Đặt vấn đề Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam đã và đang thực hiện được hơn hai thập kỷ qua, đặc biệt nó diễn ra mạnh mẽ trong những năm gần đây. Trong quá trình đó, chúng ta đã và đang triển khai nhiều dự án với các mục tiêu phát triển khu công nghiệp, các công trình hạ tầng kinh tế - xã hội và hạ tầng cho các khu đô thị mới. Để có mặt bằng xây dựng các dự án, Nhà nước phải thu hồi đất của nhân dân và thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho các hộ dân có đất bị thu hồi. Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng là điều kiện ban đầu để triển khai các dự án đầu tư.
Nó có thể là động lực thúc đẩy các dự án được triển khai nhanh, đúng tiến độ nhưng ngược lại nó có thể trở thành rào cản và luôn tiềm ẩn nhiều nguy cơ khiếu kiện, mất ổn định an ninh, trật tự vì khi thực hiện công tác bồi thường đã phát sinh quyền lợi, nghĩa vụ và ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của Nhà nước, chủ đầu tư và đặc biệt là đời sống vật chất, tinh thần của người có đất bị thu hồi. Trong điều kiện quỹ đất cũng như các nguồn tài nguyên khác ngày càng hạn hẹp và nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển thì vấn đề lợi ích kinh tế của tổ chức, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất ngày càng được quan tâm hơn. Vì vậy, vấn đề bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất đang là một vấn đề mang tính thời sự cấp bách. Công tác đền bù giải phóng mặt bằng là một vấn đề mang tính chất kinh tế, chính trị, xã hội tổng hợp đòi hỏi được sự quan tâm của nhiều ngành, nhiều cấp, tổ chức và cá nhân.
Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm tới công tác bồi thường giải phóng mặt bằng bằng việc ban hành nhiều văn bản hướng dẫn, quy định như: Nghị định 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 của Chính phủ quy định bổ sung về cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai; Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 của Chính phủ quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư… Với những nội dung đổi mới, phạm vi điều chỉnh bao quát đã khắc phục cơ bản những bất cập 2 trong chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng và đáp ứng nguyện vọng của nhân dân. Tuy nhiên trong quá trình tổ chức thực hiện công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng cũng gặp không ít khó khăn, vướng mắc do nhiều nguyên nhân. Nhiều địa phương phải điều chỉnh lại quy hoạch, sửa đổi dự án, chờ đợi không giải phóng được mặt bằng. Hậu quả là làm ảnh hưởng đến tiến độ, gây thiệt hại lớn về kinh tế, làm mất ổn định chính trị - xã hội ở các địa phương.
Tồn tại lớn nhất xảy ra ở hầu hết các địa phương là thực hiện không đúng quy trình, áp giá đền bù thấp, không công khai, thiếu dân chủ, cơ chế chính sách còn nhiều bất cập dẫn tới các khiếu kiện về thu hồi đất ngày càng tăng. Thành phố Lào Cai là một thành phố biên giới phía Bắc. Trong những năm qua, công tác giải phóng mặt bằng trên địa bàn thành phố Lào Cai được xác định là một nhiệm vụ quan trọng, trọng tâm trong lĩnh vực đô thị làm tiền đề để cho thành phố xây dựng đề án nâng cấp lên đô thị loại II vào năm 2014. Để đánh giá tình hình thu hồi đất, giải phóng mặt bằng trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai trong điều kiện tình hình thu hồi đất, giải phóng mặt bằng trên cả nước còn gặp nhiều vướng mắc, khó khăn, em quyết định chọn đề tài: “Đánh giá kết quả công tác bồi thường giải phóng mặt bằng tại dự án Đường vào trung tâm phường Xuân Tăng, thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai”.
Mục đích của đề tài Đánh giá tình hình việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất ở dự án “Đường vào trung tâm phường Xuân Tăng, thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai”. Từ đó, đề xuất các giải pháp nhằm thực hiện tốt công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng. Yêu cầu của đề tài - Đánh giá được kết quả thực hiện công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tại dự án nghiên cứu. - Các số liệu điều tra phải đầy đủ, chính xác, trung thực và khách quan.
- Phân tích, đánh giá các số liệu điều tra để rút ra những điểm đã làm được và chưa làm được trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng ở địa phương. - Đưa ra được các giải pháp cụ thể trong việc tổ chức thực hiện dự án nghiên cứu. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Đề tài giúp cho người học tập nghiên cứu củng cố lại những kiến thức đã học, biết cách thực hiện một đề tài khoa học và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp.
