Luận văn thạc sĩ hus đánh giá rủi ro thiên tai có sự tham gia của cộng đồng trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại xã quảng nham huyện quảng xương tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ đánh giá rủi ro thiên tai có sự tham gia của cộng đồng trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại xã Quảng Nhâm, huyện Quảng Xương.

• Tác giả: Phan Văn Kiên
• Người hướng dẫn: TS. Võ Thanh Sơn
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Rủi Ro Thiên Tai Có Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu Tại Xã Quảng Nham, Huyện Quảng Xương, Tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 0.1.1. Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại Việt Nam
• 0.1.2. Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại tỉnh Thanh Hoá
• 0.1.3. Công tác phòng tránh, giảm nhẹ thiên tai tại Việt Nam và Thanh Hóa
• 0.1.4. Về chính sách phòng tránh giảm nhẹ thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu
• 0.1.5. Phương châm 4 tại chỗ trong Phòng tránh, giảm nhẹ thiên tai
• 0.1.6. Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại Quảng Xương
• 0.1.7. Tình hình đánh giá rủi ro thiên tai trên thế giới và ở Việt Nam
• 0.1.8. Thực tiễn đánh giá rủi ro thiên tai trên thế giới
• 0.1.9. Đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng tại Việt Nam
• 0.1.10. Đối tượng dễ bị tổn thương trong thiên tai
• 0.2. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.2.1. Địa điểm, thời gian, đối tượng, nội dung nghiên cứu
• 0.2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 0.2.3. Một số thông tin về kinh tế - xã hội của khu vực nghiên cứu
• 0.2.4. Thời gian nghiên cứu
• 0.2.5. Đối tượng nghiên cứu
• 0.2.6. Nội dung nghiên cứu
• 0.2.7. Phương pháp luận nghiên cứu
• 0.2.8. Phương pháp nghiên cứu
• 0.2.8.1. Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp
• 0.2.8.2. Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của cộng đồng
• 0.2.8.3. Nội dung và tiến trình đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Rủi Ro Thiên Tai Tại Quảng Nham

Đánh giá rủi ro thiên tai có sự tham gia của cộng đồng tại xã Quảng Nham, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Xã Quảng Nham, với vị trí địa lý đặc thù, thường xuyên phải đối mặt với các loại hình thiên tai như bão, lũ lụt, và xâm nhập mặn. Việc đánh giá này không chỉ giúp nhận diện các hiểm họa mà còn nâng cao nhận thức và năng lực của cộng đồng trong công tác phòng chống thiên tai.

1.1. Tình Hình Thiên Tai Tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề bởi thiên tai. Theo thống kê, trung bình hàng năm có khoảng 750 người chết và thiệt hại tài sản ước tính từ 1-1,5% GDP. Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng cường độ và tần suất của các loại thiên tai, đe dọa đến sự phát triển bền vững của đất nước.

1.2. Đặc Điểm Địa Lý Của Quảng Nham

Quảng Nham là xã ven biển với dân số khoảng 15,000 người. Địa hình và khí hậu nơi đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển nông nghiệp nhưng cũng làm tăng nguy cơ thiên tai. Các thôn ven biển thường xuyên bị ảnh hưởng bởi bão và xâm thực bờ biển.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Đánh Giá Rủi Ro Thiên Tai

Việc đánh giá rủi ro thiên tai tại Quảng Nham gặp nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu hụt thông tin, nhận thức của cộng đồng về thiên tai còn hạn chế, và khả năng ứng phó chưa cao. Những yếu tố này làm giảm hiệu quả của công tác phòng chống thiên tai.

2.1. Thiếu Thông Tin Về Thiên Tai

Nhiều người dân chưa có đủ thông tin về các loại hình thiên tai và cách phòng tránh. Điều này dẫn đến sự chủ quan và không chuẩn bị đầy đủ khi thiên tai xảy ra.

2.2. Nhận Thức Cộng Đồng Về Biến Đổi Khí Hậu

Nhận thức về biến đổi khí hậu và tác động của nó đến thiên tai còn hạn chế. Cộng đồng cần được nâng cao kiến thức để có thể chủ động hơn trong việc ứng phó.

