Chương 1. Vắc xin Vắc xin và tiêm chủng vắc xin là thành quả vĩ đại của khoa học kỹ thuật nói chung và thành tựu y tể thế giới nói riêng giúp nhân loại phòng ngừa nhiều bệnh nhiễm trùng nguy hiểm nhằm thanh toán, loại trừ hoặc khổng chế bệnh góp phần mang lại sức khỏe và chất lượng cuộc sống cao hơn cho loài người. Cơ chế tác dụng của vắc xin dựa trên đáp ứng miễn dịch của cơ thể có thể nhận biết những vật lạ, tạo ra kháng thể và các phản ứng miễn dịch để loại bỏ những vật lạ đó ra khỏi cơ thể. Tiêm chủng vắc xin chính là dựa vào nguyên tắc trên để thu được miễn dịch chủ động ngừa bệnh nhiễm trùng.
Vắc xin được sản xuất từ một số các vi sinh hay độc tố của chúng nhưng được biến đổi để không có hại cho con người. Ba nguyên liệu sinh học chính được dùng điều chế vắc xin [19]: o Vi sinh sống: Ví dụ vi rút sởi, bại liệt hay vi khuẩn lao làm giảm độc lực. o Vi sinh chết: Ví dụ vi khuẩn ho gà trong vắc xin DPT. o Giải độc tố: Các độc tố bị bất hoạt như giải độc tố uốn ván, bạch hầu.
Thêm vào đó một số vắc xin được sản xuất theo kỹ thuật công nghệ di truyền, ví dụ vắc xin viêm gan B DNA tái tổ hợp. Mối liên hệ của vắc xin vói bảo quản và quản lý vắc xin, dây chuyền lạnh Chính vì có nguồn gốc sinh học như trên nên vắc xin cần được bảo quản liên tục ở nhiệt độ được khuyến cáo trong dây chuyền lạnh từ nhà sản xuất đến tận điểm tiêm và người thụ hưởng tiêm chủng. Nhiệt độ bảo quản vắc xin an toàn ở trong khoảng từ +2 °C đến +8 °C. Nhiệt độ nóng và lạnh ngoài khoảng an toàn trên đều có thể làm hỏng vắc xin [3], [10].
Vắc xin là chế phẩm sinh học nhạy cảm rất dễ bị mất công hiệu [19]. Hiệu lực của vắc xin sẽ mất đi nhanh hơn khi vắc xin bị phơi nhiễm với nhiệt độ ngoài khoảng nhiệt độ được khuyến nghị. Khi hiệu lực vắc xin bị mất là vĩnh viễn và 5 không hồi phục, mang vắc xin bảo quản lại ở nhiệt độ đúng qui định cũng không có lại hiệu lực vắc xin đã mất [20]. Một số vắc xin nhạy cảm với nhiệt độ thấp, chúng bị mất hiệu lực khi bị đông băng (như là vắc xin VGB, DPT, DT,.) [5], trong một vài trường hợp việc mất hiệu lực cũng có thể là nguyên nhân làm cho vắc xin có nhiều phản ứng hơn [10], Tất cả vắc xin sẽ mất hiệu lực khi để ở nhiệt độ cao [5], Chính vì vai trò quan trọng cần bảo quản vắc xin ở nhiệt độ an toàn mà phải lắp đặt - sử dụng - bảo dưỡng hệ thống dây chuyền lạnh ở điều kiện đúng để đảm bảo cho vắc xin an toàn và hiệu quả.
Năm 2004 - 2008, hệ thống DCL Việt Nam đã được nâng cấp nhiều lần ở tất cả các tuyến và cán bộ cũng đã được huấn luyện về lắp đặt, sử dụng và bảo dưỡng các trang thiết bị DCL, bảo quản và quản lý vắc xin theo những tài liệu hướng dẫn mới nhất của WHO liên tiếp năm 2008, 2009. Hệ thống dây chuyền lạnh là phương tiện để bảo quản và vận chuyển vắc xin đảm bảo an toàn và hiệu lực vắc xin từ nơi sản xuất đến người được tiêm chủng. Đây là một phần rất quan trọng trong chương trình tiêm chủng, cho đến lúc toàn bộ các vắc xin mất công hiệu theo thời hạn, đặc biệt nếu bị phơi nhiễm với nhiệt hay đông băng. Nếu tiêm chủng vắc xin không có hiệu lực thì các nỗ lực đạt được tỷ lệ tiêm chủng cao là vô ích vì không đủ hiệu lực thì không tạo ra sự bảo vệ cần thiết.
