Luận văn thạc sĩ đánh giá hiện trạng ô nhiễm kim loại nặng trong đất nước và trong sản phẩm rau tại khu vực chuyên canh rau của thành phố thái nguyên tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ đánh giá hiện trạng ô nhiễm kim loại nặng trong đất và rau tại khu vực chuyên canh rau Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên.

• Tác giả: Vũ Thị Xuân Mai
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Thu Hằng
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng ô nhiễm kim loại nặng trong đất - nước và trong sản phẩm rau tại khu vực chuyên canh rau của Thành phố Thái Nguyên - Tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 0.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 0.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Vị trí và tầm quan trọng của rau
• 1.2. Giá trị dinh dưỡng của rau xanh
• 1.3. Giá trị kinh tế
• 1.4. Tình hình sản xuất và tiêu thụ rau trên thế giới và Việt Nam
• 1.4.1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ rau trên Thế giới
• 1.4.2. Tình hình sản xuất và tiêu thụ rau của Việt Nam
• 1.5. Rau xanh và vấn đề an toàn thực phẩm
• 1.6. Ảnh hưởng của rau không an toàn đến sức khoẻ con người
• 1.7. Hàm lượng kim loại nặng trong rau và ảnh hưởng của chúng
• 1.8. Các yếu tố gây nhiễm trong rau xanh
• 1.8.1. Ô nhiễm môi trường đất
• 1.8.2. Ô nhiễm môi trường nước
• 1.9. Ảnh hưởng của sự có mặt kim loại nặng trong môi trường đất - nước đến sự tích luỹ của chúng trong nông sản
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp ngoài thực địa
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu trong phòng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội của Thành phố Thái Nguyên
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện Kinh tế - Xã hội
• 3.2. Đánh giá hiện trạng sản xuất rau của Thành phố Thái Nguyên
• 3.2.1. Diện tích, năng suất, sản lượng rau qua các năm
• 3.2.2. Diện tích, năng suất, sản lượng rau theo đơn vị hành chính
• 3.2.3. Cơ cấu mùa vụ trong sản xuất rau
• 3.2.4. Tình hình sử dụng phân bón và hóa chất bảo vệ thực vật cho rau
• 3.3. Hàm lượng Nitrat và kim loại nặng trong rau trồng tại Thái Nguyên
• 3.3.1. Hàm lượng nitrat trong rau
• 3.3.2. Hàm lượng Pb trong sản phẩm rau trồng tại Túc Duyên và Đồng Bẩm
• 3.3.3. Hàm lượng Cd trong sản phẩm rau trồng tại Túc Duyên và Đồng Bẩm
• 3.3.4. Hàm lượng As trong sản phẩm rau trồng tại Túc Duyên và Đồng Bẩm
• 3.3.5. Hàm lượng Hg trong sản phẩm rau trồng tại Túc Duyên và Đồng Bẩm
• 3.4. Đánh giá hiện trạng ô nhiễm KLN (Pb, Cd, As, Hg) trong đất trồng, nước tưới rau tại Thành phố Thái Nguyên
• 3.4.1. Đánh giá hiện trạng ô nhiễm KLN (Pb, Cd, As, Hg) trong đất trồng rau tại Thành phố Thái Nguyên
• 3.4.1.1. Hàm lượng kim loại nặng trong đất trồng rau tại Túc Duyên
• 3.4.1.2. Hàm lượng kim loại nặng trong đất trồng rau tại Đồng Bẩm
• 3.4.2. Đánh giá hiện trạng ô nhiễm KLN trong nước tưới rau tại Thành phố Thái Nguyên
• 3.4.2.1. Hàm lượng kim loại nặng trong nước tưới rau tại Túc Duyên
• 3.4.2.2. Hàm lượng kim loại nặng trong nước tưới rau tại Đồng Bẩm
• 3.5. Đánh giá mối quan hệ giữa hàm lượng các kim loại nặng trong đất, nước và trong rau
• 3.5.1. Tương quan giữa lượng Pb trong đất, trong nước với lượng Pb trong rau
• 3.5.2. Tương quan giữa lượng Cd trong đất, trong nước với lượng Cd trong rau
• 3.5.3. Tương quan giữa lượng As trong đất, trong nước với lượng As trong rau
• 3.5.4. Tương quan giữa lượng Hg trong đất, trong nước với lượng Hg trong rau
• 3.6. Một số giải pháp tổ chức sản xuất rau an toàn
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá ô nhiễm kim loại nặng trong đất

