MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là sản phẩm của tự nhiên, là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá của mỗi quốc gia, là tƣ liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trƣờng sống, lao động của con ngƣời. Đất đai là nguồn tài nguyên có hạn về số lƣợng, và diện tích và có tính cố định về vị trí. Chính vì vậy, sử dụng đất nông nghiệp là hợp thành của chiến lƣợc phát triển nông nghiệp bền vững và cân bằng sinh thái.
Do sức ép của đô thị hóa và sự gia tăng dân số, đất nông nghiệp đã và đang đứng trƣớc nguy cơ suy giảm về số lƣợng và chất lƣợng. Tuy nhiên cho đến nay vẫn còn nhiều ngƣời do thiếu hiểu biết hay cố tình làm trái pháp luật đã làm cho nguồn tài nguyên đất bị suy giảm… Chính vì thế hiệu quả sử dụng đất còn thấp và lãng phí. Đồng thời với việc dân số ngày càng tăng nhanh, quỹ đất hạn hẹp dẫn đến tình trạng đất chật ngƣời đông. Do đó, việc sử dụng đất sao cho hiệu quả nhất đang là một vấn đề cần quan tâm, nhất là với quỹ đất nông nghiệp khi đây là quỹ đất tập chung đƣợc chuyển đổi mục đích để phát triển kinh tế xã hội, mặt khác vẫn phải đảm bảo vấn đề an toàn, an ninh lƣơng thực cho mỗi quốc gia.
Xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực, thực phẩm, nhà ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng của chúng ta. Vì vậy, chính con ngƣời đã làm tăng áp lực lên đất đai, đặc biệt là lên đất nông nghiệp. Đất nói chung và đất nông nghiệp nói riêng đã có hạn về diện tích nhƣng lại còn có nguy cơ suy thoái dƣới tác động của thiên nhiên cũng nhƣ là sự thiếu ý thức của con ngƣời trong quá trình sản xuất.
Đó còn chƣa kể đến sự suy giảm diện tích đất nông nghiệp do quá trình đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, trong khi đó, khả năng khai n 2 hoang đất chƣa sử dụng lại rất hạn chế. Do vậy việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp là rất quan trọng. Từ đó lựa chọn đƣợc các loại hình sử dụng đất có hiệu quả để sử dụng hợp lý theo quan điểm sinh thái đang đƣợc các nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Đối với một nƣớc có nền nông nghiệp chủ yếu nhƣ Việt Nam thì nghiên cứu và đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.
Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn và nhận thấy tầm quan trọng của việc sử dụng đất Nông nghiệp, đƣợc sự phân công của Khoa Quản lí Tài nguyên - Trƣờng Đại học Nông Lâm Thái nguyên, dƣới sự hƣớng dẫn trực tiếp của thầy giáo PGS. Phan Đình Binh, em đã tiến hành nghiên cứu đề tài: "Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất Nông nghiệp tại xã Yên Đổ, huyện Phú Lương , tỉnh Thái Nguyên” 1. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quát - Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại xã Yên Đổ.
Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của xã Yên Đổ trong mối quan hệ với tình hình sử dụng đất nông nghiệp. - Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất của xã. - Lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả cao. - Ðề xuất một số giải pháp để giải quyết những tồn tại trong việc sử dụng đất nông nghiệp cho những năm tới.
Yêu cầu của đề tài - Đánh giá đúng, khách quan, khoa học và phù hợp với tình hình phát triển thực tiễn ở địa phƣơng. - Thu thập số liệu một cách chính xác và tin cậy. - Các giải pháp đề xuất phải khoa học và có tính khả thi. n 3 - Định hƣớng phù hợp với điều kiện thực tế ở địa phƣơng.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Đề tài sẽ là cầu nối giữa học tập và thực tế, là cơ hội tiếp cận với thực tế để hiểu rõ hơn về bản chất vấn đề. - Quá trình thực hiện đề tài giúp cho bản thân em trƣởng thành hơn về chuyên môn cũng nhƣ khi tƣ duy tổng hợp, phân tích trong công việc độc lập và làm việc theo nhóm. Ý nghĩa trong thực tiễn Trên cơ sở kết quả đánh giá thực trạng hiệu quả sử dụng đất nông nghiêp, từ những thuận lợi, khó khăn và hạn chế đã xác định.
Giúp cho địa phƣơng tham khảo để có định hƣớng mới cho các năm sau đạt hiệu quả cao hơn trong quản lí và sử dụng đất sản xuất nông nghiệp. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái niệm về đất, đất nông nghiệp và đất sản xuất nông nghiệp 2. Khái niệm về đất * Khái niệm chung Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dƣới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển.
