Tổng quan nghiên cứu

Quản lý tài sản công và kiểm soát chi tiêu ngân sách nhà nước là nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược hiện đại hóa nền hành chính quốc gia. Tại Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp, đơn vị hiện vận hành với quy mô 528 nhân sự (bao gồm 474 công chức và 54 lao động hợp đồng), hoạt động mua sắm tài sản đóng vai trò quyết định đến hiệu suất làm việc của 10 phòng chuyên môn và 06 Chi cục Thuế khu vực trực thuộc. Trong giai đoạn 2019 - 2021, nhu cầu trang bị máy móc, thiết bị tin học và cơ sở vật chất phục vụ công tác chuyển đổi số ngành thuế gia tăng nhanh chóng, đặt ra thách thức lớn đối với công tác điều hành tài chính công tại địa phương.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi xuất phát từ những điểm nghẽn thực tế: quy trình lập dự toán đôi khi chưa bám sát nhu cầu sử dụng thực tế, thủ tục phân bổ hạn ngạch còn độ trễ, và việc quản lý tài sản sau mua sắm chưa thực sự chặt chẽ, dẫn đến nguy cơ lãng phí nguồn lực ngân sách nhà nước. Mục tiêu của nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng hoạt động mua sắm tài sản công tại Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp trong giai đoạn 3 năm từ 2019 đến 2021, từ khâu lập dự toán, tổ chức đấu thầu, giải ngân đến quyết toán và bảo quản tài sản.

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài được lượng hóa qua các chỉ tiêu tài chính cụ thể. Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học nhằm nâng cao tỷ lệ giải ngân dự toán mua sắm đạt trên 95% hàng năm, tối ưu hóa chi phí mua sắm tập trung giúp tiết kiệm từ 10% đến 15% tổng giá trị dự toán, đồng thời chuẩn hóa quy trình thẩm định nội bộ cho 100% các gói thầu trang thiết bị chuyên ngành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản trị tài chính công và các mô hình quản lý chuỗi cung ứng trong khu vực hành chính nhà nước. Đề tài vận dụng mô hình đánh giá hiệu quả mua sắm công của Patrick Kakwezei và Sonny Nyeko (2019), nhấn mạnh sự tác động tương hỗ giữa 5 yếu tố trọng yếu: quy trình mua sắm, cơ cấu tổ chức, chất lượng đội ngũ nhân sự, nguồn ngân sách và cơ chế kiểm soát nội bộ. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp quan điểm của Onserio và cộng sự (2021) về tối ưu hóa phương thức đấu thầu thông qua chính sách mua sắm tập trung nhằm giảm thiểu thất thoát và nâng cao tính minh bạch.

Các khái niệm nền tảng được chuẩn hóa bao gồm: Tài sản công tại cơ quan hành chính nhà nước, Hoạt động mua sắm tài sản công, Phương thức mua sắm tập trung, Phương thức mua sắm phân tán, và Tiêu chuẩn định mức sử dụng tài sản công. Khung pháp lý chi phối trực tiếp hoạt động này bao gồm Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, Quyết định số 1588/QĐ-TCT ngày 01/10/2014 của Tổng cục Thuế về phân cấp ủy quyền mua sắm tài sản, Quyết định số 58/2015/QĐ-TTg và Quyết định số 20/2017/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về định mức trang bị tài sản máy móc làm việc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong mốc thời gian tháng 9/2021, bao quát số liệu hoạt động trong 3 năm liên tiếp từ năm 2019 đến năm 2021.

Dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ các báo cáo dự toán ngân sách, báo cáo quyết toán chi tài chính, và hồ sơ tổng hợp các gói thầu mua sắm của Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp và Tổng cục Thuế. Dữ liệu sơ cấp được xây dựng qua phương pháp điều tra khảo sát với quy mô phát ra 100 phiếu điều tra, thu về 88 phiếu, qua sàng lọc đạt 85 phiếu hợp lệ phục vụ phân tích thống kê (đạt tỷ lệ phản hồi giá trị 85%). Mẫu khảo sát bao gồm cán bộ công chức thuộc 10 phòng chuyên môn và các Chi cục Thuế phụ trách kế toán, quản trị tài sản và trực tiếp sử dụng thiết bị. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện và am hiểu sâu về quy trình mua sắm.

Song song đó, nghiên cứu tiến hành phỏng vấn chuyên sâu 02 cán bộ lãnh đạo Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp để thu thập góc nhìn chiến lược về những vướng mắc thể chế. Dữ liệu được xử lý bằng các công cụ thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và so sánh chỉ tiêu trên bảng tính, giúp làm rõ mối quan hệ định lượng giữa trình độ nhân sự, phương thức đấu thầu và tỷ lệ tiết kiệm ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc thực hiện phân cấp mua sắm tập trung theo Quyết định số 1588/QĐ-TCT đã mang lại hiệu quả rõ nét đối với các danh mục tài sản lớn như máy tính để bàn, máy in, máy scan, máy photocopy và hệ thống mạng LAN. Trong giai đoạn 2019 - 2021, Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp đã thực hiện điều chuyển thiết bị đồng bộ về 06 Chi cục Thuế khu vực, hạn chế tình trạng chênh lệch công nghệ giữa các đơn vị.

Thứ hai, tỷ lệ giải ngân kinh phí mua sắm tài sản công tại đơn vị duy trì ở mức khá nhưng còn dao động, trung bình đạt khoảng 85% đến 90% so với dự toán được Tổng cục Thuế giao hàng năm. Tiến độ giải ngân trong 6 tháng đầu năm thường chậm (chỉ đạt khoảng 30% - 35%), phần lớn khối lượng thanh toán tập trung dồn vào Quý 4, tạo áp lực lớn lên công tác kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước.

Thứ ba, khảo sát 85 cán bộ công chức cho thấy khoảng 68% đánh giá quy trình đấu thầu đảm bảo tính công khai, minh bạch; tuy nhiên có 32% ý kiến phản ánh thời gian chờ đợi thẩm định danh mục từ cấp trên còn kéo dài, làm giảm tính kịp thời trong việc thay thế trang thiết bị hư hỏng phục vụ người nộp thuế.

Thứ tư, công tác theo dõi hao mòn và quản lý tài sản sau mua sắm còn tồn tại điểm nghẽn. Một số thiết bị tin học chuyên dùng sau khi mua sắm chưa được cập nhật kịp thời vào phần mềm quản lý tài sản nội bộ, dẫn đến độ trễ trong việc hạch toán trích khấu hao và điều chuyển nội bộ giữa các phòng ban.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế bắt nguồn từ sự phối hợp liên ngành giữa khâu lập dự toán nhu cầu và quy trình phê duyệt ngân sách cấp ngành. Độ trễ trong phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu từ cơ quan quản lý cấp trên khiến việc triển khai gói thầu bị thu hẹp về mặt thời gian. Điều này lý giải vì sao số lượng gói thầu mua sắm tập trung có xu hướng dồn về các tháng cuối năm tài chính.

Khi so sánh với bài học thực tiễn tại Văn phòng Tổng cục Thuế (đạt tỷ lệ tiết kiệm từ 10% đến 17% tổng kinh phí và giải ngân đạt 95% năm 2015) và Tổng cục Hải quan (dành tối thiểu 25% kinh phí hoạt động cho hiện đại hóa trang thiết bị với tỷ lệ giải ngân 96%), Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp cần cải thiện mạnh mẽ tính chủ động trong khâu lập hồ sơ và rút ngắn các bước trung gian.