III. Phương Pháp Đánh Giá Rủi Ro Thiên Tai Dựa Vào Cộng Đồng

Đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng là phương pháp hiệu quả giúp nâng cao nhận thức và khả năng ứng phó của người dân. Phương pháp này bao gồm việc thu thập thông tin từ cộng đồng, tổ chức các buổi tập huấn và diễn tập ứng phó.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Sử dụng các phương pháp như phỏng vấn, khảo sát và thảo luận nhóm để thu thập thông tin từ cộng đồng. Điều này giúp hiểu rõ hơn về nhận thức và kinh nghiệm của người dân trong việc đối phó với thiên tai.

3.2. Tổ Chức Tập Huấn Và Diễn Tập

Tổ chức các buổi tập huấn và diễn tập ứng phó với thiên tai giúp cộng đồng nâng cao kỹ năng và chuẩn bị tốt hơn cho các tình huống khẩn cấp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Tại Quảng Nham

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc đánh giá rủi ro thiên tai có sự tham gia của cộng đồng đã mang lại nhiều lợi ích. Cộng đồng đã có những thay đổi tích cực trong nhận thức và hành động phòng chống thiên tai.

4.1. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Sau khi thực hiện các hoạt động đánh giá, nhận thức của người dân về thiên tai và biến đổi khí hậu đã được nâng cao rõ rệt. Họ đã chủ động hơn trong việc chuẩn bị và ứng phó.

4.2. Tăng Cường Năng Lực Ứng Phó

Cộng đồng đã xây dựng được các kế hoạch ứng phó với thiên tai, từ đó giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra. Sự tham gia của cộng đồng trong công tác phòng chống thiên tai đã được ghi nhận và đánh giá cao.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Đánh Giá Rủi Ro Thiên Tai

Đánh giá rủi ro thiên tai có sự tham gia của cộng đồng tại Quảng Nham là một bước đi quan trọng trong việc nâng cao khả năng ứng phó với thiên tai. Tương lai cần tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động này để đảm bảo sự phát triển bền vững cho cộng đồng.

5.1. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ

Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác phòng chống thiên tai.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Bên Liên Quan

Hợp tác giữa chính quyền, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả công tác phòng chống thiên tai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là quốc gia nằm trong năm ổ bão lớn của khu vực châu Á - Thái Bình Dương, thường xuyên gánh chịu thiệt hại nặng nề do thiên tai với mức tổn thất trung bình hằng năm ước tính từ 1% đến 1,5% GDP và khoảng 750 người chết hoặc mất tích. Riêng tại tỉnh Thanh Hóa, thống kê giai đoạn 1996 - 2009 ghi nhận 324 người thiệt mạng cùng tổng thiệt hại kinh tế vượt mức 4.500 tỷ đồng. Trong bức tranh chung đó, xã Quảng Nham thuộc huyện Quảng Xương là khu vực xung yếu có tính chất đặc thù khi sở hữu địa hình ba mặt giáp nước, bao gồm Vịnh Bắc Bộ ở phía Đông, cửa sông Yên ở phía Tây và cửa biển Lạch Ghép ở phía Nam. Toàn xã có quy mô dân số 15.000 người với 25% thuộc diện hộ nghèo, trong đó có khoảng 500 hộ gia đình sinh sống sát mép nước cách bờ dưới 100m, chịu tác động trực tiếp từ bão nhiệt đới, triều cường và xói lở bờ biển.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là nhận diện toàn diện các loại hình hiểm họa tự nhiên, phân tích mức độ dễ bị tổn thương và đánh giá năng lực ứng phó tại chỗ của cộng đồng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Nghiên cứu được triển khai thực địa từ tháng 4 năm 2013 đến tháng 9 năm 2013, thu thập và xử lý chuỗi dữ liệu thiên tai lịch sử kéo dài 48 năm (1965 - 2013) tại 10 thôn ven biển xung yếu. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở khoa học giúp bảo vệ 2.300 trẻ em và 900 người cao tuổi tại địa phương, đồng thời đóng góp khung dữ liệu điển hình phục vụ Đề án 1002 của Thủ tướng Chính phủ về nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng mô hình định lượng rủi ro thiên tai chuẩn hóa quốc tế: Rủi ro thiên tai được xác định bằng tích số giữa Mức độ hiểm họa và Tình trạng dễ bị tổn thương, chia cho Năng lực ứng phó. Trên nền tảng đó, đề tài kết hợp phương pháp Đánh giá hiểm họa, tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực (HVCA) cùng khung Đánh giá nông thôn có sự tham gia của cộng đồng (PRA) do Hội Chữ thập đỏ và Trung tâm Phòng tránh thiên tai ban hành. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp khung lý thuyết sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID) nhằm khảo sát năm nguồn vốn sinh kế: tự nhiên, vật chất, tài chính, con người và xã hội.

Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm: Hiểm họa tự nhiên (các hiện tượng bão, ngập lụt, xói lở bờ sông, bờ biển); Tình trạng dễ bị tổn thương (các yếu tố kinh tế - xã hội, cấu trúc nhà ở, mật độ dân cư sát mép nước); Năng lực ứng phó (khả năng phòng ngừa, tự bảo vệ và phục hồi); và Phương châm 4 tại chỗ (chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện vật tư tại chỗ, hậu cần tại chỗ) được quy định tại Luật Phòng chống thiên tai năm 2013.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thực địa. Dữ liệu thứ cấp gồm chuỗi quan trắc khí tượng thủy văn 30 năm (1980 - 2010) tại trạm Quảng Thịnh ghi nhận nhiệt độ trung bình tăng từ 0,1°C đến 0,4°C và độ mặn sông Yên đạt đỉnh 3,3‰, cùng các báo cáo phòng chống lụt bão giai đoạn 1965 - 2013.

Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp áp dụng kỹ thuật PRA và chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên với quy mô 169 cá nhân tham gia phỏng vấn sâu qua bảng hỏi cấu trúc. Cỡ mẫu bao gồm: 22 cán bộ Ban chỉ huy Phòng chống lụt bão xã và trưởng thôn; 114 đại diện hộ gia đình cư trú sát mép nước (riêng thôn Tân và thôn Tiến chiếm 60 hộ); 3 cán bộ ban giám hiệu trường học; và 30 học sinh từ lớp 4 đến lớp 9. Bên cạnh đó, nghiên cứu tổ chức thảo luận nhóm tập trung (FGD) trong 3 ngày với 40 đại diện thuộc 5 nhóm đối tượng dễ bị tổn thương tại 10 thôn ven biển. Lý do lựa chọn kết hợp PRA và phỏng vấn cấu trúc là nhằm lượng hóa tri thức bản địa, đảm bảo tính khách quan và tăng cường quyền làm chủ của người dân. Toàn bộ dữ liệu được mã hóa nhị phân và phân tích thống kê mô tả trên phần mềm chuyên dụng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra ba phát hiện quan trọng phản ánh bức tranh rủi ro thiên tai tại xã Quảng Nham:

Thứ nhất, tần suất và cường độ hiểm họa cực đoan gia tăng rõ rệt theo thời gian. Chu kỳ xuất hiện các cơn bão mạnh có xu hướng rút ngắn nghiêm trọng: từ 10 năm một lần trong giai đoạn 1965 - 1975 rút xuống 5 năm một lần giai đoạn 1975 - 1980, và chỉ còn 2 năm một lần trong giai đoạn 2005 - 2007. Hiện tượng xâm thực diễn biến phức tạp khi nước biển xói lở sâu tới 50m vào đất liền và sông Yên ăn sâu 30m tại thôn Tân so với mốc năm 1980.

Thứ hai, mức độ tổn thương về tài sản và sinh kế ở mức báo động. Lịch sử ghi nhận trận bão năm 1980 làm sập và tốc mái 75% nhà ở kém kiên cố (khoảng 2.000 căn nhà), khiến 5 người thiệt mạng. Cơn bão số 7 năm 2005 phá hủy hoàn toàn 30 ha rừng phi lao phòng hộ, gây ngập lụt chia cắt thôn Tân với thiệt hại ước tính 7 tỷ đồng. Giai đoạn 2010 - 2012, thiên tai tiếp tục làm chìm 4 tàu cá và gây thất thu diện rộng tại các bãi nuôi ngao với thiệt hại 5 tỷ đồng.