Ô nhiễm kim loại nặng trong đất là một vấn đề nghiêm trọng tại khu vực chuyên canh rau của Thành phố Thái Nguyên. Nghiên cứu cho thấy hàm lượng kim loại nặng như Pb, Cd, As và Hg trong đất trồng rau đã vượt quá mức cho phép. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng đất mà còn tác động tiêu cực đến sự phát triển của cây trồng. Theo kết quả phân tích, hàm lượng kim loại nặng trong đất tại các khu vực như Túc Duyên và Đồng Bẩm cho thấy sự tích tụ đáng kể. Việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật không đúng cách là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Đánh giá ô nhiễm kim loại nặng trong đất là cần thiết để xác định mức độ ô nhiễm và đưa ra các biện pháp khắc phục hiệu quả.

1.1. Nguồn gốc ô nhiễm

Nguồn gốc ô nhiễm kim loại nặng trong đất chủ yếu đến từ hoạt động nông nghiệp và công nghiệp. Việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật không đúng cách đã làm gia tăng hàm lượng kim loại nặng trong đất. Ngoài ra, chất thải từ các nhà máy và khu công nghiệp cũng góp phần làm ô nhiễm môi trường đất. Theo nghiên cứu, các kim loại nặng như Pb và Cd thường xuất hiện trong đất do sự tích tụ từ các nguồn thải công nghiệp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng đất mà còn gây ra những rủi ro cho sức khỏe con người thông qua chuỗi thực phẩm.

II. Đánh giá ô nhiễm kim loại nặng trong rau

Ô nhiễm kim loại nặng trong rau là một vấn đề đáng lo ngại tại khu vực chuyên canh rau của Thành phố Thái Nguyên. Nghiên cứu cho thấy hàm lượng kim loại nặng trong rau trồng tại đây đã vượt quá mức an toàn cho sức khỏe con người. Cụ thể, hàm lượng Pb, Cd, As và Hg trong rau đã được phân tích và cho thấy sự tích tụ đáng kể. Điều này có thể gây ra những tác động tiêu cực đến sức khỏe người tiêu dùng, đặc biệt là trẻ em và phụ nữ mang thai. Việc tiêu thụ rau bị ô nhiễm có thể dẫn đến các bệnh lý nghiêm trọng, bao gồm ung thư và các bệnh về thận. Do đó, việc đánh giá ô nhiễm kim loại nặng trong rau là rất cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

2.1. Tác động đến sức khỏe

Hàm lượng kim loại nặng trong rau có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sức khỏe con người. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc tiêu thụ rau có hàm lượng kim loại nặng cao có thể dẫn đến các bệnh lý nghiêm trọng như ung thư, bệnh thận và các vấn đề về thần kinh. Đặc biệt, trẻ em và phụ nữ mang thai là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Việc tiêu thụ rau bị ô nhiễm không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân mà còn có thể gây ra những hậu quả lâu dài cho cộng đồng. Do đó, cần có các biện pháp kiểm soát và giám sát chất lượng rau để đảm bảo an toàn thực phẩm cho người tiêu dùng.

III. Đánh giá ô nhiễm kim loại nặng trong nước tưới

Nước tưới là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng rau trồng. Nghiên cứu cho thấy hàm lượng kim loại nặng trong nước tưới tại khu vực chuyên canh rau của Thành phố Thái Nguyên cũng đã vượt quá mức cho phép. Việc sử dụng nước tưới ô nhiễm có thể dẫn đến sự tích tụ kim loại nặng trong rau, từ đó ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng. Các nguồn nước tưới chủ yếu đến từ các con sông và kênh rạch, nơi có nhiều chất thải công nghiệp và sinh hoạt. Đánh giá ô nhiễm kim loại nặng trong nước tưới là cần thiết để xác định mức độ ô nhiễm và đưa ra các biện pháp xử lý hiệu quả.

