CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Nhu cầu gạo chất lượng trên thế giới và Việt Nam Kết quả của việc tăng thu nhập và tự do hóa thị trường làm thay đổi rõ rệt nhu cầu sử dụng gạo chất lượng thấp sang gạo chất lượng cao. Trong những năm 1970, lúa chất lượng thấp chiếm 38% thị trường gạo thế giới, tỷ lệ này giảm chỉ còn 23% trong năm 2006. Lượng gạo tiêu thụ bình quân đầu người trên thế giới không tăng nhưng người tiêu dùng đổi sang sử dụng loại gạo chất lượng tốt hơn.
Xu hướng này thể hiện rõ rệt ở Nhật Bản cũng như các nước đang phát triển nhanh như Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan, Malaysia. Người tiêu dùng ngày càng có nhu cầu tăng với gạo chất lượng cao, họ chỉ dùng gạo chất lượng thấp khi nguồn cung cấp gạo chất lượng cao không đủ (Randall et al. Thị trường gạo thế giới đã phân loại thành sáu loại cơ bản: (1) Indica chất lượng cao, hạt dài, loại gạo thô; (2) Indica chất lượng trung bình, hạt dài, loại gạo xay xát; (3) Japonica hạt ngắn hay trung bình, loại gạo thô; (4) gạo đồ; (5) gạo thơm và (6) gạo nếp. Các nhóm này có thể cũng được chia nhỏ tùy theo sở thích của người tiêu dùng.
Người tiêu dùng trên thế giới có sự khác biệt lớn về sở thích và thị hiếu sử dụng gạo. Trong các loại gạo được tiêu thụ trên thị trường thì gạo Indica vẫn chiếm phần lớn trên thế giới (75%), tiếp theo là Japonica (15%) và gạo thơm giống như Basmati và Jasmine (9%), còn lại là gạo nếp. Sự biến động về thị hiếu và sở thích một phần phụ thuộc vào văn hóa xã hội (Yu-Chia Hsu et al. Ví dụ, ở Đông Á (Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc, và Bắc Trung Quốc), người tiêu dùng ưa thích hạt ngắn và tròn, ở Đông Nam Á người tiêu dùng thích gạo hạt dài và hơi thơm.
Tại Nam Á, người tiêu dùng thích lúa hạt dài với mùi thơm đậm (Basmati là gạo phổ biến nhất của loại này) (Randall et al. Người Châu Âu lại thích gạo hạt dài và không có mùi thơm. Tuy nhiên trong những năm gần đây nhu cầu gạo thơm tăng lên đáng kể ở Châu Âu (Orachos Napsintuwong, 2012) [107]. Gạo thơm, 9% Gạo nếp, 1% Japonica, 15% Indica, 75% Hình 1.
Cơ cấu loại gạo trên thị trường thế giới Gạo trên thị trường thế giới được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, có thể phân loại theo giống, theo dạng hạt, tỷ lệ tấm, hàm lượng amylose, hương thơm. Theo tỷ lệ tấm thì gạo chất lượng cao phải có tỷ lệ gạo tấm nhỏ hơn 10%, gạo chất lượng trung bình thường có tỷ lệ tấm 10 - 20%, gạo chất lượng thấp tỷ lệ tấm lớn hơn 20% (Nelissa Jamora et al. Dựa trên hàm lượng amylose, các giống lúa được phân loại thành các nhóm, cụ thể: gạo nếp có hàm lượng amylose từ 0 - 5,0%; gạo tẻ có hàm lượng amylose > 5% và chia thành các nhóm: rất thấp (5,1 - 12,0 %), thấp (12,1 - 20,0%), trung bình (20,1 - 25,0%) và cao (>25,0%) (Chaudhary, 2003) [57]. Thị hiếu người tiêu dùng thường thích gạo có hàm lượng amylose thấp đến trung bình, cơm có đặc điểm dẻo và mềm.