Thứ ba, năng lực thực hiện phương châm 4 tại chỗ bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Trước năm 2007, 100% hộ dân phải tự ứng phó đơn lẻ khi thiên tai xảy ra. Hơn 50% người dân chưa hiểu đúng về kịch bản biến đổi khí hậu. Nguồn dự trữ hậu cần tại chỗ của đa số hộ chỉ duy trì được dưới 3 ngày, thấp hơn nhiều so với yêu cầu tối thiểu từ 7 đến 10 ngày.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến tính dễ bị tổn thương cao bắt nguồn từ vị trí địa lý phơi nhiễm trực tiếp trước biển, tỷ lệ hộ nghèo chiếm 25% và sinh kế phụ thuộc hoàn toàn vào đánh bắt ven bờ. Khi đối chiếu với kết quả đánh giá tại xã lân cận là Quảng Lợi, mức độ thiệt hại của Quảng Nham cao hơn hẳn do mật độ dân cư tập trung tại mép nước dày đặc hơn.

Dữ liệu nghiên cứu được hệ thống hóa qua bản đồ rủi ro thiên tai cấp xã, biểu đồ diễn biến nhiệt độ - lượng mưa và bảng ma trận lịch mùa vụ - thiên tai (trong đó tháng 8 đến tháng 11 là cao điểm bão lũ trùng với mùa khai thác hải sản chính). Kết quả này khẳng định giảm nhẹ rủi ro thiên tai không thể chỉ dựa vào công trình đê kè mà phải củng cố năng lực thích ứng nội tại của từng hộ gia đình.

Đề xuất và khuyến nghị

Nghiên cứu đề xuất bốn nhóm giải pháp hành động đồng bộ nhằm giảm thiểu tình trạng dễ bị tổn thương và nâng cao năng lực cộng đồng:

Thứ nhất, nâng cấp công trình phòng hộ xung yếu. Tiến hành kiên cố hóa 3,5 km đê kè ven biển và bờ sông Yên, kết hợp trồng mới phục hồi 30 ha rừng phi lao chắn sóng nhằm giảm 40% cường độ sóng tràn vào khu dân cư. Timeline thực hiện: 2015 - 2018. Chủ thể chịu trách nhiệm: Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hóa phối hợp Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

Thứ hai, kiện toàn năng lực phương châm 4 tại chỗ. Thành lập và tổ chức huấn luyện chuyên sâu cho 1 đội xung kích cứu hộ cứu nạn cấp xã gồm 25 thành viên nòng cốt; trang bị đầy đủ áo phao, thuyền cứu sinh và hệ thống loa truyền thanh đa điểm; nâng tỷ lệ hộ gia đình có phương án dự trữ lương thực nước uống từ 7 đến 10 ngày lên trên mức 85%. Timeline thực hiện: Định kỳ hằng năm giai đoạn 2015 - 2020. Chủ thể chịu trách nhiệm: Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn xã Quảng Nham.

Thứ ba, chuyển đổi sinh kế bền vững và an toàn hóa nghề cá. Hỗ trợ ngư dân tiếp cận vốn vay ưu đãi để nâng cấp công suất tàu thuyền, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình và máy liên lạc tầm xa cho 100% tàu đánh bắt xa bờ; đa dạng hóa nghề phụ nhằm giảm phụ thuộc vào nuôi ngao bãi triều dễ rủi ro. Timeline thực hiện: 2016 - 2020. Chủ thể chịu trách nhiệm: Phòng Nông nghiệp huyện Quảng Xương và Hội Nông dân.

Thứ tư, đẩy mạnh truyền thông học đường và nâng cao nhận thức cộng đồng. Triển khai lồng ghép tài liệu phòng tránh thiên tai vào chương trình giảng dạy cho 100% học sinh các trường tiểu học, trung học cơ sở; tổ chức diễn tập sơ tán hằng năm cho 10 thôn ven biển nhằm đạt chỉ tiêu 90% người dân nắm vững kỹ năng tự thoát hiểm. Timeline thực hiện: 2015 - 2017. Chủ thể chịu trách nhiệm: Ban Giám hiệu các nhà trường phối hợp Đoàn Thanh niên xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn:

Nhóm 1: Cơ quan quản lý Nhà nước và Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai các cấp (Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Ủy ban nhân dân huyện Quảng Xương). Lợi ích: Khai thác quy trình đánh giá HVCA thực tế để xây dựng kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu cấp huyện và xã sát với điều kiện địa phương.