Nắm chắc các quyết định về bồi thường và giải phóng mặt bằng bằng việc áp dụng trực tiếp vào thực tế. Ý nghĩa trong thực tiễn - Đối với thực tiễn, đề tài góp phần đề xuất các giải pháp để thực hiện công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất ngày càng có hiệu quả hơn. - Đánh giá được thực trạng sử dụng đất, xác định những tồn tại chủ yếu trong công tác thực hiện bồi thường giải phóng mặt bằng, nguyên nhân và giải pháp khắc phục cho thành phố Lào Cai trong việc thực hiện bồi thường và giải phóng mặt bằng đạt được hiệu quả cao nhất. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Cơ sở khoa học của đề tài 2.1 Khái quát chung về giải phóng mặt bằng a, Khái niệm Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di rời nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cư trên một phần đất nhất định được quy hoạch cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới. Quá trình giải phóng mặt bằng được tính từ khi bắt đầu hình thành hội đồng giải phóng mặt bằng đến khi giải phóng xong và giao cho chủ đầu tư mới. Đây là một quá trình đa dạng và phức tạp thể hiện sự khác nhau giữa các dự án và liên quan trực tiếp đến các bên tham gia và của toàn xã hội. b, Ý nghĩa Công tác giải phóng mặt bằng mang tính quyết định tiến độ của các dự án, là khâu đầu tiên thực hiện dự án.
Có thể nói: “ Giải phóng mặt bằng nhanh là một nửa dự án’’, việc làm này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của Nhà nước, của chủ đầu tư, mà còn ảnh hưởng đến đời sống vật chất cũng như tinh thần của người bị thu hồi đất. * Vai trò của công tác GPMB trong việc phát triển kinh tế - xã hội đất nước - Đối với sự phát triển cơ sở hạ tầng Ở mỗi giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội có một sự phát triển thích ứng của hạ tầng kinh tế - xã hội. Với tư cách là phương tiện vật chất kỹ thuật, hạ tầng kinh tế - xã hội lại trở thành lực lượng sản xuất quyết định đến sự phát triển của nền kinh tế - xã hội mà trong đó giải phóng mặt bằng là điều kiện đầu tiên quyết định để dự án có được triển khai hay không. + Về mặt tiến độ hoàn thành của dự án: Giải phóng mặt bằng thực hiện đúng tiến độ đề ra sẽ tiết kiệm được thời gian và việc thực hiện dự án có hiệu quả.
Ngược lại, giải phóng mặt bằng kéo dài gây ảnh hưởng tới tiến độ thi công các công trình cũng như chi phí cho dự án, có khi 5 gây ra thiệt hại không nhỏ trong đầu tư xây dựng. Chẳng hạn một dự án dự kiến hoàn thành đến hết mùa khô nhưng do giải phóng mặt bằng chậm, kéo dài nên việc xây dựng phải tiến hành vào mùa mưa gây khó khăn cho việc thi công cũng như tập trung vốn, lao động, công nghệ cho dự án này và ảnh hưởng đến việc thực hiện dự án khác. + Về mặt hiệu quả kinh tế của dự án: Giải phóng mặt bằng thực hiện tốt giảm tối đa các chi phí cho việc giải tỏa đền bù, có điều kiện tập trung vốn đầu tư cho các công trình khác. - Đối với sự phát triển kinh tế - xã hội Nếu công tác giải phóng mặt bằng không được thực hiện tốt sẽ xảy ra hiện tượng “ treo’’ công trình làm cho chất lượng công trình bị giảm, các mục tiêu ban đầu không thực hiện được, từ đó gây ra lãng phí rất lớn cho ngân sách Nhà nước.
Mặt khác, khi giải quyết không thỏa đáng quyền, lợi ích hợp pháp của người có đất bị thu hồi sẽ dễ ràng gây ra những khiếu kiện, đặc biệt là những khiếu kiện tập thể, làm cho tình hình chính trị - xã hội mất ổn định [1].2 Tổng quan về chính sách bồi thường a, Cơ sở lý luận về bồi thường Khi các công trình được xây dựng nhằm phục vụ cho mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia được triển khai thì Nhà nước cần phải có mặt bằng để thực hiện dự án. Thế nhưng đất đai thuộc sở hữu toàn dân, với tư cách là người quản lý, nhằm đảm bảo được lợi ích của Nhà nước, lợi ích của nhân dân, khi đó Nhà nước sẽ đưa ra quyết định thu hồi quyền sử dụng đất của người dân hoặc Nhà nước giao quản lý. Theo điều 4, Luật Đất đai năm 2003 “Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu hồi quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã,phường, thị trấn quản lý ’’[15]. Việc xây dựng những khu công nghiệp cho mục tiêu phát triển kinh tế, những con đường quốc gia để phục vụ lợi ích chung là rất cần thiết nhưng không vì 6 thế mà phải hy sinh quyền lợi của những cá nhân, những nhóm người.
Do đó, khi quyền sử dụng đất của người dân bị thu hồi thì Nhà nước sẽ bồi thường thiệt hại. Vậy “ Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất ’’.