3.1. Nguồn ô nhiễm nước tưới

Nguồn ô nhiễm nước tưới chủ yếu đến từ các hoạt động công nghiệp và sinh hoạt. Nước thải từ các nhà máy và khu công nghiệp thường không được xử lý đúng cách, dẫn đến việc thải ra môi trường các chất ô nhiễm, bao gồm kim loại nặng. Ngoài ra, nước thải sinh hoạt cũng góp phần làm ô nhiễm nguồn nước tưới. Việc sử dụng nước tưới ô nhiễm không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng rau mà còn gây ra những rủi ro cho sức khỏe con người. Do đó, cần có các biện pháp kiểm soát và xử lý nước tưới để đảm bảo an toàn cho sản xuất nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển kinh tế nhanh chóng, ngành nông nghiệp Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, đặc biệt là trong sản xuất rau xanh. Thành phố Thái Nguyên, với vị trí địa lý thuận lợi và mật độ dân số cao, là một trung tâm sản xuất rau chuyên canh quan trọng của khu vực phía Bắc. Tuy nhiên, sự gia tăng sử dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật không đúng quy định cùng với tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa đã dẫn đến ô nhiễm kim loại nặng trong đất, nước và sản phẩm rau. Theo thống kê, diện tích trồng rau của Thành phố Thái Nguyên đã tăng từ 709 ha năm 2008 lên 1.010 ha năm 2011, sản lượng rau cũng tăng từ 12.285 tấn lên 18.164 tấn trong cùng giai đoạn. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá hiện trạng ô nhiễm kim loại nặng (Pb, Cd, As, Hg) trong đất, nước và rau tại hai vùng chuyên canh rau chính là Túc Duyên và Đồng Bẩm, đồng thời xác định mối quan hệ giữa hàm lượng kim loại nặng trong môi trường và sản phẩm rau. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2011-2012, tập trung tại Thành phố Thái Nguyên, với ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm, phát triển nông nghiệp bền vững và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về ô nhiễm môi trường và tích lũy kim loại nặng trong chuỗi thức ăn. Lý thuyết về sự di động và hấp thụ kim loại nặng trong đất và nước được áp dụng để giải thích quá trình tích tụ kim loại trong cây trồng, chịu ảnh hưởng bởi pH đất, dạng hợp chất kim loại và điều kiện môi trường. Mô hình tương quan tuyến tính được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa hàm lượng kim loại nặng trong đất, nước và rau. Các khái niệm chính bao gồm: ô nhiễm kim loại nặng, tích lũy sinh học, phân tích tương quan, và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu thứ cấp từ các cơ quan quản lý địa phương và dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa tại hai vùng chuyên canh rau Túc Duyên và Đồng Bẩm. Tổng cộng 24 mẫu đất, 11 mẫu nước tưới và 48 mẫu rau (gồm rau ăn lá và rau ăn quả) được thu thập theo phương pháp lấy mẫu ô vuông và lấy mẫu tương quan đất - nước - rau cùng điểm. Phân tích mẫu được thực hiện tại Viện Khoa học Sự sống - Đại học Thái Nguyên bằng các phương pháp phá mẫu hóa học và đo quang phổ nguyên tử AAS, cực phổ VA computrace để xác định hàm lượng Pb, Cd, As, Hg. Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm SAS để thực hiện phân tích tương quan hồi quy tuyến tính, đồng thời so sánh với các tiêu chuẩn Việt Nam về giới hạn kim loại nặng trong đất, nước và rau. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2011 đến 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hàm lượng kim loại nặng trong đất: Tại vùng Túc Duyên, hàm lượng Pb trung bình đạt khoảng 85 mg/kg, vượt mức giới hạn cho phép 70 mg/kg theo QCVN 03:2008/BTNMT. Hàm lượng Cd dao động từ 2,5 đến 3 mg/kg, cũng vượt ngưỡng 2 mg/kg. Tại Đồng Bẩm, hàm lượng Pb và Cd tương tự, với Pb khoảng 78 mg/kg và Cd khoảng 2,8 mg/kg. Hàm lượng As và Hg trong đất đều nằm trong giới hạn cho phép.

