Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình sử dụng nhà tiêu HVS với sức khỏe của cộng đồng Vấn đề không đảm bảo nước sạch, nhà tiêu HVS ảnh hưởng rất lớn tới sức khỏe người dân. Chỉ tính riêng bệnh tiêu chảy cũng chiếm 4,1% gánh nặng bệnh tật, và gây tử vong cho 1,8 triệu người mỗi năm trên toàn cầu [25]. Hàng năm, khoảng 2,4 triệu ca tử vong (4,2% tổng ca tử vong), chiếm 6,6% gánh nặng bệnh tật toàn thế giới, có thể được ngăn chặn nếu mọi người thực hiện đúng vệ sinh môi trường và dùng nước sạch [19].
Theo Unicef, hàng năm có gần 9 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị chết do các nguyên nhân khác nhau, tiêu chảy là nguyên nhân thứ 2 sau viêm phổi dẫn đến tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi. Ước tính, có khoảng 1,5 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị chết do tiêu chảy mỗi năm, chiếm 18% tổng số ca tử vong ở trẻ, và mỗi ngày có nhiều hơn 5000 trẻ em bị chết do tiêu chảy [21], [22]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, đầu thế kỷ 21, hàng năm vẫn có khoảng 4 tỷ lượt người bị tiêu chảy, 1,8 triệu người bị chết do tiêu chảy (kể cả bệnh tả), 90% là trẻ em dưới 5 tuổi và hầu hết là ở các nước đang phát triển. Hàng năm, có 396 triệu lượt người mắc bệnh sốt rét, chủ yếu là ở châu Phi phía nam sa mạc Sahara, 1,3 triệu người chết vì sốt rét, trẻ em dưới 5 tuổi chiếm 90%.
u’ớc tính, 160 triệu người mắc sán máng, gây ra hàng chục nghìn ca tử vong mỗi năm, hầu hết là ở châu Phi cận sa mạc Sahara. Trên thế giới có khoảng 500 triệu người có nguy cơ mắc bệnh mắt hột, 146 triệu người bị đe dọa bởi mù, 6 triệu người bị khiếm thị do bệnh đau mắt hột. Ngoài ra, sử dụng nước, nhà tiêu không hợp vệ sinh còn có thể gây ra các bệnh: giun đường ruột, nhiễm ký sinh trùng đường ruột, viêm gan A, bệnh giardiasis, ghẻ,. Theo thống kê của Bộ Y tế với 26 bệnh truyền nhiễm trong hệ thống báo cáo thì có tới hơn 10 bệnh liên quan tới nước, nhà tiêu HVS [6], Đặc biệt các dịch bệnh đường 6 ruột vẫn đang lưu hành và có nguy cơ bùng phát thành dịch tại một số tỉnh.
Điển hình là dịch tiêu chảy cấp nguy hiểm xảy ra cuối năm 2007 với gần 2000 người mắc. Phân người là nguồn truyền nhiều bệnh truyền nhiễm như tả, lỵ, thương hàn, bại liệt, viêm gan A, bệnh ký sinh trùng như giun sán. Qua điều tra tại một số địa phương, do điều kiện vệ sinh chưa tốt nên tỷ lệ người bị nhiễm ký sinh trùng rất cao, có nơi đến 60-70%, số người bị tiêu chảy hàng năm lên đến 1240 trường hợp/100. Trong cơ cấu bệnh tật, tỷ lệ mắc cao nhất vẫn là bệnh truyền nhiễm qua đường tiêu hóa, phần lớn lây lan do phân người theo sơ đồ truyền bệnh qua đường phân - miệng.
Quản lý phân người tốt nhất là sử dụng nhà tiêu HVS. Để phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh Việt nam cũng như điều kiện canh tác của ngành nông nghiệp mà ở nông thôn thích hợp với các loại nhà tiêu HVS khác nhau [13], [16], [24], 7 1. Mức độ bao phủ nhà tiêu hợp vệ sinh 1. Trên thế giới Hiện nay trên thế giới, chỉ có khoảng 58% dân số thế giới tiếp cận được các công trình vệ sinh.
