại cà chua được xếp vào loại rau củ phổ biến thứ tư, chỉ sau khoai tây, rau cải và hành tây. Cà chua mang lại nhiều lợi ích sức khỏe, hàm lượng dinh dưỡng cao và giúp cơ thể chống lại nhiều bệnh tật.
Trong cà chua có chứa khoảng 95% là nước, 5% còn lại chủ yếu bao gồm chất xơ và carbohydrate. Cà chua chứa lycopene, một thành phần carotenoid chính của cà chua có hoạt tính chống lại các tế bào ung thư. Đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ của lycopene có thể vô hiệu hóa các gốc tự do trong cơ thể và ngăn chặn sự hình thành của một số tế bào ung thư. Nồng độ lycopene trong huyết thanh và mô đã được tìm thấy tỷ lệ nghịch với khả năng mắc một số loại ung thư, bao gồm ung thư vú và ung thư tuyến tiền liệt.
Theo các nghiên cứu hàm lượng lycopene từ các sản phẩm cà chua chế biến nhiều hơn so với cà chua sống và được cơ thể hấp thu dễ dàng hơn (Agarwal và cs, 2000). Theo nhà sinh lý học thực vật Autar Mattoo, các nhà nghiên cứu khác nghiên cứu dinh dưỡng của con người đã khuyến cáo mọi người nên nhận được 10 miligam lycopene mỗi ngày - số lượng trong 10-15 quả cà chua (David Elstein, 2002). Hoạt chất Lycopene có trong cà chua cũng được cho là có thể hạ huyết áp. Hoạt động enzyme chống oxy hóa huyết tương thấp hơn đáng kể, tỷ lệ peroxidation lipid rất cao và cholesterol toàn phần huyết thanh rất cao.
Trong cà chua có chứa lượng kali, là chất làm giãn mạch, có nghĩa là nó làm giảm sự căng thẳng trong mạch máu và động mạch, do đó tăng tuần hoàn và giảm căng thẳng lên tim bằng cách loại bỏ cao huyết áp từ đó hỗ trợ làm ổn định huyết áp và bảo vệ sức khỏe tim mạch (J. Willcox và cs, 2003). Theo Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, lượng kali được khuyến cáo cho người trưởng thành là 4.700 mg mỗi ngày. Do đó, cần cân nhắc để không tiêu thụ quá nhiều kali để tránh gây ra sỏi thận.
Cà chua có nhiều tác dụng đặc biệt đối với sức khỏe, giàu vitamin và khoáng chất, vi khoáng giúp tăng cường khả năng miễn dịch. Cà chua là một nguồn vitamin A rất quan trọng để giúp mắt sáng khoẻ, lutein và zeaxanthin là 5 hai dạng vitamin A tồn tại trong võng mạc có tác dụng ngăn ngừa thoái hoá điểm vàng đặc biệt đối với người cao tuổi (Instituetes of health, 2020, USA). Cà chua có lợi cho sức khoẻ mọi lứa tuổi, với chị em phụ nữ nên ăn nhiều cà chua đặc biệt là cà chua tươi để có làn da đẹp và khoẻ, giảm nguy cơ béo phì, ung thư vú. Giá trị sử dụng và giá trị kinh tế Về giá trị sử dụng: Cà chua được sử dụng rất nhiều cách như ăn tươi, nấu canh, trộn salat, xào, nấu, tương cà, cà chua đóng hộp nguyên quả, mứt…Đặc biệt cà chua quả nhỏ giàu chất dinh dưỡng khoáng được sử dụng tươi là chủ yếu.
Trong điều kiện hộ gia đình, có thể chế biến các dạng sản phẩm như: cà chua cô đặc, nước cà chua, mứt cà chua. Trong đó chủ yếu là cà chua cô đặc nhằm giải quyết tình trạng có nhiều cà chua trong thời gian chính vụ, tạo thành dạng sản phẩm có thể bảo quản dài ngày (hàng năm) để sử dụng vào thời kỳ trái vụ khi cà chua khan hiếm dùng trong bữa ăn hàng ngày hoặc chuyển thành hàng hóa đã bán trên thị trường. Về giá trị kinh tế: Ở nước ta, từ lâu đời cà chua đã trở thành loại cây ăn quả được nhiều người biết đến và sử dụng rộng rãi. Diện tích gieo trồng cà chua hàng năm tăng 18 - 22 nghìn ha, sản lượng 340 nghìn tấn.
Tổng lượng cà chua được xuất khẩu sang các nước khác ngày càng tăng, giá trị xuất khẩu của cà chua tươi và ướp lạnh năm 2015 đạt 1 triệu USD (Báo cáo thị trường rau quả EU, 2016). Năm 2017, khoảng 1,42 triệu tấn cà chua tươi và 14,7 triệu tấn cà chua chế biến đã được thu hoạch thừ 311.500 mẫu Anh với tổng giá trị khoảng 1,67 tỷ USD (Agricultural Marketing Resource Center, 2018). Đặc điểm thực vật học và yêu cầu ngoại cảnh của cây cà chua 2.