2. Hàm lượng kim loại nặng trong nước tưới: Mẫu nước tưới tại Túc Duyên có hàm lượng Pb trung bình 0,06 mg/l, vượt mức tiêu chuẩn 0,05 mg/l; Cd khoảng 0,012 mg/l, vượt ngưỡng 0,01 mg/l. Tại Đồng Bẩm, hàm lượng Pb và Cd cũng vượt nhẹ giới hạn cho phép. As và Hg trong nước tưới đều dưới ngưỡng cho phép.

3. Hàm lượng kim loại nặng trong rau: Rau ăn lá như mồng tơi và rau muống tại hai vùng nghiên cứu có hàm lượng Pb trung bình 0,35 mg/kg tươi, vượt mức 0,3 mg/kg cho phép. Cd trong rau ăn lá dao động từ 0,12 đến 0,15 mg/kg, vượt ngưỡng 0,1 mg/kg. Rau ăn quả như đỗ trạch và mướp đắng có hàm lượng Pb và Cd thấp hơn nhưng vẫn có mẫu vượt tiêu chuẩn. As và Hg trong rau đều nằm trong giới hạn cho phép.

4. Mối quan hệ tương quan: Phân tích hồi quy tuyến tính cho thấy hệ số tương quan giữa hàm lượng Pb trong đất và rau là 0,82, trong nước và rau là 0,75; Cd trong đất và rau là 0,88, trong nước và rau là 0,80. Điều này chứng tỏ hàm lượng kim loại nặng trong đất và nước tưới ảnh hưởng trực tiếp đến sự tích tụ trong rau.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến ô nhiễm kim loại nặng trong đất và nước tại hai vùng nghiên cứu là do sự phát tán từ các khu công nghiệp, chất thải sinh hoạt chưa được xử lý triệt để, cùng với việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật chứa kim loại nặng. Kết quả tương tự với các nghiên cứu tại các vùng rau ven đô thị khác ở Việt Nam, cho thấy mức độ ô nhiễm kim loại nặng vượt ngưỡng an toàn, đặc biệt là Pb và Cd. Việc tích tụ kim loại nặng trong rau ăn lá cao hơn rau ăn quả phù hợp với lý thuyết về khả năng hấp thụ và tích lũy của từng loại rau. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh hàm lượng kim loại nặng trong đất, nước và rau giữa hai vùng, cũng như bảng phân tích tương quan để minh họa mối liên hệ chặt chẽ giữa các yếu tố môi trường và sản phẩm nông nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Kiểm soát nguồn thải công nghiệp: Tăng cường giám sát và xử lý chất thải công nghiệp, đặc biệt tại các khu vực lân cận vùng sản xuất rau, nhằm giảm thiểu ô nhiễm kim loại nặng trong đất và nước. Thời gian thực hiện trong 2 năm, chủ thể là chính quyền địa phương phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường.

2. Quản lý sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật: Áp dụng các quy định nghiêm ngặt về sử dụng phân bón và thuốc BVTV không chứa kim loại nặng, đồng thời đào tạo nông dân về kỹ thuật canh tác an toàn. Mục tiêu giảm hàm lượng kim loại nặng trong đất và rau xuống dưới ngưỡng cho phép trong 3 năm.

3. Xây dựng vùng sản xuất rau an toàn: Thiết lập các vùng sản xuất rau sạch, sử dụng nguồn nước tưới đảm bảo chất lượng, kiểm soát chặt chẽ đầu vào và đầu ra sản phẩm. Chủ thể thực hiện là các hợp tác xã nông nghiệp và chính quyền địa phương, với lộ trình 5 năm.

4. Tăng cường giám sát và kiểm tra chất lượng sản phẩm: Thiết lập hệ thống giám sát định kỳ hàm lượng kim loại nặng trong đất, nước và rau, công bố công khai kết quả để người tiêu dùng và nhà sản xuất nắm bắt. Thực hiện liên tục hàng năm bởi các cơ quan chức năng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý ngành nông nghiệp và môi trường: Để xây dựng chính sách quản lý ô nhiễm và phát triển sản xuất rau an toàn, đảm bảo an toàn thực phẩm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

2. Nông dân và hợp tác xã sản xuất rau: Nhận thức về tác động của ô nhiễm kim loại nặng, áp dụng kỹ thuật canh tác an toàn, lựa chọn nguồn nước tưới và phân bón phù hợp.

3. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành khoa học môi trường, nông nghiệp: Là tài liệu tham khảo khoa học về đánh giá ô nhiễm kim loại nặng và phương pháp phân tích tương quan trong môi trường nông nghiệp.

4. Các cơ quan kiểm soát chất lượng thực phẩm và y tế: Hỗ trợ trong việc xây dựng tiêu chuẩn, giám sát và kiểm tra chất lượng rau, bảo vệ người tiêu dùng khỏi nguy cơ ngộ độc kim loại nặng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao kim loại nặng lại tích tụ trong rau?
   Kim loại nặng tích tụ trong rau do quá trình hấp thụ từ đất và nước tưới bị ô nhiễm. Đặc biệt, pH đất thấp và dạng hợp chất kim loại dễ hòa tan làm tăng khả năng hấp thụ của cây trồng.

2. Hàm lượng kim loại nặng vượt ngưỡng có ảnh hưởng gì đến sức khỏe?
   Kim loại nặng như Pb, Cd có thể gây ngộ độc, tổn thương thận, thần kinh và các bệnh mãn tính khác khi tích tụ lâu dài trong cơ thể qua thực phẩm.

3. Làm thế nào để giảm ô nhiễm kim loại nặng trong sản xuất rau?
   Giảm ô nhiễm bằng cách kiểm soát nguồn thải công nghiệp, sử dụng phân bón và thuốc BVTV an toàn, lựa chọn nguồn nước tưới sạch và áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững.

4. Có thể sử dụng rau từ vùng ô nhiễm kim loại nặng không?
   Không nên sử dụng rau có hàm lượng kim loại nặng vượt tiêu chuẩn vì nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe. Cần kiểm tra và lựa chọn rau từ vùng sản xuất an toàn.

5. Phương pháp phân tích kim loại nặng trong nghiên cứu là gì?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp phá mẫu hóa học kết hợp đo quang phổ nguyên tử AAS và cực phổ VA computrace để xác định chính xác hàm lượng Pb, Cd, As, Hg trong mẫu đất, nước và rau.

Kết luận

• Đã xác định được mức độ ô nhiễm kim loại nặng Pb và Cd vượt ngưỡng cho phép trong đất, nước tưới và rau tại hai vùng chuyên canh rau Túc Duyên và Đồng Bẩm.
• Mối quan hệ tương quan chặt chẽ giữa hàm lượng kim loại nặng trong đất, nước và trong rau được chứng minh qua phân tích hồi quy tuyến tính.
• Ô nhiễm kim loại nặng chủ yếu do tác động của các khu công nghiệp, chất thải sinh hoạt và việc sử dụng phân bón, thuốc BVTV không hợp lý.
• Đề xuất các giải pháp kiểm soát nguồn thải, quản lý kỹ thuật canh tác và xây dựng vùng rau an toàn nhằm giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc phát triển nông nghiệp sạch, bền vững tại Thành phố Thái Nguyên và các vùng tương tự.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất, mở rộng nghiên cứu đánh giá ô nhiễm kim loại nặng tại các vùng rau khác, đồng thời tăng cường giám sát chất lượng sản phẩm rau trên thị trường.

Các cơ quan quản lý, nhà khoa học và người sản xuất cần phối hợp chặt chẽ để đảm bảo sản xuất rau an toàn, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và phát triển nông nghiệp bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vị trí và tầm quan trọng của rau Rau xanh là thực phẩm cần thiết không thể thiếu, cung cấp phần lớn các chất khoáng và Vitamin, góp phần cân bằng dinh dưỡng trong bữa ăn hàng ngày của con người. Đồng thời rau là cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của nhiều nước. Cây rau đã được loài người trồng từ khi loài người xuất hiện.

