Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở khoa học của đề tài 1.1 Một số khái niệm liên quan đến đất và sử dụng đất Sử dụng những nguồn tài nguyên có giá trị cao để canh tác nhằm bảo đảm cho một nền nông nghiệp bền vững là xu hướng tất yếu của nhiều quốc gia trên toàn cầu. Sử dụng đất đai sản xuất nông nghiệp có giá trị cao qua quá trình phân bố cơ cấu cây, con là một trong những xu hướng đáng quan tâm hiện nay của tất cả các quốc gia trên thế giới. Nó không chỉ thu hút mối quan tâm của giới khoa học, các nhà làm chính sách và các nhà kinh doanh nông nghiệp mà là niềm mong đợi của nông dân, những người trực tiếp tham gia trong hoạt động canh tác nông nghiệp (Đào Châu Thu, 1999). Sử dụng nông nghiệp có hiệu quả là hệ thống các giải pháp để cân bằng mối quan hệ con người – đất đai trong tổng hoà những nguồn lực tài nguyên tự nhiên và môi trường sinh thái.
Căn cứ theo yêu cầu của khách hàng, tiến hành chuyển đổi cây trồng, vật nuôi trên cơ sở chọn lọc những giống có lợi thế ở mỗi vùng, sau đó thử nghiệm áp dụng kỹ thuật mới nhằm giúp cho sản phẩm có khả năng cạnh tranh cao, tạo thể liên kết giữa các ngành, đó là một trong nhưng biện pháp cần thiết để xây dựng nền nông nghiệp hướng đến XK có tính chất lâu dài và ổn định, mặt khác khai thác hết công dụng của đất đai nhằm mang lại giá trị kinh tế, xã hội và môi trường cao nhất (Nguyễn Đình Hợi, 1993). Các nội dung sử dụng đất đai có hiệu quả được thể hiện ở những điểm như: - Sử dụng phù hợp cơ cấu không gian đế tạo giá trị gia tăng của sử dụng đất. - Phân phối phù hợp cơ cấu đất đai trên diện tích đất đang có để tạo hiệu quả sử dụng của đất. - Quy mô diện tích đất cần có được phân bố phù hợp với cơ cấu chức năng của đất.
- Giữ quy mô diện tích tự nhiên phù hợp với quá trình sử dụng đất phát triển nông nghiệp, đầu tư thâm canh. Việc phát triển đất đai phụ thuộc khá lớn và nhiều nhân tố khác. Vì vậy, việc giải thích nội hàm về hiệu quả quản lý đất đai phải bắt nguồn từ quan điểm khoa học n 5 của Mác và các nhận thức thực tiễn của thuyết hệ thống nghĩa là hiệu quả cần được xét trên 3 mặt: Hiệu quả kinh tế, lợi ích xã hội, hiệu quả môi trường. - Phải xét cả lợi ớc trước mắt và dài hạn.
- Phải xét đến lợi ích riêng của người sở hữu đất đai lẫn lợi ích của toàn xã hội. - Phải cân nhắc về việc quản lý đất đai và hiệu suất khai thác các tài nguyên này. - Đảm bảo việc phát triển đồng đều trong từng vùng. * Hiệu quả kinh tế Theo Các Mác, quy luật kinh tế đầu tiên trên cơ sở sản xuất tổng thể là quy luật tiết kiệm thời gian và phân phối một cách có kế hoạch thời gian lao động theo các ngành sản xuất khác nhau.
Theo nhà khoa học kinh tế Samuelson Nordhuas "Hiệu quả có nghĩa là không lãng phí". Nghiên cứu hiệu quả sản xuất phải xét đến chi phí cơ hội. "Hiệu quả sản xuất diễn ra khi xã hội không thể tăng sản lượng một hàng hoá này mà không cắt giảm sản lượng một loại hàng hoá khác. Hiệu quả kinh tế là chỉ tiêu so sánh mức độ tiết kiệm chi phí trong một đơn vị kết quả hữu ích và mức tăng kết quả hữu ích của hoạt động sản xuất vật chất trong một thời kỳ, góp phần làm tăng thêm lợi ích của xã hội.