Đất là lớp mặt tƣơi xốp của lục địa có khả nằng sản sinh ra sản phẩm của cây trồng. Đất là lớp phủ thổ nhƣỡng là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguôn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển. Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thƣờng xuyên và cơ bản. Theo nguôn gốc phát sinh tác giả Đôkutraiep coi đất là một vật thể tự nhiên đƣợc hình thành do sự tác động tổng hợp của 5 yếu tố: Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian.
Đất xem nhƣ một thể sống nó luôn vận động và phát triển. - Theo Các Mác, “đất là tƣ liệu sản xuất cơ bản và phổ biến quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, là điều kiện không thể thiếu đƣợc của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt thế hệ loài ngƣời kế tiếp nhau” (Các Mác, 1949) [7]. - Các nhà kinh tế, thổ nhƣỡng và quy hoạch của Việt Nam lại cho rằng “đất đai là phần trên mặt vỏ Trái Đất mà ở đó cây cối có thể mọc đƣợc ”. Nhƣ vậy đã có rất nhiều định nghĩa và khái niệm khác nhau về đất nhƣng khái niệm chung nhất có thể hiểu là: Đất là một vật thể tự nhiên mà từ nó đã cung cấp các sản phẩm thực vật để nuôi sống động vật và con ngƣời.
Sự phát triển của loài ngƣời gắn liền với sự phát triển của đất (Nguyễn Ngọc Nông, Nông Thu Huyền, 2012) [8]. Khái niệm đất nông nghiệp Đất nông nghiệp đƣợc định nghĩa là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng. Đất nông nghiệp bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác (Luật Đất đai, 2003) [6]. Khái niệm đất sản xuất nông nghiệp Đất sản xuất nông nghiệp là đất dùng cho các hoạt động sản xuất nông nghiệp nhƣ: đất trồng cây hàng năm (đất trồng lúa, đất đồng cỏ dùng vào chăn nuôi và đất trồng cây hàng năm khác) và đất trồng cây lâu năm (đất trồng cây công nghiệp lâu năm, đất trồng cây ăn quả lâu năm, đất trồng cây lâu năm khác).
Vai trò và ý nghĩa của đất đai đối với sản xuất nông nghiệp Đất đai là sản phẩm của thiên nhiên, có những tính chất đặc trƣng riêng khiến nó không giống bất kì một tƣ liệu sản xuất nào khác, đó là đất có độ phì, giới hạn về diện tích, có vị trí cố định trong không gian và vĩnh cửu với thời gian nếu biết cách sử dụng hợp lý. Trong sản xuất nông lâm nghiệp đát đai đƣợc coi là tƣ liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt và không thể thay thế. Ngoài vai trò là cơ sở không gian, đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng: + Là đối tƣợng chịu sự tác động trực tiếp của con ngƣời trong quá trình sản xuất: là nơi con ngƣời thực hiện các hoạt động của mình tác động vào cây trồng vật nuôi để tạo ra sản phẩm. + Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nƣớc, không khí và các chất dinh dƣỡng cần thiết cho cây trồng sinh trƣởng và phát triển.
Nhƣ vậy, đất gần nhƣ trở thành một công cụ sản xuất. Năng suất và chất lƣợng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất. Trong tất cả các n 6 tƣ liệu sản xuất dùng trong nông nghiệp chỉ có đất mới có chức năng này (Lƣơng Văn Hinh, Nguyễn Ngọc Nông, Nguyễn Đình Thi, 2003) [5]. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới và Việt Nam 2.
Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới Trong sản xuất nông lâm nghiệp thì đất đai là nhân tố quyết định, có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Trên thế giới mặc dù nền sản xuất nông nghiệp của các nƣớc phát triển không giống nhau nhƣng tầm quan trọng của nó đối với đời sống con ngƣời thì quốc gia nào cũng thừa nhận. Hầu hết các nƣớc đều coi nông nghiệp là cơ sở, nền tảng của sự phát triển. Tuy nhiên, khi dân số ngày một tăng nhanh thì nhu cầu lƣơng thực, thực phẩm là một sức ép rất lớn lên đất, nhất là đất nông nghiệp.
Trong khi đó đất đai lại có hạn, đặc biệt quỹ đất nông nghiệp lại có xu hƣớng giảm do chuyển sang các mục đích phi nông nghiệp. Để đảm bảo an ninh lƣơng thực loài ngƣời phải tăng cƣờng các biện pháp khai thác, khai hoang đất đai phục vụ cho mục đích nông nghiệp. Vì vậy, đất đai là đối tƣợng bị khai thác triệt để, trong khi đó các biện pháp bảo vệ và tăng độ phì cho đất không đƣợc chú trọng dẫn tới hậu quả môi trƣờng sinh thái bị phá vỡ, hàng loạt diện tích đất bị thoái hóa trên phạm vi toàn thế giới, gây ảnh hƣởng lớn đến năng suất, chất lƣợng nông sản. Đất đai trên thế giới phân bố không đồng đều ở các châu lục.