Duy trì nhiệt độ đúng trong suốt quá trình bảo quản và vận chuyển vắc xin là nhiệm vụ chính yếu của nhân viên y tế [19]. Quản lý vắc xin Quản lý vắc xin theo văn bản hướng dẫn của WHO [5], [10], [19], [20] bao gồm các hoạt động cơ bản như sau : a. ước tính nhu cầu vắc xin Bảo quản và quản lý vắc xin hiệu quả giúp cung cấp đủ vắc xin, dung môi đảm bảo chất lượng, tiết kiệm chi phí cho chương trình, giảm tỷ lệ hao phí [5], [20]. Có 3 phương pháp thường dùng để ước tính nhu cầu vắc xin [5]: Dựa ưên số đối tượng 6 Nhu cầu vắc xin 1 năm = AxBxCxD A: Số đối tượng tiêm chủng B: Số mũi tiêm chủng từng loại vắc xin C: Mục tiêu tiêm chủng (tỷ lệ tiêm cần đạt).
Tỷ lệ tiêm chủng của từng loại vắc xin được đặt ra căn cứ vào mục tiêu quốc gia hoặc kế hoạch của tỉnh, huyện. D: Hệ sổ hao phí vắc xin. Dựa trên sổ lượng sử dụng trước đó: Nhu cầu vắc xin = (A + B) - (C + D) E: Số vắc xin tồn lúc đầu F: Số vắc xin nhận G: Sổ vắc xin hiện còn lại H: Sổ vắc xin bị mất, hủy hoặc hết hạn sử dụng Dựa vào qui mô buổi tiêm chủng: Nhu cầu vắc xin = AxBxCxDxE I: Số điểm tiêm chủng J: Số tháng triển khai trong năm K: Số buổi tiêm chủng trong 1 tháng L: Số lọ vắc xin đã mở mỗi buổi tiêm M: sổ liều trong 1 lọ Điều quan trọng là ước tính vắc xin sao cho đủ sử dụng trong buổi tiêm không bị thiếu cũng không tồn quá nhiều ở các tuyến. Neu giữ vắc xin quá ít sẽ có nguy cơ bị thiểu vắc xin cho tiêm chủng.
Mặt khác, nếu giữ quá nhiều vắc xin, không gian BQVX trong DCL không đủ hoặc vắc xin có thể bị bảo quản lâu hơn quy định và có nguy cơ hết hạn sử dụng [19]. Bảo quản vắc xin: Tất cả vắc xin cần phải được bảo quản ở nhiệt độ theo khuyến cáo của WHO. Đe bảo quản vắc xin an toàn cần phải biết rõ các điều kiện bảo quản chúng [20]: 7 Tính nhạy cảm với nhiệt độ của các vắc xin: Mỗi vắc xin có yêu cầu bảo quản riêng, vì vậy cần biết rõ từng vắc xin được bảo quản ở nhiệt độ nào, kéo dài trong bao lâu là hết sức quan trọng. Tất cả các vắc xin có thể bảo quản ở nhiệt độ từ +2°c đến +8°c.
Tuy nhiên, một số vắc xin như OPV, sởi, BCG có thể bảo quản ở nhiệt độ từ -15°c đến -25°c (Xem bảng 4) Mất hiệu lực do nhiệt: Các vắc xin phơi nhiễm với nhiệt độ trên 8°c mất dần hiệu lực theo thời hạn. Tiếp xúc với nhiệt độ càng cao hiệu lực của vắc xin càng giảm đi nhanh chóng. Chỉ thị nhiệt độ lọ vắc xin (WM) nên được sử dụng để giúp quyết định việc dùng vắc xin hay không. Đông băng: Loạt các vắc xin T (DPT, DT, dT, Td, TT), VGB, vắc xin Hib dung dịch và các vắc xin 5 trong 1 luôn bảo quản ở 2 - 8°c, chúng có thể bị hư bởi đông băng hoặc phơi nhiễm với nhiệt độ đông băng, vắc xin VGB nhạy cảm nhất với nhiệt độ đông băng.
