CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Một số lý luận về hợp tác xã 1. Khái niệm hợp tác xã Khái niệm hợp tác xã là nội dung quan trọng, vì nó xác định rõ bản chất của hợp tác xã và là căn cứ để xác định rõ toàn bộ nội dung pháp lý của pháp luật về hợp tác xã. Có nhiều khái niệm về hợp tác xã, nhưng về ở góc độ đề tài này chỉ tập trung khái niệm được Tổ chức lao động quốc tế (ILO) và Liên minh hợp tác xã quốc tế (ICA) đúc kết thành những nội dung chủ yếu mang tính phổ biến trên thế giới và khái niệm hợp tác xã theo luật hợp tác xã năm 2003 của Việt Nam phù hợp với tình hình đặc điểm của Việt Nam.
Bản chất của hợp tác xã được Tổ chức lao động quốc tế (ILO) và Liên minh hợp tác xã quốc tế (ICA) khuyến cáo trên cở tổng kết kinh nghiệm của các nước trên thế giới về phát triển hợp tác xã, cụ thể như sau: “Hợp tác xã là hiệp hội hoặc là tổ chức tự chủ của các cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một doanh nghiệp chung được sở hữu chung và được kiểm soát một cách dân chủ”. Theo khái niệm trên, hợp tác xã là một tổ chức kép, bao gồm hai tổ chức: Trước hết là hiệp hội hay tổ chức; thứ hai là hoạt động thông qua một doanh nghiệp chung, với mô hình cơ bản là “đồng sở hữu, đồng sử dụng sản phẩm, dịch vụ của hợp tác xã” và mô hình biển thể là “đồng sở hữu, đồng thời là người lao động trong hợp tác xã”. Căn cứ vào đặc điểm phát triển kinh tế- xã hội, văn hóa của Việt Nam và trên cơ sở kế thừa các nội dung quy định hợp tác xã như sau: “Hợp tác xã là một tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động sản xuất của các hợp tác xã nông nghiệp tại TP.
Cần Thơ Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn Điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật”. Khái niệm về hợp tác xã trên đây cho thấy hợp tác xã có những đặc điểm sau: Thứ nhất, hợp tác xã là một tổ chức kinh tế, được thành lập để tiến hành các hoạt động sản xuất, kinh doanh và dịch vụ. Là tổ chức kinh tế, hợp tác xã có vốn hoạt động, có Điều lệ tổ chức và hoạt động riêng, có tên gọi, biểu tượng riêng (nếu có), được tự chủ và tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất – kinh doanh, về tài chính, phải hạch toán và hoạt động có hiệu quả để tồn tại và phát triển bền vững, đáp ứng yêu cầu của xã viên, được bình đẳng như các loại hình doanh nghiệp khác. Thứ hai, hợp tác xã là một tổ chức kinh tế mang tính xã hội cao.
Mục tiêu của hợp tác xã là phục vụ, không phải chỉ lợi nhuận. Sở dĩ thành viên gia nhập hợp tác xã là vì họ cần được hợp tác xã phục vụ, cần hợp tác xã trợ giúp những việc mà họ không thể tự làm hoặc làm không có hiệu quả, nhờ tham gia hợp tác xã mà các thành viên khắc phục được những nhược điểm và hạn chế của mình. Như vậy, hợp tác xã là một tổ chức kinh tế mang tính cộng đồng và xã hội sâu sắc, trong đó các thành viên tham gia hợp tác xã được bình đẳng trong quản lý hợp tác xã – mỗi người một phiếu bầu, cùng có quyền lợi, nghĩa vụ trong phát triển hợp tác xã. Thứ ba, đối tượng tham gia hợp tác xã bao gồm tất cả các cá nhân, hộ gia đình và pháp nhân.
Thứ tư, khi tham gia hợp tác xã, xã viên hợp tác xã bắt buộc phải góp vốn, còn việc góp sức là tùy thuộc vào từng loại hình hợp tác xã, vào yêu cầu của hợp tác xã và nguyện vọng của xã viên, không bắt buộc xã viên phải góp sức. Thứ năm, việc thành lập hợp tác xã dựa trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện. Xuất phát từ như cầu, lợi ích chung, các thành viên liên kết lại với nhau để phát huy sức mạnh tập thể của từng thành viên, cùng giúp đỡ lẫn nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của thành viên, góp phần phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Thứ sáu, hợp tác xã là tổ chức kinh tế có chế độ trách nhiệm hữu hạn.