Nghiên cứu về thị trường gạo ở Việt Nam, theo tác giả Bùi Chí Bửu (2005) [8] khi điều tra về chất lượng lúa ngoài sản xuất ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy, giống có hạt gạo dài (7 mm) chiếm tỷ lệ trên 80% diện tích gieo trồng, giống có hàm lượng amylose trung bình chiếm trên -6- 60%, giống bạc bụng chiếm 16,69%. Đa số các giống đều có độ bền thể gel ngắn hơn 60 mm. Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu tại Đồng bằng sông Hồng của Nguyễn Trọng Khanh, Nguyễn Văn Hoan (2014) [20] cho thấy người tiêu dùng ngày càng quan tâm tới chất lượng gạo, người có thu nhập càng cao thì càng quan tâm tới nhiều tiêu chí hơn. Có tới 77% người tiêu dùng được hỏi thích ăn cơm mềm, không dính; 33% người thích ăn cơm cứng, khô (tập trung chủ yếu ở người có thu nhập thấp); đa số người được hỏi chưa quan tâm nhiều đến hình dạng hạt gạo.
Theo báo cáo của Trung tâm Thông tin PTNNNT khi điều tra về yêu cầu chất lượng gạo của người tiêu dùng tại thành phố Hà Nội và Hồ Chí Minh cho thấy cả người tiêu dùng Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh đều ưa thích các loại gạo chất lượng cao, dù chủng loại khác nhau. Trong số 17 loại gạo được đề xuất, trên địa bàn Hà Nội, loại gạo được ưa thích sử dụng nhất là gạo Bắc Hương (chiếm 29,2% tổng số người được phỏng vấn trên địa bàn Hà Nội), theo sau là gạo Tám Hải Hậu (18,8%), gạo Tám Điện Biên (14%), gạo Tam Thái (11,8%), gạo Thái Lan (9,03%). Tuy nhiên, loại gạo được ưa chuộng sử dụng trong thành phố Hồ Chí Minh lại khác hoàn toàn so với Hà Nội với gạo Tài Nguyên (chiếm tỷ lệ cao nhất là 43,6%), tiếp theo là Lài Sữa (14,8%), gạo Đài Loan (8,72%), gạo Thái Lan (6,04%), Nàng Xoan (5,4%). Về các thuộc tính của gạo ảnh hưởng đến quyết định mua gạo của người tiêu dùng, thuộc tính của gạo được áp dụng phổ biến nhất để đánh giá trước khi mua là độ dẻo của gạo (96,9% số người được hỏi), theo sau là mùi thơm (91,25%) và độ mềm khi nấu (83,5%) (Trung tâm Thông tin PTNNNT, 2015) [44].
Như vậy nhu cầu tiêu dùng gạo tính bình quân trên đầu người của Việt Nam có xu hướng giảm đi nhưng yêu cầu chất lượng gạo ngày càng tăng lên. Tình hình sản xuất lúa gạo trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình chung 1. Sản xuất gạo trên thế giới Trung Quốc là quốc gia đứng đầu thế giới về sản lượng gạo hàng năm, sau đó là Ấn Độ.
Đây là hai nước có sản lượng gạo rất lớn chiếm 22-31% tổng sản lượng gạo trên toàn thế giới. Sản lượng gạo của các nước đứng đầu khá ổn định, chỉ có sản lượng gạo của Thái Lan giảm nhẹ do ảnh hưởng không tốt của hệ thống thủy lợi (FAO, 2015) [63]. Sản lượng gạo của một số quốc gia trên Thế giới Đơn vị: triệu tấn Năm Quốc gia 2011 2012 2013 2014 2015 Tổng của thế giới 467,671 472,768 478,438 478,185 473,498 Trung Quốc 140,700 143,000 142,530 144,560 145,500 Ấn Độ 105,310 105,240 106,646 104,800 103,500 Indonesia 36,500 36,550 36,300 35,760 36,300 Băng- La- Đét 33,700 33,820 34,390 34,500 34,600 Việt Nam 27,152 27,537 28,161 28,074 28,200 Thái Lan 20,460 20,200 20,460 18,750 16,400 Mi-an-ma 11,473 11,715 11,957 12,600 12,200 Sri lanka 10,710 11,428 11,858 11,915 11,500 Braxin 7,888 8,037 8,300 8,465 8,000 Nhật Bản 7,812 7,923 7,937 7,842 7,900 Pa-ki-xtan 6,200 5,800 6,700 6,900 6,900 Các nước khác 53,900 55,170 57,175 56,951 56,441 Nguồn (FAO, 2015) [63] -8- Sản lượng gạo của Việt Nam chiếm 6% sản lượng gạo trên toàn thế giới và góp phần lớn vào đảm bảo an ninh lương thực toàn cầu. Các nước khác, 22% Trung Quốc, 31% Thái Lan, 3% Việt Nam, 6% Bangladesh, 7% Ấn Độ, 22% Indonesia, 8% Hình 1.
