CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Biến đổi khí hậu và năng lực ứng phó 1. Các khái niệm về Biến đổi khí hậu BĐKH (Climate Change hoặc Climatic Change) xác định sự khác biệt giữa các giá trị trung bình dài hạn của một tham số hay thống kê khí hậu.
Trong đó, trung bình đƣợc thực hiện trong một khoảng thời gian xác định, thƣờng là vài thập kỷ. Sự thay đổi của khí hậu đƣợc quy trực tiếp hay gián tiếp là do hoạt động của con ngƣời làm thay đổi thành phần của khí quyển toàn cầu và đóng góp thêm vào sự biến động khí hậu tự nhiên trong các thời gian có thể so sánh đƣợc [1]. Định nghĩa BĐKH của Hiệp hội Khí tƣợng Mỹ (American Meteorological Society-AMS): Bất kỳ sự thay đổi có hệ thống của các nhân tố khí hậu trong một thời gian dài (nhiệt độ, áp suất hoặc gió) qua hàng chục năm hoặc lâu hơn. BĐKH có thể do các quá trình tự nhiên, nhƣ các thay đổi trong quá trình phát năng lƣợng của mặt trời, hoặc các thay đổi chậm chạp của trục quay trái đất, hoặc do các quá trình tự nhiên nội tại của hệ thống khí hậu; hoặc do các tác động từ các hoạt động của con ngƣời.
Theo Công ƣớc khung của Liên Hợp Quốc về BĐKH (UNFCCC - United Nations Framework Convention on Climate Change, 2001) “Những ảnh hƣởng có hại của biến đổi khí hậu” nghĩa là những biến đổi trong môi trƣờng vật lý hoặc sinh học do những biến đổi khí hậu gây những ảnh hƣởng có hại đáng kể đến thành phần, khả năng phục hồi hoặc sinh sản của các hệ sinh thái tự nhiên và đƣợc quản lý hoặc đến hoạt động của các hệ thống kinh tế - xã hội hoặc đến sức khỏe và phúc lợi của con ngƣời. Khi biến đổi khí hậu là thách thức thực sự cho sự phát triển kinh tế - xã hội trong tƣơng lai, thì công tác ứng phó với biến đổi khí hậu đƣợc đánh giá là hoạt động ƣu tiên của bất kỳ địa phƣơng, quốc gia, lãnh thổ nào trên thế giới. Ứng phó với BĐKH bao gồm 2 mảng: thích ứng và giảm nhẹ. Thích ứng và giảm nhẹ BĐKH đóng vai trò quan trọng và là nền tảng cơ bản để giải quyết các vấn đề của BĐKH.
Giảm nhẹ và thích ứng với BĐKH có một số 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điểm chung nhƣ có thể bổ sung, thay thế, độc lập hoặc cạnh tranh nhau và có những đặc điểm, khung thời gian rất khác nhau. Thích ứng và giảm nhẹ BĐKH đều đƣợc thực hiện trên cùng một quy mô địa phƣơng hay khu vực và có thể đƣợc thúc đẩy bởi những ƣu tiên và mối quan tâm của địa phƣơng, khu vực cũng nhƣ quan tâm toàn cầu. Giảm nhẹ BĐKH mang lại lợi ích toàn cầu, và do đó mang lại lợi ích cho địa phƣơng cũng nhƣ khu vực. Trong khi đó thích ứng với BĐKH chủ yếu trên quy mô của hệ thống bị ảnh hƣởng bởi BĐKH, tốt nhất là quy mô khu vực nhƣng hầu hết là quy mô địa phƣơng.
Thích ứng với BĐKH là sự điều chỉnh trong hệ thống tự nhiên và con ngƣời để ứng phó với các tác nhân khí hậu hiện tại và tƣơng lai, nhƣ làm giảm những thiệt hại hoặc tận dụng các cơ hội do nó mang lại. Thích ứng với BĐKH bao gồm sự chủ động và các biện pháp giảm thiểu mức độ tổn thƣơng của hệ thống tự nhiên và con ngƣời chống lại các ảnh hƣởng hiện tại và ảnh hƣởng đƣợc dự báo trong tƣơng lai do BĐKH [16]. KNTƢ với BĐKH là sự điều chỉnh của hệ thống tự nhiên hoặc con ngƣời đối với hoàn cảnh hoặc môi trƣờng thay đổi nhằm làm giảm mức độ tổn thƣơng do dao động và biến đổi của khí hậu hiện hữu hoặc tiềm tàng và tận dụng các cơ hội do nó mang lại [1]. KNTƢ với BĐKH là năng lực của xã hội để thay đổi theo cách làm cho xã hội đƣợc trang bị tốt hơn để có thể quản lý những rủi ro hoặc nhạy cảm từ những ảnh hƣởng của BĐKH [19].
Theo Ban chỉ đạo Chƣơng trình hành động thích ứng với BĐKH ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn, thích ứng có nghĩa là điều chỉnh, hoặc thụ động, hoặc phản ứng tích cực, hoặc có phòng bị trƣớc, đƣợc đƣa ra với ý nghĩa là giảm thiểu và cải thiện những hậu quả có hại của BĐKH. Sự thích ứng còn có nghĩa là tất cả những phản ứng đối với BĐKH nhằm làm giảm tính dễ bị tổn thƣơng, là các hành động tận dụng những cơ hội thuận lợi mới nảy sinh do BĐKH. Giảm nhẹ BĐKH là sự can thiệp của con ngƣời nhằm giảm nguồn phát thải khí nhà kính và tăng bể chứa khí nhà kính (IPCC, 2001) 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giảm nhẹ BĐKH là sự can thiệp của con ngƣời nhằm giảm ảnh hƣởng bất lợi đối với BĐKH; giảm nhẹ BĐKH bao gồm cả chiến lƣợc giảm nguồn phát thải và tăng bể chứa khí nhà kính (Canadian Geographic, 2008). Giảm nhẹ BĐKH là những thay đổi về kỹ thuật và các giải pháp thay thế nhằm giảm nguồn phát thải khí nhà kính.