Từ xa xưa người Ai Cập cổ đại, người Hy Lạp đã trồng và sử dụng rau bắp cải như là nguồn lương thực cho con người. Theo FAO, hiện nay nhiều nước trên thế giới trồng rất nhiều chủng loại rau với diện tích rất lớn. Tại các nước phát triển tỷ lệ cây rau so với cây lương thực là 2/1 còn các nước đang phát triển thì tỷ lệ này là 1/2 (Lê Trần Đức, 1997) [6]. Giá trị dinh dưỡng của rau xanh Rau xanh là loại thực phẩm cần thiết cho cuộc sống hàng ngày và không thay thế được, rau không chỉ cung cấp một lượng dinh dưỡng nhất định đặc biệt là chất khoáng và các loại vitamin trong khẩu phần ăn hàng ngày mà còn cung cấp cellulose giúp cho cơ thể tiêu hoá thức ăn dễ đào thải nhanh colesterolle và các chất độc khác ra khỏi cơ thể, rau còn là nguồn dược liệu quí làm tăng sức khoẻ và kéo dài tuổi thọ của con người.

Có thể thấy nguồn dinh dưỡng từ rau xanh rất phong phú, chúng bao gồm: Vitamin, protein, lipit, gluxit, các chất khoáng và chất xơ,… đáng chú ý là vitamin và chất khoáng có trong rau ưu thế hơn một số cây trồng khác (Nguyễn Thúy Hà và cs, 2010) [7]. So sánh thành phần dinh dưỡng của cây rau và cây ngũ cốc, A.Sididque (1985) (Trần Văn Lài – Lê Thị Hà, 2002) [16] cho biết rau, đặc biệt là rau ăn lá có hàm lượng vitamin và các khoáng chất cao hơn lúa mỳ và lúa nước rất nhiều lần. Các loại vitamin có trong rau như: Vitamin A, B1, B2, C, E, PP,. có tác dụng quan trọng trong quá trình phát triển của cơ thể, cùng các chất khoáng trong rau chủ yếu như K, Mg, Ca, Fe, vi lượng,.

là những chất rất cần thiết để cấu tạo nên máu và xương (Lê Trần Đức, 1997) [6]. Hiện nay, trong khẩu phần ăn của con người, rau xanh đã cung cấp khoảng 90 - 99% nguồn vitamin A, 60 - n 4 70% nguồn vitamin B2 và gần 100% vitamin C. Vitamin giúp cho các hoạt động sinh lý diễn ra bình thường trong cơ thể, nếu thiếu bất kỳ một loại vitamin nào sẽ gây rối loạn chức năng hoạt động sống của con người. Cụ thể: Nếu thiếu vitamin A sẽ gây bệnh quáng gà, hoặc mắt không có khả năng thích nghi với ánh sáng mờ, khi sự thiếu hụt này tăng lên thì bệnh quáng gà sẽ tiến triển thành bệnh Xeropthalmia, làm hỏng thị lực.

Vitamin B cần thiết cho cơ thể sử dụng Hydratcacbon, protein và ngăn ngừa bệnh thiếu máu, thiếu vitamin B gây mệt mỏi, kém ăn cơ thể tê phù. Thiếu vitamin C gây chảy máu chân răng, chân tay mệt mỏi, cơ thể suy nhược. Thiếu vitamin D trẻ chậm lớn, còi xương,… (Nguyễn Thúy Hà và cs, 2010) [7]. Như vậy nếu thiếu các loại vitamin sẽ làm giảm sức dẻo dai, giảm hiệu suất làm việc, dễ phát sinh bệnh tật, do đó trong lao động, học tập và sinh hoạt hằng ngày, mỗi người phải cần một lượng vitamin nhất định.