Nguyên nhân thông thường nhất gây phơi nhiễm với nhiệt độ đông băng là vắc xin tiếp xúc trực tiếp các bình tích lạnh trong quá trình vận chuyển. Nếu nghi vắc xin phơi nhiễm với nhiệt độ đông băng, thực hiện “Nghiệm pháp lắc” trước khi quyết định dùng vắc xin hay không. Đe giảm nguy cơ vắc xin bị đông băng cần sử dụng bình tích lạnh rã đông (lắc nghe tiếng nước “Óc ách”). Bảng 1 liệt kê những khuyến nghị điều kiện bảo quản cho các vắc xin trong CTTCMR [10], [20], 8 Bảng 1: Khuyến nghị nhiệt độ, thời gian bảo quản vắc xin trong dây chuyền lạnh ở các tuyến (Nguồn: WHO) Kho quốc Kho ở tuyển Tại tuyến gia Khu Trạm y tế, Điểm tiêm Tỉnh Huyện Vắc xin vực bệnh viện chủng Tối đa 3 1 tháng hoặc tùy thuộc buổi 6-9 tháng 3-6 tháng 1-3 tháng tháng ít hơn TC OPV -15°c đến -25°c +2°c đến +8°c BCG +2°c đến +8°c Sởi (Có thể bảo quản ở -15°c đến -25°c nếu không đủ chỗ chứa).
+2°c đến +8°c MMR/MR Không được để dung môi đông băng. Hib đông khô Viên gan B DPT-VGB +2°c đến +8°c, Không được DPT-VGB- Hib Không được để đông băng dung dịch để đông băng DPT DT/TT/Td Neu thiết bị DCL không đáng tin, thời gian bảo quản nên rút ngắn hon, số lượng vắc xin dự trữ nên ít và sự phân phối nên thường xuyên hơn để giảm tối đa nguy cơ hư hỏng và thất thoát vắc xin. Thời gian bảo quản và hạn sử dụng: Thời gian và nhiệt độ bảo quản mỗi loại vắc xin trong CTTCMR ở các tuyến khác nhau (Xem bảng 4). Ngay cả khi vắc xin được bảo quản ở nhiệt độ thích hợp hiệu lực của vắc xin cũng giảm dần theo thời hạn sử dụng nhất định [20].
Không được dùng vắc xin đã quá hạn. cần chuyển đảo vắc xin tồn kho để tránh nguy cơ vắc xin hết hạn dùng. I 9 Nhạy cảm với ánh sáng: Một số vắc xin rất nhạy cảm với ánh sáng mạnh, hiệu lực vắc xin giảm khi phơi nhiễm với tia tử ngoại và đèn huỳnh quang, vắc xin BCG, sởi, MR. MMR và rubella nhạy cảm ánh sáng ngang nhau.
Một số vắc xin được đóng trong vỏ lọ thủy tinh sẫm màu để ánh nắng không chiếu vào vắc xin. Giảm hao phỉ vắc xin: Công tác quản lý vắc xin tốt ở tất cả các tuyển giúp cải thiện sử dụng vắc xin và tránh hao phí không cần thiết (bảo quản vắc xin lạnh quá nhiệt độ qui định, tủ lạnh trục trặc làm vắc xin bị phơi nhiễm với nhiệt độ thấp hoặc cao hơn qui định, sử dụng liều không đúng như nhỏ 3 giọt OPV thay vì 2 giọt, vắc xin bị thất lạc, vỡ, mất cắp. Bảo quản vắc xin: vắc xin cần được bảo quản lạnh an toàn xuyên suốt trong quá trình vận chuyển, lưu giữ trong kho và trong suốt buổi tiêm. Bảo quản vắc xỉn trong quả trĩnh vận chuyển [5]: cần đảm bảo 2 nguyên tắc không để vắc xin tiếp xúc trực tiếp với các bình tích lạnh/túi đá/đá) và sử dụng bình tích lạnh/túi đá được rã đông để tránh nguy cơ vắc xin bị đông băng.
Bảo quản vắc xin trong tủ lạnh [5], [10]: cần sắp xếp vắc xin theo các nguyên tắc sau: Có khoảng trống quanh vắc xin để khí lạnh lưu thông đều. Đối với buồng lạnh, không để vắc xin ngay nơi luồng khí lạnh thổi ra.