CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU VÀ THỰC TIỄN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Trong những năm gần đây, việc đánh giá năng lực cạnh tranh hoặc luận bàn về những giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của NHTM, ngân hàng liên doanh đã có nhiều công trình nghiên cứu của nhiều tác giả đề cập. Một số công trình nghiên cứu về năng lực cạnh tranh trong toàn ngành ngân hàng đƣợc tổng kết nhƣ sau: - Nguyễn Thị Quy cùng các cộng sự (2004) đã có đề tài nghiên cứu cấp bộ về “Nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế”. Đề tài trên đã đƣa ra những cơ sở về mặt lý luận về năng lực cạnh tranh của hệ thống các NHTM trong điều kiện hội nhập dựa trên mô hình về năng lực cạnh tranh SWOT, đồng thời đề tài cũng đã đánh giá một cách khách quan về thực trạng và năng lực cạnh tranh của các NHTM tại Việt Nam trong những năm đầu thế kỉ 21.
Tuy nhiên, công trình nghiên cứu trên mới chỉ đƣa ra những đánh giá chung về toàn hệ thống NHTM tại Việt Nam thời điểm đó mà chƣa đánh giá năng lực cạnh tranh cho từng loại hình ngân hàng cụ thể nhƣ NHTM quốc doanh, NHTM cổ phần hay ngân hàng liên doanh. Do đó, trong luận văn này, tác giả sẽ đƣa ra một cái nhìn cụ thể hơn về năng lực cạnh tranh của ngân hàng liên doanh trong xu hƣớng hội nhập quốc tế. - Thạc sĩ Trịnh Việt Dũng (2009) cũng đã nghiên cứu về “Mức độ cạnh tranh trong ngành ngân hàng Việt Nam”, sử dụng mô hình đánh giá năng lực cạnh tranh của nhà kinh tế học Michael Porter dựa trên 5 năng lực bao gồm: các đối thủ cạnh tranh trong ngành, quyền thƣơng lƣợng của ngƣời mua, quyền thƣơng lƣợng của nhà cung cấp, các đối thủ tiềm năng và sản phẩm thay thế, qua đó, áp dụng mô hình vào thị trƣờng ngân hàng Việt Nam và phân tích những lực lƣợng cạnh tranh, các xu hƣớng phát triển cũng nhƣ cơ hội khai thác để tạo nên lợi thế cạnh tranh phù 5 hợp với nguồn lực của các ngân hàng. Tuy nhiên, công trình nghiên cứu này lại chƣa đề cập tới tính cấp thiết của việc cạnh tranh trong xu thế hội nhập quốc tế.
Trong luận văn này, tác giả sẽ đƣa ra những lý luận mới mẻ hơn về năng lực cạnh tranh của NHTM trong tiến trình hội nhập quốc tế của Việt Nam. - Vấn đề nâng cao năng lực cạnh tranh đã đƣợc Cựu thủ tƣớng Nguyễn Tấn Dũng nêu trong bài phát biểu nhân dịp năm mới 2014. Tiếp đó Chính phủ cũng đã ban hành Nghị quyết số 19 về những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trƣờng kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia .Có thể thấy vấn đề cạnh tranh giữa các NHTM đang trở thành vấn đề nóng hổi. Có cạnh tranh mới có phát triển, có cạnh tranh mới có hoàn thiện hệ thống ngân hàng.
Vấn đề này đƣợc Chính phủ và Nhà nƣớc rất quan tâm và hỗ trợ bằng các chính sách hợp lý để các ngân hàng có thể hoạt động hiệu quả, nâng cao chất lƣợng phục vụ cũng nhƣ năng lực cạnh tranh của mình trong nền kinh tế. Bên cạnh đó là các công trình nghiên cứu về các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho từng NHTM hoặc doanh nghiệp cụ thể, có thể kể tới nhƣ: - Hoàng Mai Thảo (2007) với đề tài: “Đánh giá năng lực cạnh tranh của các NHTM cổ phần Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế”, luận văn thạc sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế tài chính-ngân hàng, Trƣờng Đại học kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh. Nghiên cứu này đã tập trung phân tích những điểm mạnh, điểm yếu, những thành tựu và hạn chế, tồn tại trong hoạt động kinh doanh của các NHTM cổ phần Việt Nam thời gian này cũng nhƣ những cơ hội và thách thức đối với các NHTM cổ phần Việt Nam trong tiến trình mở cửa, hội nhập. Trên cơ sở đó, tác giả cũng đã đề xuất các giải pháp, kiến nghị đối với các NHTM Việt Nam, NHNN, Chính phủ và các cơ quan hữu quan nhằm đẩy mạnh hoạt động kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam và còn có những hạn chế nhất định nhƣ các số liệu chƣa đƣợc phân tích sâu, mới chỉ mang tính chất so sánh giữa các ngân hàng.
- Phạm Tấn Mến (2008) viết đề tài “Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam trong xu thế 6 hội nhập”, đã sử dụng lý thuyết về cạnh tranh, năng lực cạnh tranh của Michael Porter để phân tích thực trạng về năng lực cạnh tranh của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam trong bối cảnh kinh tế hội nhập. Từ đó, tác giả đã đƣa ra những giải pháp góp phần đẩy mạnh và nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngân hàng này. Dựa trên những cơ sở đó, luận văn này có thể kế thừa và và vận dụng các lý luận về năng lực cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng và cơ sở thực tiễn hội nhập đã đƣợc đề cập ở đề tài trên để áp dụng vào việc đánh giá năng lực cạnh tranh của Ngân hàng TNHH INDOVINA. Tuy nhiên, do đặc thù khác biệt về loại hình tổ chức ngân hàng, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam là NHTM nhà nƣớc còn Ngân hàng TNHH INDOVINA là ngân hàng liên doanh nên nên các giải pháp đƣa ra để nâng cao năng lực cạnh tranh trong đề tài trên chƣa phù hợp và chính xác trong thực tiễn nghiên cứu.