Nhóm 2: Các tổ chức phi chính phủ quốc tế và tổ chức xã hội (CARE, World Vision, Hội Chữ thập đỏ, UNDP). Lợi ích: Sử dụng phương pháp luận và bộ công cụ PRA trong luận văn làm tài liệu hướng dẫn can thiệp cho các dự án quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng (CBDRM) tại vùng duyên hải Bắc Trung Bộ.

Nhóm 3: Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Khoa học Môi trường, Quản lý tài nguyên, Phát triển bền vững. Lợi ích: Tham khảo phương pháp tích hợp mô hình định lượng rủi ro với khảo sát xã hội học và khung sinh kế 5 nguồn vốn của DFID trong nghiên cứu thực địa.

Nhóm 4: Cán bộ chính quyền và đoàn thể tại các xã ven biển bãi ngang. Lợi ích: Vận dụng trực tiếp bảng hỏi khảo sát hộ gia đình, quy trình thành lập đội xung kích và phương án củng cố 4 tại chỗ vào công tác phòng chống lụt bão hằng năm tại cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp HVCA kết hợp PRA mang lại ưu thế gì so với các mô hình đánh giá kỹ thuật đơn thuần? Phương pháp này huy động trực tiếp 169 người dân và cán bộ địa phương tham gia vào tiến trình nhận diện hiểm họa. Thay vì chỉ dựa vào mô phỏng thủy văn tốn kém, PRA lượng hóa được tri thức bản địa, giúp phản ánh chính xác điểm nghẽn tại 10 thôn ven biển và xây dựng kế hoạch ứng phó phù hợp nguồn lực sẵn có.

Những hiểm họa tự nhiên nào đe dọa nghiêm trọng nhất đến đời sống người dân xã Quảng Nham? Bão mạnh kết hợp triều cường, ngập lụt và xói lở bờ biển, bờ sông là các hiểm họa khốc liệt nhất. Điển hình, trận bão năm 1980 phá hủy 75% nhà ở (khoảng 2.000 căn) làm 5 người chết; bão số 7 năm 2005 cuốn trôi 30 ha rừng phi lao, gây thiệt hại 7 tỷ đồng và khiến nước biển xâm thực sâu 50m.

Tại sao nhóm 500 hộ dân sinh sống sát mép nước lại có tính dễ bị tổn thương cao nhất? Nhóm dân cư này tập trung tại các thôn như thôn Tân, thôn Tiến nằm trực diện hướng sóng và sạt lở sông Yên. Với tỷ lệ nghèo 25%, đa số hộ sở hữu nhà tranh tre, nhà cấp 4 thiếu kiên cố và tàu thuyền nhỏ, dẫn đến khả năng chống chịu và phục hồi sau bão cấp 11 - 12 rất hạn chế.

Công tác chuẩn bị theo phương châm 4 tại chỗ tại địa phương còn những tồn tại nào? Khảo sát thực địa chỉ ra khâu vật tư và hậu cần tại chỗ còn yếu. Đa số hộ gia đình chỉ dự trữ lương thực dưới 3 ngày thay vì tiêu chuẩn 7 - 10 ngày. Lực lượng xung kích cấp thôn thiếu trang thiết bị cứu sinh chuyên dụng, trong khi việc chỉ huy ứng cứu trước năm 2007 phần lớn mang tính tự phát.

Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu này vào Đề án 1002 của Chính phủ? Chính quyền cơ sở có thể sử dụng bộ câu hỏi khảo sát 169 mẫu và sơ đồ hiểm họa trong luận văn để chuẩn hóa quy trình đánh giá rủi ro cho toàn bộ các xã ven biển, lồng ghép kinh phí tập huấn cứu nạn vào ngân sách hằng năm nhằm nâng cao năng lực chống chịu cho cộng đồng.