Hiệu quả kinh tế phải đáp ứng được ba vấn đề: - Một là, mọi hoạt động sản xuất của con người đều tuân theo quy luật "tiết kiệm thời gian". - Hai là, hiệu quả kinh tế phải được xem xét trên quan điểm lý thuyết hệ thống. - Ba là, hiệu quả kinh tế là một phạm trù phản ánh mặt chất lượng của các hoạt động kinh tế bằng quá trình tăng cường các nguồn lực sẵn có phục vụ cho lợi ích của con người. Hiệu quả kinh tế được định nghĩa là sự chênh lệch so với số lợi nhuận thu được và tổng chi phí tạo ra trong quá trình hoạt động kinh doanh.
Kết quả có được là toàn bộ lợi nhuận thu về của thành phẩm đầu ra và lượng phí bỏ thêm là tổng giá trị của tất cả nguồn lực đầu vào. Mối tương quan phải chú ý là có sự chênh lệch hoàn toàn hoặc tuyệt đối cũng như trong mối quan hệ chặt chẽ giữa hai đại lượng này. Từ những lý do trên chúng ta kết luận rằng bản chất của nền kinh tế sử dụng đất là: với một diện tích đất đai nhất định n 6 sinh ra một khối lượng của cải vật chất nhiều nhất với một lượng vốn đầu tư về tài sản và lao động thấp nhất nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về đời sống của con người. * Hiệu quả xã hội Hiệu quả xã hội là mối tương quan so sánh giữa kết quả xét về mặt xã hội và tổng chi phí bỏ ra.
Hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội có mối quan hệ mật thiết với nhau, chúng là tiền đề của nhau và là một phạm trù thống nhất. Hiệu quả xã hội trong sử dụng đất hiện nay là phải thu hút được nhiều lao động, đảm bảo đời sống nhân dân, góp phần thúc đẩy xã hội phát triển, nội lực và nguồn lực của địa phương được phát huy; đáp ứng nhu cầu của hộ nông dân về ăn, mặc, và nhu cầu đời sống khác. Sử dụng đất phù hợp với tập quán, nền văn hoá của địa phương thì việc sử dụng đó bền vững hơn, ngược lại sẽ không được người dân ủng hộ. Hiệu quả về mặt xã hội sử dụng đất nông nghiệp chủ yếu được xác định bằng khả năng tạo việc làm trên một diện tích đất nông nghiệp.
* Hiệu quả môi trường Hiệu quả môi trường là môi trường được sản sinh do tác động của sinh vật, hoá học, vật lý v., chịu ảnh hưởng tổng hợp của các yếu tố môi trường của các loại vật chất trong môi trường. Hiệu quả môi trường phân theo nguyên nhân gây nên gồm: hiệu quả hoá học môi trường, hiệu quả vật lý môi trường và hiệu quả sinh vật môi trường (Lương Đức Toàn, 2015). Hiệu quả sinh vật môi trường là hiệu quả khác nhau của hệ thống sinh thái do sự phát sinh biến hoá của các yếu tố môi trường dẫn đến. Hiệu quả hoá học môi trường là hiệu quả môi trường do các phản ứng hoá học giữa các vật chất chịu ảnh hưởng của điều kiện môi trường dẫn đến.