Về phương diện trực quan hóa, toàn bộ diễn biến chi tiêu có thể được thể hiện chi tiết qua Biểu đồ cơ cấu kinh phí mua sắm tập trung so với mua sắm phân tán giai đoạn 2019 - 2021, kết hợp cùng Bảng tổng hợp tỷ lệ giải ngân thực tế so với số kiểm tra dự toán được cấp có thẩm quyền thông báo hàng năm. Các dữ liệu trực quan này khẳng định rằng tính chuyên nghiệp của đội ngũ cán bộ đấu thầu là biến số quyết định để giảm thiểu các chi phí phát sinh ngoài kế hoạch.

Đề xuất và khuyến nghị

Để chuẩn hóa và nâng cao toàn diện chất lượng hoạt động mua sắm tài sản công tại Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp, hệ thống 4 nhóm giải pháp trọng tâm cần được thực thi đồng bộ:

  1. Nâng cao chất lượng lập và thẩm định dự toán mua sắm: Phòng Kế hoạch - Tài chính chủ trì phối hợp cùng 10 phòng ban chuyên môn thực hiện khảo sát nhu cầu sử dụng thực tế từ tháng 6 hàng năm. Thiết lập bảng tiêu chí định mức kỹ thuật chi tiết cho từng loại máy móc, phấn đấu giảm tỷ lệ sai lệch dự toán xuống dưới 5%, loại bỏ 100% các danh mục đề xuất không có thuyết minh chi tiết hoặc không sát với chức năng nhiệm vụ.
  2. Chuẩn hóa năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ làm công tác đấu thầu: Ban Lãnh đạo Cục Thuế phối hợp với các cơ sở đào tạo chuyên ngành tổ chức bồi dưỡng nghiệp vụ cho 100% công chức tham gia tổ chuyên gia đấu thầu và tổ thẩm định trước năm 2024. Mục tiêu đảm bảo 100% cán bộ nắm vững quy định pháp luật về đấu thầu qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, nâng cao năng lực định giá và thương thảo hợp đồng.
  3. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số quy trình quản lý: Triển khai liên thông cơ sở dữ liệu tài sản công giữa Cục Thuế và 06 Chi cục Thuế khu vực. Ứng dụng phần mềm số hóa theo dõi vòng đời tài sản từ lúc tiếp nhận, trích khấu hao đến khi thanh lý, rút ngắn thời gian bàn giao và nghiệm thu thiết bị xuống dưới 07 ngày làm việc sau khi trúng thầu.
  4. Tăng cường kiểm tra, giám sát và siết chặt kỷ cương tài chính: Ủy ban Kiểm tra Đảng ủy và Ban Lãnh đạo Cục ban hành quy chế kiểm tra định kỳ 6 tháng một lần đối với 100% hồ sơ quyết toán mua sắm. Công khai minh bạch kết quả lựa chọn nhà thầu trên cổng thông tin nội bộ, kiên quyết xử lý nghiêm các hành vi chia nhỏ gói thầu hoặc nâng khống giá dự toán.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và tính ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Lãnh đạo các cơ quan quản lý ngành Thuế và các đơn vị hành chính nhà nước: Cung cấp bức tranh tổng thể về cơ chế phân cấp mua sắm, từ đó giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định điều hành ngân sách chính xác, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn cho đơn vị có quy mô trên 500 nhân sự.
  • Đội ngũ chuyên viên tài chính kế toán và quản trị thiết bị: Đóng vai trò như cẩm nang nghiệp vụ thực chứng, hỗ trợ giải quyết các vướng mắc trong việc lập hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu và hoàn tất thủ tục thanh toán qua Kho bạc Nhà nước theo đúng quy định hiện hành.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản trị công: Là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu kết hợp khảo sát thực địa (với cỡ mẫu 85 công chức) và phân tích chuỗi dữ liệu tài chính công trong thời gian 3 năm.
  • Cơ quan thanh tra, kiểm toán và giám sát tài chính: Cung cấp khung tiêu chí đánh giá các điểm rủi ro phổ biến trong quy trình mua sắm công, giúp tối ưu hóa công tác kiểm soát chi và ngăn ngừa thất thoát ngân sách.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động mua sắm tập trung mang lại những lợi ích cụ thể nào cho ngành thuế địa phương? Mua sắm tập trung giúp Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp tiết kiệm từ 10% đến 17% tổng kinh phí hàng năm nhờ quy mô gói thầu lớn, đồng thời chuẩn hóa 100% cấu hình thiết bị công nghệ thông tin phục vụ chuyển đổi số và hạn chế phát sinh tiêu cực so với hình thức mua sắm phân tán.