Trong số 2,6 tỷ người không được sử dụng nhà tiêu, phải đi vệ sinh ngoài trời hoặc ở những nơi không đảm bảo vệ sinh, có khoảng 77% trong số họ (2 tỷ người) sống ở những vùng nông thôn. Hơn 1 nửa số người không được tiếp cận với công trình vệ sinh, gần 1,5 tỷ người sống ở Trung Quốc và Ấn Độ. Tỷ lệ bao phủ nhà tiêu hầu như không nhiều hơn 1/3 dân số: ở Tây và Trung Châu Phi (36%), Nam Á (37%), Đông và Nam Phi (38%), các nước đang phát triển chỉ có 31% dân số được tiếp cận với các công trình vệ sinh đúng tiêu chuẩn [19], [20], [22], [25]. Theo thống kê của UNICEF và WHO tại Đông Nam Á năm 2006, có 378 triệu người được tiếp cận với công trình vệ sinh, độ bao phủ này tăng từ 50% dân số năm 1990 lên 67% dân số được tiếp cận vàp năm 2006.
Hiện nay, vẫn còn 32 triệu người ở Đông Nam Á vẫn phải sống trong tình trạng không có công trình vệ sinh. Có 4 trong 11 quốc gia ở Đông Nam Á có tỷ lệ bao phủ nhà tiêu HVS dưới 60% trong đó có Việt Nam [19], [23], 1. Tại Việt Nam Việt Nam đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc cung cấp nước sạch và phương tiện vệ sinh cho người dân nông thôn. Đến cuối năm 2005, số hộ gia đình có nhà tiêu HVS theo ước tính đạt khoảng 6,4 triệu hộ, đạt 50%.
Tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu HVS phân bố không đồng đều giữa các vùng, có vùng đạt tỷ lệ trên 50% là: Đồng bằng sông Hồng (65%), Đông Nam Bộ (62%), Bẳc Trung Bộ (56%), Duyên hải miền Trung (50%). Trong đó có những vùng đạt tỷ lệ thấp hơn: Đồng bằng sông Cửu Long (35%), Miền núi phía Bắc (38%), Tây Nguyên (39%) [5]. Theo điều tra của Đại học Y Thái Bình (2002), sau khi có tác động can thiệp 3 năm - vệ sinh môi trường và giáo dục sức khỏe cộng đồng tại 2 xã tỉnh Thái Bình: tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu HVS tăng lên rõ rệt từ 8,37% lên 35,8% [8]. 8 Theo báo cáo tại Hội nghị tổng kết Chương trình mục tiêu quốc gia NS&VSMTNT, năm 2005, chỉ có 58% Trạm y tế xã và 17% chợ có nhà tiêu HVS và nguồn nước sạch [2] Theo nghiên cứu của Ngô Thị Nhu năm 2009 về thực trạng nhà tiêu hộ gia đình tại ba xã huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình cho thấy tỷ lệ HGĐ sử dụng nhà tiêu tự hoại là 15,8%, nhà tiêu thấm dội nước là 21,7%, nhà tiêu không HVS chiếm tỷ lệ 50,2% [15].
Các loại nhà tiêu hợp vệ sinh được sử dụng tại Việt Nam Theo Quyết đinh 08/2005 QĐ-BYT ngày 11/3/2005 của Bộ Y tế, các loại nhà tiêu hiện đang được khuyến khích sử dụng tại Việt Nam là: Nhà tiêu 2 ngăn ủ phân tại chỗ; nhà tiêu chìm có ống thông hơi; nhà tiêu thấm dội nước; nhà tiêu tự hoại. Các loại nhà tiêu này được công nhận là nhà tiêu HVS khi đảm bảo được các yêu cầu về kỹ thuật xây dựng, bảo quản. Tùy theo từng địa bàn và điều kiện kinh tể mà lựa chọn nhà tiêu cho phù hợp [3]. + Nhà tiêu hai ngăn ủ phân tại chỗ: Là loại nhà tiêu phù hợp cho những vùng sản xuất nông nghiệp.