Kết luận

Luận văn đóng góp những giá trị cốt lõi sau:

• Hệ thống hóa toàn diện dữ liệu lịch sử thiên tai 48 năm (1965 - 2013) và biến động khí hậu 30 năm tại vùng ven biển xã Quảng Nham.
• Lượng hóa chính xác mức độ tổn thương của 15.000 dân cư, chỉ rõ 500 hộ sát mép nước và 25% hộ nghèo là đối tượng chịu rủi ro cao nhất.
• Đánh giá thực trạng năng lực 4 tại chỗ thông qua phỏng vấn 169 đối tượng và thảo luận nhóm tập trung với 40 đại diện cộng đồng.
• Xây dựng thành công bản đồ hiểm họa và ma trận mùa vụ - rủi ro thiên tai có sự tham gia của 10 thôn ven biển.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp công trình và phi công trình khả thi, gắn liền với định hướng phát triển bền vững giai đoạn 2015 - 2020.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp khung đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng có tính ứng dụng cao cho các dải ven biển Bắc Trung Bộ. Kế hoạch tiếp theo đòi hỏi chính quyền các cấp sớm phê duyệt ngân sách để gia cố 3,5 km đê kè và tổ chức diễn tập ứng phó hằng năm. Các nhà quản lý và cơ quan ban ngành hãy ứng dụng ngay mô hình đánh giá này để chủ động bảo vệ an toàn tính mạng và sinh kế của nhân dân trước thách thức biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại Việt Nam Việt Nam là quốc gia hàng năm phải đối mặt với nhiều loại hình thiên tai khác nhau, đặc biệt là bão và lũ lụt. Trong 10 năm trở lại đây, trung bình hàng năm có tới 750 người chết và mất tích, thiệt hại về tài sản ước tính tương đương khoảng 1-1,5% GDP [DMC – BNN&PTNT, 2011] đã tác động xấu đến nhiều mặt về phát triển kinh tế, xã hội và môi trường.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng biệu hiện rõ ở Việt Nam, thiên tai được dự báo là sẽ ngày càng khốc liệt, khó lường, gia tăng cả về cường độ và tần suất khiến người dân, chính quyền và các thành phần xã hội khác phải gánh chịu những rủi ro thiên tai lớn hơn bao giờ hết. Theo thống kê của Ban chỉ đạo PCLBTW từ năm 1996 đến năm 2011, số người chết do lụt bão có xu hướng gia tăng (180 người năm 2003 đến 474 người năm 2008), đồng thời thiệt hại về kinh tế cũng có xu hướng tăng mạnh (từ 1589,7 tỷ năm 2003 đến 18565,661 tỷ năm 2006) [Văn phòng thường trực Ban chỉ đạo PCLB Trung ương, 2013]. Điều này được lý giải là do tần suất và cường độ lụt, bão trong những năm gần đây tăng lên và diễn biến rất phức tạp, khó dự báo và việc chủ động phòng tránh còn hạn chế về nhiều mặt của nước ta. Chính phủ và nhân dân Việt Nam rất quan tâm đến giảm thiểu rủi ro thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Chính phủ đã thể hiện một cam kết mạnh mẽ trong việc giảm nhẹ thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu thông qua việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 172/2007/QĐ-TTg ngày 16 tháng 11 năm 2007 về Phê duyệt Chiến lược Quốc gia phòng chống và giảm nhẹ thiên tai đến năm 2020 [Thủ tướng Chính phủ, 2007] và Quyết định số 2139/QĐ-TTg ngày 5 tháng 12 năm 2011 về Phê duyệt Chiến lược Quốc gia về Biến đổi khí hậu [Thủ tướng Chính phủ, 2011] và sau đó cụ thể hóa bằng Quyết định số 1002/QĐ-TTg ngày 13 tháng 7 năm 2009 về Phê duyệt Đề án nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng [Thủ tướng Chính phủ, 2009] và Quyết định số 1183/QĐ-TTg ngày 30 tháng 8 năm 2012 về Phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia Ứng phó với biến đổi khí hậu giai đoạn 2012 – 2015 [Thủ tướng Chính phủ, 2012]. Đặc biệt, Luật Phòng chống thiên tai đã được xây dựng và được Quốc hội nước Cộng hòa xã 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 5 thông qua ngày 19 tháng 6 năm 2013[Quốc Hội, 2013]. Hiện nay, mọi nỗ lực đang được tiến hành để triển khai rộng các chính sách nói trên tại các địa phương trên phạm vi toàn quốc. Mục tiêu chung của Chiến lược quốc gia về phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai là huy động mọi nguồn lực để thực hiện có hiệu quả công tác phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai từ nay đến năm 2020 nhằm giảm đến mức thấp nhất thiệt hại về người và tài sản, hạn chế sự phá hoại tài nguyên thiên nhiên, môi trường và di sản văn hóa, góp phần quan trọng bảo đảm phát triển bền vững của đất nước, bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Để thực hiện thành công chiến lược quốc gia phòng tránh, giảm nhẹ thiên tai thì nhận thức và sự tham gia của người dân và chính quyền địa phương là rất quan trọng. Chính vì vậy, ngoài các chương trình nâng cấp cơ sở hạ tầng, chính phủ còn thực hiện Đề án 1002 về Nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng, trước mắt thực hiện cho cho 6000 xã có nguy cơ rủi ro cao ở Việt Nam. Bên cạnh đó, mục tiêu chiến lược của Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH là đánh giá được mức độ tác động của BĐKH với các lĩnh vực, ngành và địa phương trong từng giai đoạn và xây dựng được kế hoạch hành động có tính khả thi để ứng phó hiệu quả với BĐKH cho từng giai đoạn ngắn hạn và dài hạn, nhằm đảm bảo sự PTBV của đất nước, tận dụng các cơ hội phát triển nền kinh tế theo hướng các - bon thấp và tham gia cùng cộng đồng quốc tế trong nỗ lực giảm nhẹ BĐKH, bảo vệ hệ thống khí hậu Trái đất [Chính phủ, 2012]. Việt Nam đã tham gia nhiều hoạt động cấp khu vực và toàn câu về biến đổi khí hậu.