Tỷ lệ sản lượng gạo của một số quốc gia năm 2015 1. Sản xuất gạo ở Việt Nam Diện tích lúa cả năm của cả nước tăng lên từ 7.329,2 nghìn ha năm 2005 lên 7. Diện tích đất trồng lúa giảm đi, nhưng do luân canh tăng vụ nên tổng diện tích lúa cả năm vẫn tăng. Theo quyết định số 3367/QĐ-BNN-TT ngày 31/07/2014 về phê duyệt quy hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa giai đoạn 2014 – 2020, nêu rõ chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa nhằm mục tiêu vừa nâng cao hiệu quả sử dụng đất, vừa duy trì quỹ đất trồng lúa, bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, tăng thu nhập cho người dân, góp phần bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải đảm bảo nguyên tắc chuyển đổi nhưng không được làm mất các yếu tố phù hợp để trồng lúa, khi cần thiết có thể quay lại trồng lúa mà không phải đầu tư lớn; cây trồng chuyển đổi phải có thị trường tiêu thụ, có lợi thế cạnh tranh và hiệu quả kinh tế cao hơn trồng lúa. Nhờ áp dụng các giống mới và các tiến bộ kỹ thuật mà năng suất lúa tăng lên rõ rệt đạt 57,7 tạ/ha vào năm 2015, tăng gần 10 tạ/ha trong vòng 10 -9- năm từ 2005 đến 2015. Do diện tích và năng suất đềutăng mà sản lượng lúa cả nước tăng lên đạt mức 45. Diện tích, năng suất và sản lượng lúa ở Việt Nam từ 2004 đến 2015 Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (nghìn ha) (tạ/ha) (nghìn tấn) 2005 7.
Sản xuất lúa chất lượng tốt trên thế giới và Việt Nam 1. Sản xuất lúa chất lượng tốt trên thế giới Gạo thơm: Có một số giống lúa thơm nổi tiếng ở các nước như Ấn Độ, Pa-ki-xtan, Thái Lan, Băng-La- Đét, Nepal, Iran, Áp-ga-ni-xtan, Mi-an-ma là những giống được đánh giá cao và bán giá cao trên thị trường trong nước và xuất khẩu (Chaudhary, 2003) [57]. -10- Điều kiện canh tác tốt nhất cho lúa thơm Jasmine là ở Đông Bắc Thái Lan, trong khi đó lúa Basmati có truyền thống được trồng ở phía Bắc và phía Tây Bắc của Ấn Độ trong nhiều thế kỷ. Giống lúa Basmati chiếm 61,6% diện tích trồng lúa và 50,3% sản lượng lúa ở Pa-ki-xtan vào năm 2007.
Năng suất lúa Basmati trồng ở Ấn Độ thấp hơn ở Pa-ki-xtan, tuy nhiên người nông dân vẫn có lãi khi trồng giống này (Georges Giraud, 2013) [67]. Giống lúa thơm Dubraj phổ biến nhất tại thị trường Chattisgarh của Ấn Độ, với các thương hiệu nổi tiếng ''Niềm tự hào của Chattisgarh'' và ''Chattisgarh Ka Basmati''. Đây là giống cảm quang, dài ngày (thời gian sinh trưởng khoảng 150 ngày), cao cây, chất lượng ngon và gạo có mùi thơm. Trước năm 1970 diện tích gieo trồng giống Dubraj khoảng 10% diện tích trồng lúa của Madhya Pradesh, nhưng hiện nay bị suy giảm do việc mở rộng diện tích các giống có năng suất cao (Patnaik et al.
Ở Trung Quốc từ năm 1985 đến 1997 có tổng số 61 giống lúa thơm cải tiến đã được giới thiệu cho người nông dân, trong đó 47,5% là Indica và 52,5% Japonica. Ngoài ra còn có giống có mùi thơm đặc biệt, không giống như Basmati hay gạo Jasmine, phục vụ nhu cầu của ngành công nghiệp chế biến các sản phẩm đặc biệt như sô cô la thơm (Chaudhary, 2003) [57]. Bên cạnh các giống lúa chất lượng thuộc loài phụ Indica thì hiện nay các giống lúa chất lượng thuộc loài phụ Japonica cũng đang được thế giới quan tâm bởi khả năng chịu lạnh tốt và chất lượng gạo cao.