ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá; là tư liệu sản xuất đặc biệt; là một bộ phận quan trọng cấu thành môi trường sống; là địa bàn phân bố và tổ chức các hoạt động kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng của một quốc gia. Trong sản xuất nông nghiệp đất đai không những là đối tượng lao động mà còn là tư liệu sản xuất không thể thay thế được. Việc sử dụng đất nông nghiệp không chỉ đơn thuần là ngành kinh tế sinh học tạo ra lương thực, thực phẩm phục vụ cho các nhu cầu của con người mà còn là nền kinh tế sinh thái gắn liền với phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường.
Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, đất đai phải chịu áp lực từ nhiều phía như: sự bùng nổ dân số và xu hướng đô thị hóa; sự phát triển kinh tế theo hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa kéo theo các nhu cầu ngày càng tăng về lương thực và thực phẩm, chỗ ở cũng như các nhu cầu về văn hóa, xã hội… Con người đã sử dụng đất đai theo nhiều mục đích khác nhau nhằm đáp ứng các nhu cầu đó. Các hoạt động sử dụng đất đó đã khiến cho diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp và nhiều diện tích đất nông nghiệp bị thoái hóa mất khả năng canh tác. Đứng trước vấn đề trên việc tìm ra những biện pháp sử dụng đất sao cho có hiệu quả ở cả hiện tại và trong tương lai là một trong những việc làm cần thiết đối với mỗi địa phương, mỗi quốc gia. Rã Bản là một xã trung du miền núi nằm ở phía Đông, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn.
Xã Rã Bản là một xã thuần nông, nông nghiệp là nguồn thu nhập chính của người dân trên địa bàn xã. Trong những năm qua, nền nông nghiệp của xã đã được chú trọng đầu tư phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa. Năng suất, sản lượng không ngừng tăng lên, đời sống vật chất tinh thần của nhân dân ngày càng được cải thiện. Song quá trình sản xuất nông nghiệp của xã còn tồn tại nhiều hạn chế làm giảm sút về chất lượng lương thực, thực phẩm do quá trình khai thác sử dụng không hợp lý, trình độ khoa học kỹ thuật, chính sách quản lý, tổ chức sản xuất e 2 còn hạn chế, kỹ thuật canh tác truyền thống.
Ngoài ra, diện tích đất nông nghiệp cũng đang dần bị thu hẹp do người dân chuyển đổi mục đích sử dụng sang các mục đích khác. Vì vậy, giải pháp nào để sử dụng hợp lý và hiệu quả vốn đất nông nghiệp hiện có của địa phương đang là vấn đề được các cấp chính quyền quan tâm nghiên cứu để đưa ra các giải pháp sử dụng đất hiệu quả theo quan điểm bền vững làm cơ sở cho việc định hướng sử dụng đất nông nghiệp của xã Rã Bản là vấn đề có tính chiến lược và cấp thiết. Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn trên, được sự đồng ý của Ban chủ nhiệm khoa Quản lý tài nguyên - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên cùng với sự giúp đỡ và hướng dẫn nhiệt tình của cô giáo: ThS. Nông Thu Huyền em đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp và đề xuất hướng sử dụng đất hiệu quả trên địa bàn xã Rã Bản, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn”.
Mục đích, yêu cầu, ý nghĩa của đề tài 1. Mục đích Xác định và đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất nông nghiệp và đề xuất các giải pháp nhằm sử dụng đất nông nghiệp hiệu quả, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và bền vững về môi trường cho xã Rã Bản. Yêu cầu - Điều tra, đánh giá được hiệu quả của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp hiện tại. - Lựa chọn được các loại hình sử dụng đất nông nghiệp thích hợp trong tương lai.
- Đề xuất định hướng và đưa ra những giải pháp phù hợp nhằm khai thác, phát huy tiềm năng và sử dụng hợp lý đất nông nghiệp đảm bảo hiệu quả, bền vững. - Các số liệu được điều tra, thu thập một cách đầy đủ, chính xác, khách quan, trung thực. Ý nghĩa - Đối với học tập: Thực hiện đề tài tốt nghiệp là cơ hội cho sinh viên củng cố kiến thức đã học trong nhà trường đồng thời là cơ hội để sinh viên tiếp cận với thực tế về vấn đề nghiên cứu. - Đối với thực tiễn: Từ việc đánh giá hiệu quả của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp sẽ làm cơ sở để đề xuất sử dụng đất nông nghiệp cho những năm tiếp theo của địa phương.
e 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái quát về đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp 2.1 Khái niệm về đất và đất nông nghiệp 2. Khái niệm về đất Đất là một phần của vỏ trái đất, là lớp phủ của lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng sinh ra sản phẩm của cây trồng.