Mặc dù một số chính sách về xã hội, kinh tế và kỹ thuật có thể giảm sự phát thải khí nhà kính, giảm nhẹ BĐKH mang nghĩa thực thi các chính sách nhằm giảm nhẹ khí nhà kính và tăng bể chứa các khí nhà kính [16]. Giảm nhẹ BĐKH là sự can thiệp của con ngƣời nhằm giảm nguồn phát thải hoặc tăng bể chứa các khí nhà kính. Ví dụ việc sử dụng năng lƣợng hóa thạch một cách hiệu quả hơn cho các hoạt động công nghiệp hoặc sản xuất điện, chuyển sang sử dụng các nguồn năng lƣợng tái tạo (năng lƣợng mặt trời và năng lƣợng gió) và mở rộng diện tích rừng và các bể chứa khác nhằm giảm nhẹ CO2trong khí quyển (UNFCCC, 2011). Nhƣ vậy, năng lực ứng phó với biến đổi khí hậu của địa phƣơng là khả năng của địa phƣơng trong phòng chống, phục hồi, chuyển hoá những thách thức khó khăn đƣợc gây ra bởi BĐKH thành cơ hội phát triển và giảm nhẹ thiên tai.
Đó là sự kết hợp của tất cả các điểm mạnh, thuộc tính và nguồn lực sẵn có cho một cá nhân, cộng đồng, xã hội, hoặc tổ chức có thể đƣợc sử dụng để chuẩn bị và thực hiện các hành động để giảm tác động xấu, giảm thiệt hại hoặc tận dụng các cơ hội có lợi. Các phương thức ứng phó với Biến đổi khí hậu Các nhóm giải pháp thích ứng Các giải pháp thích ứng với BĐKH đƣợc đề cập và xây dựng rất đa dạng. Theo Báo cáo đánh giá thứ 2 của IPCC (1995), có 228 giải pháp thích ứng BĐKH khác nhau đã đƣợc mô tả. Các giải pháp thích ứng BĐKH đƣợc chia thành 8 nhóm khác nhau: Chấp nhận tổn thất: Các phƣơng pháp thích ứng khác có thể đƣợc so sánh với cách phản ứng cơ bản là “không làm gì cả”, ngoại trừ chịu đựng hay chấp nhận những tổn thất.
Trên lý thuyết, chấp nhận tổn thất xảy ra khi bên chịu tác động không có khả năng chống chọi lại bằng bất kỳ cách nào. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chia sẻ tổn thất: Loại phản ứng thích ứng này liên quan đến việc chia sẻ những tổn thất giữa một cộng đồng dân cƣ lớn. Cách thích ứng này thƣờng xảy ra trong một cộng đồng truyền thống và trong xã hội công nghệ cao, phức tạp. Trong xã hội truyền thống, nhiều cơ chế tồn tại để chia sẻ những tổn thất giữa cộng đồng mở rộng, nhƣ là giữa các hộ gia đình, họ hàng, làng mạc hay là các cộng đồng nhỏ tƣơng tự.
Mặt khác, các cộng đồng lớn phát triển cao chia sẻ những tổn thất thông qua cứu trợ cộng đồng, phục hồi và tái thiết bằng các quỹ công cộng. Chia sẻ tổn thất cũng có thể đƣợc thực hiện thông qua bảo hiểm. Làm thay đổi nguy cơ: phƣơng pháp này tập trung làm giảm nhẹ tác động của các tai biến liên quan đến BĐKH. Ngăn ngừa các tác động: sử dụng các phƣơng pháp thích ứng từng bƣớc để ngăn chặn các tác động của BĐKH.
Thay đổi cách sử dụng: áp dụng cho những vùng/khu vực chịu tác động lớn của BĐKH nhƣ thay thế cây trồng thích hợp với sự thay đổi nhiệt độ; chuyển đổi mục đích sử dụng đất trồng trọt có thể trở thành đồng cỏ/trồng rừng,… Thay đổi/chuyển địa điểm: Một sự đối phó mạnh mẽ hơn là thay đổi/chuyển địa điểm của các hoạt động kinh tế. Có thể tính toán thiệt hơn, ví dụ di chuyển các cây trồng chủ chốt và vùng canh tác ra khỏi khu vực khô hạn đến một khu vực mát mẻ thuận lợi hơn và thích hợp hơn cho các cây trồng trong tƣơng lai. Nghiên cứu: Quá trình thích ứng có thể đƣợc phát triển bằng cách nghiên cứu trong lĩnh vực công nghệ mới và phƣơng pháp mới về thích ứng. Giáo dục, thông tin và khuyến khích thay đổi hành vi: Một kiểu hoạt động thích ứng khác là sự phổ biến kiến thức thông qua các chiến dịch thông tin công cộng và giáo dục, dẫn đến việc thay đổi hành vi.
Những hoạt động đó trƣớc đây ít đƣợc để ý đến và ít đƣợc ƣu tiên, nhƣng tầm quan trọng của chúng tăng lên do cần có sự hợp tác của nhiều cộng đồng, lĩnh vực, khu vực trong việc thích ứng với BĐKH. Dựa vào đặc điểm “quy mô” của thích ứng, các giải pháp thích ứng đƣợc đề xuất theo hai nhóm chính: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.