Đâu là trở ngại lớn nhất trong công tác lập dự toán mua sắm tài sản công hiện nay? Trở ngại lớn nhất là sự chênh lệch giữa nhu cầu thực tế tại các Chi cục Thuế và thời gian phê duyệt danh mục của cấp trên. Một số đơn vị lập dự toán chưa sát với định mức kinh tế kỹ thuật, khiến việc thẩm định kéo dài và ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân cuối năm.

Cơ sở pháp lý nền tảng nào chi phối trực tiếp hoạt động mua sắm tại đơn vị? Hoạt động này chịu sự điều chỉnh của Luật Ngân sách Nhà nước 2015, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2017, Quyết định số 1588/QĐ-TCT của Tổng cục Thuế về phân cấp mua sắm, cùng các Quyết định số 58/2015/QĐ-TTg và Quyết định số 20/2017/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Mẫu khảo sát trong nghiên cứu được lựa chọn như thế nào để đảm bảo tính đại diện? Nghiên cứu khảo sát 100 cán bộ công chức, thu về 85 phiếu hợp lệ từ 10 phòng chuyên môn và các Chi cục Thuế, kết hợp phỏng vấn sâu 02 cán bộ lãnh đạo Cục. Tỷ lệ phản hồi hợp lệ đạt 85%, đảm bảo độ tin cậy và phản ánh khách quan thực trạng quản lý.

Làm cách nào để nâng cao tỷ lệ giải ngân mua sắm tài sản đạt trên 95% dự toán? Cần chủ động hoàn thành khâu lập và duyệt danh mục mua sắm ngay trong Quý 1, đẩy mạnh đấu thầu qua mạng nhằm rút ngắn 20% thời gian lựa chọn nhà thầu, đồng thời phối hợp chặt chẽ với Kho bạc Nhà nước để thanh toán dứt điểm theo từng quý.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và khung pháp lý chuẩn mực về hoạt động mua sắm và quản lý tài sản công trong các cơ quan hành chính nhà nước.
  • Đánh giá thực chứng bức tranh mua sắm tài sản tại Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp giai đoạn 2019 - 2021 dựa trên dữ liệu thứ cấp 3 năm và 85 phiếu khảo sát công chức thực tế.
  • Nhận diện chính xác 4 nhóm tồn tại cơ bản gồm độ trễ phê duyệt dự toán, tỷ lệ giải ngân dồn ứ cuối năm, hạn chế nghiệp vụ đấu thầu số hóa và việc cập nhật hồ sơ hao mòn tài sản.
  • Xây dựng 4 giải pháp mang tính hành động cao, gắn liền với mục tiêu tiết kiệm trên 10% ngân sách và nâng tỷ lệ giải ngân đạt trên 95% hàng năm.
  • Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn để Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp và các đơn vị hành chính sự nghiệp tham khảo hoàn thiện cơ chế quản trị tài sản công giai đoạn đến năm 2025.

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, Ban Lãnh đạo Cục Thuế tỉnh Đồng Tháp cần khẩn trương ban hành kế hoạch hành động chi tiết ngay từ đầu năm tài chính, tăng cường công tác thanh tra kiểm soát và khuyến khích toàn thể cán bộ công chức chủ động ứng dụng công nghệ thông tin trong mọi khâu của quy trình mua sắm.