Đất là lớp phủ thổ nhưỡng là thổ quyển, là vật thể tự nhiên. Mà nguồn gốc của vật thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác: sinh quyển, khí quyển, thủy quyển và thạch quyển [15]. Theo Đôcutraiep (1846 – 1903) nhà bác học người Nga đưa ra định nghĩa: “Đất là một vật thể thiên nhiên cấu tạo độc lập lâu đời do kết quả quá trình hoạt động của 5 yếu tố hình thành đất đó là: sinh vật, đá mẹ, địa hình, khí hậu và thời gian”. Sau này người ta bổ sung thêm yếu tố thứ sáu đó là con người.
Theo quan điểm sinh thái đất dược định nghĩa: Đất là vật mang của hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nông nghiệp [22]. Các nhà kinh tế, quy hoạch và thổ nhưỡng Việt Nam cho rằng: Đất đai là phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được và đất đai được hiểu theo nghĩa rộng như sau: Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các cấu thành của môi trường sinh thái ngay bên trên và bên dưới bề mặt đó bao gồm: khí hậu, thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, mặt nước (hồ, sông, suối.) các dạng trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật, trạng thái định cư của con người trong quá khứ và hiện tại để lại. Từ các định nghĩa trên ta có thể hiểu: đất đai là một vùng đất có vị trí cụ thể, có ranh giới và có những thuộc tính tổng hợp của các yếu tố tự nhiên (khí hậu, địa hình, địa chất/địa mạo, thổ nhưỡng, thủy văn, dộng thực vật…), kinh tế - xã hội và các hoạt động sản xuất của con người. Khái niệm về đất nông nghiệp Theo luật đất đai 2013 quy định “ đất nông nghiệp bao gồm đất trồng cây hằng năm (đất trồng lúa và cây hằng năm khác); đất trồng cây lâu năm; đất rừng sản xuất; đất rừng phòng hộ; đất rừng đặc dụng; đất làm muối; đất nuôi trồng thủy sản và đất nông nghiệp khác theo quy định của chính phủ”[19].
Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong sản xuất nông nghiệp Đất đai là khoảng không gian cần thiết cho mọi quá trình sản xuất của các ngành kinh tế quốc dân và các hoạt động của con người. Trong nông nghiệp đất đai là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất nông nghiệp là điều kiện vật chất đồng thời là đối tượng lao động (luôn chịu tác động trong quá trình sản xuất như: cày, bừa, xới, xáo…) và là công cụ lao động hay phương tiện lao động (sử dụng để trồng trọt, chăn nuôi…). Quá trình sản xuất nông nghiệp luôn có mối quan hệ chặt chẽ với độ phì nhiêu và quá trình tự nhiên sinh học của đất. Trong nông nghiệp ngoài vai trò là cơ sở không gian đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng: - Là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của con người trong quá trình sản xuất.
- Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nước, muối khoáng và các dinh dưỡng thiết yếu khác cho sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Như vậy, đất trở thành công cụ sản xuất. Năng suất và chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất. Trong tất cả các loại tư e 6 liệusản xuất dùng trong nông nghiệp chỉ có đất mới có chức năng này (Lương Văn Hinh và CS, 2003)[10].
Đất nông nghiệp có vị trí đặc biệt quan trọng là yếu tố hàng đầu của ngành sản xuất nông nghiệp. Nó không chỉ là chỗ dựa, chỗ đứng của lao động mà còn cung cấp thức ăn cho cây trồng, mọi tác động của con người vào cây trồng đều dựa vào đất đai. Đất nông nghiệp là tư liệu sản xuất chủ yếu không thể thay thế được, nó vừa là đối tượng lao động vừa là tư liệu lao động trong sản xuất [4]. Con người lợi dụng một cách có ý thức các tính chất tự nhiên của đất đai như lý học, hóa học, sinh vật, các tính chất khác để tác động lên cây trồng.
Sử dụng đất và những yếu tố ảnh hƣởng đến sử dụng đất 2. Khái niệm về sử dụng đất Sử dụng đất là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ người - đất trong tổ hợp với các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường. Căn cứ vào quy luật phát triển kinh tế xã hội cùng với yêu cầu không ngừng ổn định và bền vững về mặt sinh thái, quyết định phương hướng chung và mục tiêu sử dụng đất hợp lý là tài nguyên đất đai, phát huy tối đa những chức năng của đất nhằm đạt tới hiệu quả sinh thái, kinh tế, xã hội cao nhất. Vì vậy, việc sử dụng đất thuộc phạm trù hoạt động kinh tế của nhân loại.
Trong mỗi phương thức sản xuất nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu sản xuất và đời sống căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai. Với vai trò là nhân tố của sức sản xuất, các nhiệm vụ và nội dung sử dụng đất đai được thể hiện ở các khía Kạnh sau: - Sử dụng đất hợp lý về không gian, hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất. - Phân phối hợp lý cơ cấu đất đai trên diện tích đất đai được sử dụng, hình thành cơ cấu kinh tế sử dụng đất .