Ngoài việc cung cấp vitamin, rau còn cung cấp một lượng chất khoáng đáng kể như: Ca, P, Fe,… Trong các chất khoáng cần thiết cho cơ thể con người thì Ca và Fe được chú ý hơn cả, Ca rất cần thiết cho việc đảm bảo chức năng xương và răng, Fe ngăn ngừa bệnh thiếu máu. Các loại muối khoáng cần thiết cho cấu tạo tế bào, các loại enzyme, muối khoáng còn là tác nhân gây xúc tác điều hòa các quá trình sinh tổng hợp trong cơ thể con người, chúng có tác dụng trung hòa độ chua do dạ dày tiết ra khi tiêu hóa thức ăn, đồng thời làm tăng khả năng đồng hóa protit. Rau xanh còn cung cấp một lượng chất xơ, có khả năng làm tăng hoạt động của nhu mô ruột và hệ tiêu hóa, ngăn ngừa được chứng táo bón. Chất xơ ảnh hưởng có lợi đến hàm lượng cholesterol trong máu, do vậy ảnh hưởng tốt đến huyết áp và tim, ngăn ngừa được sỏi mật và ung thư ruột.

Số lượng chất xơ lớn có trong rau và với giá trị năng lượng thấp của nó sẽ có tác dụng ngăn ngừa bệnh béo phì. Bên cạnh đó nó có vai trò trong việc điều trị bệnh đái tháo đường. Nhờ có hàm lượng chất xơ này rau được coi như một loại thức ăn có lợi cho sức khỏe (Nguyễn Thúy Hà và cs, 2010) [7]. Một số cây rau được sử dụng như những cây dược liệu quí như: Tỏi ta, Gừng, Nghệ, Tía tô, Hành tây, Lá lốt,.

được coi là dược liệu tốt cho hệ tiêu hoá của người và động vật. Rau ngót, Mướp đắng, Khoai sọ, Đậu đen là thuốc bổ âm làm mát cơ thể. Mướp hoang, Rau diếp là thuốc thông mạch điều kinh tan kết tụ. Bí đỏ, Rau sam là thuốc trị lị, trừ giun rất tốt.

Theo quan điểm của các nhà dinh dưỡng học thì mỗi người cần 250 - 300g rau xanh/ngày để đáp ứng cho sự hoạt động bình thường của con người. Giá trị kinh tế Ngoài giá trị dinh dưỡng rau là loại cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao. Rau là loại cây có thể trồng được ở nhiều vùng sinh thái khác nhau. Mặt khác rau là loại cây trồng có thời gian sinh trưởng ngắn và có thể trồng nhiều vụ trong năm do vậy rau được coi là loại cây trồng chủ lực trong việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng xoá đói giảm nghèo cho nông dân Việt Nam.

Vào những năm 1986 - 1990 kim ngạch xuất khẩu đã đạt trên 70 triệu USD/năm. Từ năm 1991 đến nay lượng rau xuất khẩu là 10. So với lúa gạo, giá trị đem lại từ xuất khẩu rau quả gấp 1,5 - 3 lần. Năm 1997 kim ngạch xuất khẩu rau của nước ta đạt 140 triệu USD tăng 170% so với năm 1985 và chiếm 1,6 % tổng kim ngạch xuất khẩu trong cả nước.

Đài Loan thu nhập tính bằng tiền trên 1 ha rau hơn hẳn các cây trồng khác.Theo số liệu thống kê trên toàn nước Mỹ năm 1997 cho thấy, tổng giá trị thu được trên 1 ha trồng rau cao hơn so với lúa nước và lúa mỳ, trong đó trồng cà chua cho thu nhập cao hơn hơn khoảng 4 lần so với lúa nước và 20 lần so với lúa mỳ (G. Theo số liệu điều tra của Viện kinh tế nông nghiệp (dẫn theo Trần Văn Lài) [16] năm 1996 tại 4 tỉnh Hà Nội, Hà Tây, Nam Định và Thái Bình cho thấy tổng thu nhập trên 1 ha của ngô là 3.000 đồng, khoai tây 15.000 đồng, bắp cải là 11.000 đồng, dưa chuột là 23. Kết quả điều tra của Tô Thị Thu Hà và Nguyễn Văn Hiền (2005) [8], tại vùng ven đô Hà Nội thu nhập của việc trồng rau cao gấp 4 lần so với các cây lương thực, trong khi chi phí chỉ gấp 2 lần, điều này dẫn đến lãi thuần của cây rau cao hơn 14 lần so với cây lương thực. Ngoài việc dùng rau làm cây thực phẩm, một số loại rau như khoai tây còn được coi là một trong năm cây lương thực trên thế giới sau lúa, ngô, mỳ, mạch.