Có hai ngăn, một ngăn sử dụng, một ngăn ủ phân, thay đổi nhau khi đầy, có máng dẫn nước tiểu ra ngoài tránh ẩm ướt, có nắp đậy hố tiêu để tránh ruồi muỗi, vật nuôi chui vào hố phân, có ống thông hơi để tránh mùi hôi. Ưu điểm là dễ xây dựng, không làm ô nhiễm nguồn nước và môi trường. Khi phân đã ủ đúng thời gian và đúng kỹ thuật có thể bón cho cây trồng, làm tăng độ màu mỡ cho đất, như vậy chất thải được tái sử dụng lại theo hướng sinh thái. Một ưu điểm nổi bật nữa của loại nhà tiêu này là không phải dùng nước dội, có thể sử dụng ở những vùng khan hiếm nước.
+ Nhà tiêu chìm có ống thông hơi: Là loại nhà tiêu áp dụng cho vùng thiếu nước dội, đất rộng người thưa như miền trung du, miền núi, không có thói quen dùng phân bón cho lúa và hoa màu. Loại này cũng có máng dẫn nước tiểu, ống thông hơi, nắp đậy, khi gần đầy thì san lấp hố cũ tránh súc vật đào bới, đào hố mới. Loại này dễ làm, đơn giản, rẻ tiền, dễ sử dụng. 9 + Nhà tiều thấm dội nước-.
Phù hợp với những nơi có nguồn nước dồi dào, chất đất dễ thấm nước và không có nguy cơ gây ô nhiễm cho nước ngầm, sử dụng ở những nơi không có cống nước thải, ưu điểm của nhà tiêu này là: Tiêu diệt được mầm bệnh và trứng giun, không có mùi và ruồi nhặng, dễ bảo quản sử dụng + Nhà tiêu tự hoại-, là loại nhà tiêu rất hợp vệ sinh ở nước ta hiện nay. Phân được xử lý theo nguyên tắc ngâm ủ và lên men. Các mầm bệnh bị tiêu diệt, mùn được giữ lại ở đáy bể, nước lắng qua bể và thấm vào đất hoặc vào hệ thống cống thải. Ưu điểm là không có mùi hôi, không thu hút ruồi nhặng, không gây ô nhiễm môi trường xung quanh, tạo sự dễ chịu cho người sử dụng + Ngoài ra còn có nhà tiêu Biogas cũng là một loại nhà tiêu hợp vệ sinh được áp dụng nhiều ở các nước Châu Á, nhất là Trung Quốc và Ấn Độ.
Loại nhà tiêu bể khí sinh học này áp dụng tốt cho những hộ gia đình thực hiện mô hình VAC. Công nghệ này không những giải quyết tốt vấn đề ô nhiễm môi trường mà còn cung cấp khí đốt cho sinh hoạt gia đình. Tiêu chuẩn nhà tiêu hợp vệ sinh theo Quyết định 08/2005/QĐ- BYT Các loại nhà tiêu trên được Bộ Y tế quy định là nhà tiêu hợp vệ sinh về mặt kỹ thuật và đảm bảo các yêu cầu sau: + Cô lập được phân người, ngăn không cho phân chưa được xử lý tiếp xúc với người, động vật và côn trùng. + Có khả năng tiêu diệt được tác nhân gây bệnh có trong phân (virut, vi khuẩn, đơn bào, trứng giun, sán) và không làm ô nhiễm môi trường xung quanh.
Trong tiêu chuẩn vệ sinh phân ra tiêu chuẩn về xây dựng và tiêu chuẩn về sừ dụng, bảo quản. Một nhà tiêu được đánh giá HVS phải đạt được cả tiêu chuẩn về xây dựng và cả tiêu chuẩn về sử dụng, bảo quản. Dưới đây là các tiêu chuẩn chi tiết cho từng loại nhà tiêu HVS theo Quyết định 08/2005/QĐ-BYT. Tiêu chuẩn vệ sinh về xây dựng: Nhà tiêu tự hoại HVS về xây dựng: phải đảm bảo 6 tiêu chuẩn vệ sinh: 10 1) Bể xử lý gồm 3 ngăn 2) Bể chứa phân không bị lún, sụt 3) Nắp bể chứa phân được trát kín; không bị rạn nứt 4) Sàn nhà tiêu nhẵn phang và không đọng nước 5) Bệ xí có nút nước 6) Có ống thông hơi.