Nghĩa là, khi hợp tác xã tuyên bố phá sản và toàn bộ tài sản của hợp tác xã được đưa ra phát mại để thanh toán các khoản nợ, thì hợp tác xã chỉ chịu trách nhiệm trả nợ trong giới hạn vốn Điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của hợp tác xã tại thời điểm tuyên bố 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động sản xuất của các hợp tác xã nông nghiệp tại TP. Cần Thơ phá sản. Xã viên cũng chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ trong phạm vi góp vốn của mình. Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của hợp tác xã Điểu 5 Luật hợp tác xã năm 2003 quy định 4 nguyên tắc tổ chức và hoạt động của hợp tác xã như sau: + Tự nguyện: Mọi cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có đủ điều kiện theo quy định của Luật hợp tác xã, tán thành điều lệ hợp tác xã đều có quyên gia nhập hợp tác xã; xã viên có quyền ra hợp tác xã theo quy định của điều lệ hợp tác xã; + Dân chủ, bình đẳng và công khai: Xã viên có quyền tham gia quản lý, kiểm tra, giám sát hợp tác xã và có quyền ngang nhau trong biểu quyết, thực hiện công khai phương hướng sản xuất kinh doanh, tài chính, phân phối và những vấn đề khác quy định trong Điều lệ hợp tác xã; + Tự chủ, tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi: hợp tác xã tự chủ và tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh; tự quyết định về phân phối thu nhập; Sau khi thực hiện xong nghĩa vụ nộp thuế và trang trải các khoản lỗ của hợp tác xã, lãi được trích một phần vào các quỹ của hợp tác xã, một phần chia theo vốn góp và công sức đóng góp của xã viên, phần còn lại chia lại cho xã viên theo mức độ sử dụng dịch vụ của hợp tác xã; +Hợp tác và phát triển cộng đồng: Xã viên phải có ý thức phát huy tinh thần xây dựng tập thể và hợp tác với nhau trong hợp tác xã, trong cộng đồng xã hội; hợp tác giữa các hợp tác xã trong nước và ngoài nước theo quy định của pháp luật.
Vị trí, vai trò của hợp tác xã trong nền kinh tế quốc dân Trong lịch sử phát triển kinh tế - xã hội ở nhiều nước, sự phát triển của kinh tế hợp tác xã đã chứng minh một chân lý là: Kinh tế hợp tác xã không phải là khu vực chính để tạo ra nhiều lợi nhuận và tăng trưởng kinh tế mà là khu vực có vai trò, vị trí quan trọng trong giải quyết việc làm, đảm bảo đời sống cho đông đảo người lao động, nhất là ở các nước đang phát triển, tạo sự ổn định về chính trị xã hội, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và phát triển của mỗi quốc gia. Vì vậy, ở nhiều nước Chính phủ rất quan tâm và có chính sách ưu đãi, nâng đỡ khu vực kinh tế hợp tác xã, coi sự phát triển của kinh tế hợp tác xã là một tất yếu khách quan. Ở Việt Nam, phát triển kinh tế hợp tác và Hợp tác xã là nhu cầu thực tế khách quan, đáp ứng đòi hỏi của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; là tất yếu 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động sản xuất của các hợp tác xã nông nghiệp tại TP. Cần Thơ của nền kinh tế hàng hóa, xét cả về mặt lý luận và thực tiễn.
Phát triển kinh tế hợp tác và hợp tác xã xuất phát từ chính nhu cầu phát triển của kinh tế hộ, nhất là khi đi vào sản xuất hàng hóa. Nhu cầu hợp tác thực tế không chỉ phát sinh từ phía sản xuất, mà còn phát sinh từ phía các nhà chế biến, tiêu thụ. Trong giai đoạn thống nhất đất nước, cả nước đi lên Chủ nghĩa xã hội với vai trò là tổ chức kinh tế tập thể, hợp tác xã có vai trò quan trọng trong cuộc vận động cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với thành phần kinh tế tư nhân, tiểu chủ để tiến lên xây dựng Chủ nghĩa xã hội trong cả nước; là thành phần quan trọng góp phần xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa. Trong giai đoạn phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, kinh tế hợp tác, hợp tác xã vẫn là chỗ dựa cho hộ sản xuất, người lao động riêng lẻ, các doanh nghiệp nhỏ và vừa tồn tại và phát triển trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh ngày càng gay gắt.
Tuy gặp nhiều khó khăn trong bước chuyển mình sang cơ chế mới, nhưng các hợp tác xã đã từng bước phát huy vai trò không thể thiếu của mình trong phát triển kinh tế - xã hội nông thôn nước ta. Vị thế của hợp tác xã về mặt kinh tế mặc dù còn yếu nhưng đã có vai trò quan trọng trong hỗ trợ một phần cho kinh tế hộ phát triển, giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho xã viên, góp phần xây dựng và củng cố quan hệ sản xuất theo định hướng XHCN ở nông thôn.