Hiệu quả vật lý môi trường là hiệu quả môi trường do tác động vật lý dẫn đến. Từ những quan điểm về hiệu quả như trên chúng ta thấy rằng: - Hiệu quả là một phạm trù trọng tâm và rất cơ bản của khoa học kinh tế và quản lý; Việc nâng cao hiệu quả không những là trách nhiệm của từng doanh nghiệp hay mỗi cá nhân lao động mà còn là của toàn xã hội, mọi miền. n 7 Đây cũng là vấn đề mang tính toàn cầu bởi xu hướng chung của xã hội hiện nay là làm kinh tế theo chiều rộng, sao cho với nguồn lực hạn hẹp nhưng tạo được một lượng sản phẩm hàng hoá có giá trị gia tăng cao nhất với mức chi phí tối thiểu. Quá trình này là sự liên hệ chặt chẽ với yếu tố đầu vào ( put) và đầu ra ( data) , là một kết quả của nhiều mối quan hệ làm nên tính ưu việt của sản phẩm.
Ngày nay chúng ta sống trong thời đại " một trái đất một gia đình " cho nên con người càng nhận thức rõ những vấn đề về kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái. Trong điều kiện cụ thể của nền kinh tế mở cửa như hiện nay mọi hoạt động sản xuất của con người đều quan tâm các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường càng trở nên cần thiết đòi hỏi phải được chú ý thích đáng. Một quan niệm về hiệu quả trong điều kiện hiện tại là cần đáp ứng yêu cầu tiết kiệm thời gian, giảm năng lượng trong sản xuất, đem đến lợi ích kinh tế và giữ được môi trường sinh thái. Loại sử dụng đất đai khác: Đất đai là một nguyên liệu quan trọng với các hình thức sau: Dùng trên nền nông nghiệp trực tiếp ( tại nơi canh tác như trồng trọt, cấy lúa hay khai thác cây lấy gỗ.) ; Sử dụng trên cơ sở sản xuất gián tiếp ( ví dụ làm khu chăn thả hoặc chuồng gia súc) ; Sử dụng vào mục đích phòng hộ ( tránh xói mòn đất và duy trì hệ sinh thái, bảo tồn những loài quý hiếm).
Các hình thức sử dụng đất đã nói được xem như là loại sử dụng đất quan trọng. Ở thời sơ khai của nhân loại khi con người mới chỉ làm các sản phẩm nông nghiệp theo kiểu lỗ bỏ hột hoặc chăn thả rông trâu bò trên cỏ thiên nhiên thì đó là những dạng của loại sử dụng đất đai thường được xem là " canh tác nhờ nước mưa ”. Sau này khi thuỷ lợi đã phát triển, con người biết lấy nước ngọt từ sông vào ruộng để trồng ngô và rau màu. Loại dụng đất và " đồng ruộng có tưới tiêu " ra đời.
Loại sử dụng đất và kiểu sử dụng đất đai (Land Use Type - LUT): Đất đai là một nguyên liệu chủ yếu cho ba dạng canh tác: Sử dụng trên lĩnh vực sản xuất trực tiếp ( dùng đất nông nghiệp trong trồng trọt, làm đồng cỏ, phát triển rừng phòng hộ, lấy gỗ.) ; Sử dụng trên cơ sở sản xuất gián tiếp (như xây dựng nhà chăn thả, chuồng nuôi) ; hoặc với mục đích tự nhiên (hạn chế thoái hoá môi trường, phục hồi sinh thái, tái tạo giống cây …). Các hình thức sử dụng đất vừa nêu được xác định chung là loại tài nguyên đất quan trọng. n 8 Ở thời kì đầu của thế giới do con người mới chỉ làm được sản phẩm nông nghiệp từ gieo lỗ bỏ hạt và nuôi thả rông súc vật trên đồng ruộng tự nhiên, đó là một số biến thể của dạng sử dụng đất chính còn gọi là " trồng trọt nhờ nước mưa ”. Sau này khi thuỷ lợi được sử dụng, con người biết lấy nước ngọt từ ao hồ lên mặt đất dùng tưới lúa cho cây trồng.
Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất a. Nhóm yếu tố về điều kiện tự nhiên Điều kiện thiên nhiên ( đất đai, thuỷ văn, môi trường, khí hậu.