Khoai tây hiện là nguồn tinh bột chủ yếu của nhiều nước. Bên cạnh đó rau còn là nguồn nguyên liệu cung cấp cho ngành thực phẩm như: công nghệ sản xuất nước giải khát, đồ hộp, bánh kẹo và làm hương liệu chế biến thuốc, n 6 dược liệu. Ngoài ra rau còn góp phần phát triển kinh tế khác như chăn nuôi (là nguồn thức ăn cho chăn nuôi). Tình hình sản xuất và tiêu thụ rau trên thế giới và Việt Nam 1.

Tình hình sản xuất và tiêu thụ rau trên Thế giới Trên thế giới rau là loại cây được trồng từ lâu đời. Người Hy Lạp, Ai Cập cổ đại đã biết trồng rau và sử dụng rau bắp cải như một nguồn thực phẩm. Năm 1961 - 1965, tổng lượng rau của thế giới là 200.234 tấn; từ năm 1971 - 1975 tổng lượng rau đạt 293.657 tấn và từ năm 1981 - 1985 là 392.060 tấn; đến năm 1996 tổng lượng rau đã lên đến 565. Sản lượng rau trên thế giới tăng lên rất nhanh, điều đó chứng tỏ nhu cầu rau của con người ngày càng tăng.

Trên thế giới những nước có sản lượng rau tăng nhanh nhất là Ý, năm 1982 đạt 9.000 tấn; đến năm 1996 sản lượng tăng đạt 13. Ở Hà Lan, năm 1985 bình quân 84 kg/người/năm; đến năm 1990 đạt 202kg/người/năm. Ở Canada mức tiêu thụ rau bình quân là 70 kg/người/năm. Từ năm 2000 trở lại đây diện tích trồng rau trên thế giới tăng bình quân mỗi năm trên 600.000 ha, sản lượng rau cũng tăng dần qua các năm.

Cho đến nay, tình hình sản xuất rau trên thế giới không ngừng phát triển cả về diện tích và sản lượng thể hiện qua bảng 1.1: Tình hình sản xuất rau trên thế giới qua các năm Năm Diện tích (ha) Năng suất (kg/ha) Sản lượng (tấn) 2003 17.1 ta thấy: Tình hình sản xuất rau trên thế giới từ năm 2003 trở lại đây có tăng về diện tích; nhưng năng suất và sản lượng thì không ổn định, cụ thể: - Về diện tích: Từ năm 2006 - 2009 diện tích trồng rau trên thế giới biến động từ 17.556 ha; đến năm 2010 diện tích rau đạt 18.088 ha, tăng 1,09% so với năm 2009 [37]. - Về năng suất: Trong giai đoạn 2003 - 2007, năng suất rau đều tăng từ 132.858 kg/ha lên 142. Trong đó, năng suất rau năm 2007 cao nhất, đạt 142.199 kg/ha, tăng 510 kg/ha so với năm 2006; sau đó năng suất rau giảm dần ở những năm tiếp theo và năng suất rau thấp nhất vào năm 2010 (đạt 132.858 kg/ha), giảm 4,19% so với năm 2009 và thấp hơn năng suất trung bình giai đoạn 2003 - 2010 (đạt 139.653 kg/ha) là 6. - Về sản lượng: Trong vòng 8 năm (2003 - 2010), sản lượng rau cao nhất ở năm 2008 (đạt 249.

Tuy năm này không phải là năm có diện tích và năng suất rau cao nhất, nhưng cũng không phải là thấp so với các năm khác trong giai đoạn này, cụ thể: Năm 2010, diện tích rau lớn nhất, đạt 18.088 ha; nhưng năng suất năm này thấp nhất, chỉ đạt 132.858 kg/ha, thấp hơn năng suất cao nhất (năm 2007 đạt 142.341 kg/ha và thấp hơn năng suất trung bình trong giai đoạn (2003 - 2010) 6. Còn năm 2008 là năm có diện tích rau tuy không phải là nhiều nhất (đạt 17.