Đến nay nhiều bộ, ngành, địa phương đã xây dựng xong kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu. Kịch bản Biến đổi khí hậu đã được Bộ Tài nguyên và Môi trường xây dựng năm 2009, được bổ sung, cập nhật chi tiết cho các vùng năm 2012 là cơ sở quan trọng để các bộ, ngành, địa phương xây dựng chương trình hoạt động ứng phó phù hợp. Việt Nam cũng đã triển khai một số chương trình nghiên cứu về ứng phó với biến đổi khí hậu, phòng tránh, giảm nhẹ thiên tai có hiệu quả. Trong đó, tăng cường tính chủ động và tích cực của cộng đồng để chủ động ứng phó với những ảnh hưởng của thiên tai và biến đổi khí hậu thông qua giảm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thiểu tình trạng dễ bị tổn thương và tăng cường năng lực cho cộng đồng bám sát phương châm bốn tại chỗ là vấn đề quan tâm hàng đầu trong chiến lược và hành động của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Trên thực tế, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi thiên tai và biến đổi khí hậu. Theo Tổng quan Báo cáo Phát triển Con người của UNDP: Nếu nhiệt độ trái đất tăng lên 3 – 40C có thể khiến cho 330 triệu người phải di dời tạm thời hay vĩnh viễn do lũ lụt trong đó khoảng 22 triệu người Việt Nam có thể chịu ảnh hưởng bởi sự nóng lên toàn cầu và nước biển dâng [UNDP, 2007 - 2008]. Theo Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam 2012, nếu mực nước biển dâng 1m, sẽ có khoảng 39% diện tích đồng bằng sông Cửu Long, trên 10% diện tích vùng đồng bằng sông Hồng và Quảng Ninh, trên 2,5% diện tích thuộc các tỉnh ven biển miền Trung và trên 20% diện tích Thành phố Hồ Chí Minh có nguy cơ bị ngập; Gần 35% dân số thuộc các tỉnh vùng đồng bằng sông Cửu Long, trên 9% dân số vùng đồng bằng sông Hồng, Quảng Ninh, gần 9% dân số các tỉnh ven biển miền Trung và khoảng 7% dân số Thành phố Hồ Chí Minh bị ảnh hưởng trực tiếp; Trên 4% hệ thống đường sắt, trên 9% hệ thống quốc lộ và khoảng 12% hệ thống tỉnh lộ của Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng [Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012]. Nằm ở một trong 5 ổ bão của thế giới, trước diễn biến bất thường của biến đổi khí hậu nói trên, tình hình thiên tai ngày càng diễn biến phức tạp và mức độ rủi ro thiệt hại đã và sẽ ngày càng tăng trong các năm tới đòi hỏi chúng ta phải có những hành động ứng phó kịp thời.

Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại tỉnh Thanh Hoá Thanh Hoá nằm ở phía Bắc của khu vực Bắc Trung Bộ có đặc điểm về khí hậu, thuỷ văn và địa hình phức tạp, là nơi chịu ảnh hưởng nhiều của hầu hết các loại thiên tai thường xuyên xảy ra ở Việt Nam như: bão; áp thấp nhiệt đới (ATNĐ); lũ lụt; hạn hán; lốc tố; giông sét; sạt lở đất; xói lở bờ sông, bờ biển; cháy rừng; xâm nhập mặn; triều cường… Ngoài ra, gần đây còn xuất hiện cả mưa đá và động đất với tần suất ngày càng cao và mức độ khốc liệt ngày càng lớn [VTV, 2013]. Trong đó, ảnh hưởng và gây thiệt hại nhiều nhất cho các vùng ven biển là bão, ATNĐ, lũ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lụt và hạn hán. Giáp mặt với biển Đông nên các vùng ven biển tỉnh Thanh Hoá rất dễ bị tổn thương bởi các cơn bão nhiệt đới, lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn, v. Theo số liệu thống kê trong 52 năm trở lại đây từ năm 1955 đến 2007 Thanh Hoá phải chịu ảnh hưởng trực tiếp của hơn 100 cơn bão và ATNĐ, trong đó có 36 năm bão đổ bộ trực tiếp vào Thanh Hoá, tính trung bình mỗi năm có khoảng 2,4 cơn bão đổ bộ hoặc ảnh hưởng trục tiếp đến Thanh Hoá với sức mạnh gió từ cấp 8 đến cấp 11, 12.

Thanh Hoá phải chịu nhiều các trận bão biển và lũ lụt hàng năm, bão mức độ trung bình 3 năm một lần, mức độ lớn khoảng 10 năm một lần và mức độ tàn khốc khoảng 40 năm một lần. Mặt khác, theo số liệu thống kê của BCH PCLB tỉnh, lũ trong 42 năm trên một số sông thuộc lưu vực sông thấy rằng sông Chu có 12 năm; sông Mã có 10 năm; sông Bưởi có 20 năm xuất hiện lũ trên báo động III. Thời gian một con lũ từ 7 đến 10 ngày và lũ lên nhanh, xuống cũng rất nhanh. Trong lịch sử ở Thanh Hoá đã xảy ra 45 điểm vỡ đê trên sông lớn và 13 điểm vỡ đê sông nhỏ.

Lũ bão lớn đã xảy ra vào các năm 1927, 1944, 1962, 1973, 1980, 1996 và gần đây nhất là năm 2005 và 2007. Vào năm 2005, Thanh Hoá liên tiếp chịu ảnh hưởng của 4 cơn bão, 5 đợt lũ trên các triền sông và 1 đợt lũ quét tại huyện Quan Hoá đã gây thiệt hại rất nghiêm trọng cho các vùng trong tỉnh. Trong đó có hai cơn bão số 6 và số 7 đã liên tiếp đổ bộ vào Thanh Hoá trong các ngày 19/9 đến 27/9/2005 với sức gió giật cấp 11, trên cấp 11 kèm theo mưa to đến rất to. Vào năm 2007, do ảnh hưởng của hoàn lưu bão số 5 đã gây ra mưa lũ lớn, xảy ra tổ hợp lũ đặc biệt lớn trên tất cả các sông, làm tràn và vỡ nhiều tuyến đê sông, gây thiệt hại nặng nề ước tính khoảng 1100 tỷ đồng [Trường Đại học Thủy lợi, 2012].

Bão và lũ lụt đã gây ra rất nhiều thiệt hại nặng nề về người và tài sản cho người dân tỉnh Thanh Hoá. Ngoài ra, nó còn gây ra nhiều khó khăn về điều kiện ăn ở, vệ sinh môi trường, nguy cơ dịch bệnh cho người dân và hàng ngàn đồng ruộng bị nhiễm mặn do nước biển tràn vào phải mất rất nhiều tiền của, công sức qua nhiều năm mới có thể khôi phục và cải tạo lại được.