- Nguyễn Thị Phƣơng Thảo (2008) với bài nghiên cứu: “Nâng cao năng lực cạnh tranh của NHTM cổ phần Ngoại thương Việt Nam thời kì hậu WTO”. Công trình nghiên cứu này đã hệ thống hóa các vấn đề cơ bản về hội nhập quốc tế của Ngân hàng Ngoại thƣơng Việt Nam giai đoạn sau gia nhập WTO. Bài viết đã rút ra một số bài học có giá trị tham khảo tốt cho các NHTM Việt Nam. Nghiên cứu này đã đƣa ra thực trạng cạnh tranh của các NHTM cổ phần dựa trên ba khía cạnh: cạnh tranh về chất lƣợng sản phẩn dịch vụ, cạnh tranh về lãi suất và cạnh tranh về hệ thống phân phối.
Thực trạng cạnh tranh tại các NHTM Việt Nam dựa trên bốn năng lực cơ bàn là: năng lực tài chính, năng lực hoạt động, năng lực quản trị điều hành, năng lực công nghệ thông tin. Qua đó, nghiên cứu này cũng đƣa ra một số kiến nghị nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho Ngân hàng TMCP Ngoại thƣơng Việt Nam. - Lê Chí Hòa (2008) đã viết bài nghiên cứu: “Cơ sở lý thuyết để nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp trước cơ hội thách thức gia nhập WTO” đăng trên Tạp chí Management of Business association. Trong bài viết này, tác giả đã trình bày một cách chi tiết và cụ thể những vấn đề về lý luận áp lực cạnh tranh 7 bằng phƣơng pháp phân tích SWOT áp dụng đối với các NHTM trong điều kiện hội nhập.
Đồng thời, tác giả cũng đã phân tích, đánh giá năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp thông qua hệ thống các chỉ tiêu phản ảnh sức cạnh tranh và cũng chỉ ra những cơ hội cũng nhƣ thách thức cho các doanh nghiệp, trong đó có ngành ngân hàng. Qua việc phân tích này, tác giả chỉ ra đƣợc hệ thống chỉ tiêu phản ánh cạnh tranh thông qua: vốn, hiệu quả kinh doanh, chất lƣợng sản phẩm, công nghệ, nguồn nhân lực và hệ thống mạng lƣới. - Thân Thị Vân (2013) với đề tài nghiên cứu “Một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của Ngân hàng đầu tư và phát triển Việt Nam trong quá trình hội nhập” cũng là một đề tài nghiên cứu cụ thể, có tác dụng đối với một đối tƣợng ngân hàng cụ thể. Tuy nhiên, đề tài mới chỉ dựa trên nền tảng của lý thuyết năng lực cạnh tranh để có hƣớng giải quyết vấn đề cạnh tranh cho ngân hàng đầu tƣ.
Điều kiện kinh tế hiện nay ngày càng nhiều thách thức, đề tài chƣa nêu ra đƣợc những giải pháp mang tính thực tế cho ngành ngân hàng trƣớc việc Việt Nam gia nhập WTO hay AEC. - Trần Thanh Hƣơng (2015) đã có một bức tranh mới mẻ hơn khi đề cập trực tiếp đến các ngân hàng liên doanh trong bài viết: “Ngân hàng ngoại đã tiến đến đâu tại Việt Nam?” đăng trên Báo điện tử VnEconomy. Bài viết này đã cho độc giả một cái nhìn toàn cảnh về hoạt động kinh doanh của các ngân hàng liên doanh tại Việt Nam hiện nay. Tiến trình phát triển và độ ảnh hƣởng ngày càng sâu rộng của các ngân hàng liên doanh trong nền kinh tế xã hội đƣợc tác giả trình bày rất cụ thể, đồng thời cũng đƣa ra dự báo cho những bƣớc tiến mới của Ngân hàng liên doanh trong xu hƣớng toàn cầu hóa hiện nay.
- Thạc sĩ Đƣờng Thị Thanh Hải (2015) đã viết bài nghiên cứu “Nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam” đăng trên Tạp chí Tài chính số 2 – 2015. Trong bài viết này, tác giả đã phân tích, đánh giá năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam thông qua hệ thống các chỉ tiêu phản ảnh sức cạnh tranh nhƣ chỉ tiêu về vốn, cơ cấu tài sản, cơ cấu vốn, khả năng thanh toán, khả năng sinh lời. Bên cạnh đó cũng chỉ ra những cơ hội cũng nhƣ thách 8 thức cho ngành ngân hàng và một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn hiện nay. Mặc dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu cũng nhƣ luận văn nghiên cứu về vấn đề năng lực cạnh tranh của toàn hệ thống NHTM nói chung hay một NHTM nói riêng nhƣng không vì thế mà nó mất đi tính thời sự và hữu ích.
Do từng đề tài nghiên cứu đều có mục đích và yêu cầu khác nhau nên hầu hết các nghiên cứu trên chỉ tập trung phân tích năng lực cạnh tranh trên một số lĩnh vực của hệ thống ngân hàng hoặc đánh giá về năng lực cạnh tranh của một ngân hàng cụ thể mà chƣa có những đánh giá toàn diện các yếu tố tác động tới năng lực cạnh tranh của hệ thống ngân hàng trong điều kiện hội nhập quốc tế. Đặc biệt, rất ít đề tài đề cập tới loại hình NHTM đã tồn tại từ lâu và góp phần không nhỏ vào việc đẩy mạnh nền kinh tế, đó là ngân hàng liên doanh.