ĐẶT VẤN ĐỀ Nhiều năm qua Đảng và Chính phủ đã rất quan tâm đến sự nghiệp bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng, cộng đồng quốc tế cũng như nhiều nước, nhiều tổ chức phi chính phủ cũng đã có sự đóng góp, hỗ trợ trong các Dự án trồng rừng. Từ năm 1986 đến nay diện tích rừng nước ta tuy có tăng nhưng rất chậm, không bù đắp kịp diện tích rừng bị khai thác, lạm dụng và rừng bị đốt phá làm nương rẫy cùng với tốc độ tăng trưởng nhu cầu gỗ trong cơ chế thị trường. Ở nhiều vùng dân cư nhất là vùng trung du, miền núi, vùng cao chưa có kế hoạch, quy hoạch cụ thể để phát huy lợi thế nói trên. Chưa tập trung đầu tư vốn để phát triển kinh tế trồng rừng theo hướng sản xuất hàng hoá.
Vì vậy mà hàng triệu người dân các vùng này vẫn tiếp tục phá rừng, đốt nương, làm rẫy để sản xuất lương thực tự cung, tự cấp. Bên cạnh đó công nghiệp chế biến gỗ nước ta trong những năm qua cũng chưa được đầu tư đổi mới trang thiết bị, công nghệ, nguyên liệu sản xuất vẫn dựa vào nguồn gỗ rừng tự nhiên là chính. Vì vậy đã làm cho diện tích rừng tự nhiên càng bị mất thêm. Theo số liệu thống kê năm 2000 cho thấy diện tích rừng nước ta chỉ còn 8 triệu ha độ che phủ đạt 28,5%.
Năm 1943 diện tích rừng nước ta là 14 triệu ha với độ che phủ là 43%. Đây là nguyên nhân gây nên nhiều hậu quả nghiêm trọng làm mất cân bằng sinh thái, đất bị xói mòn, bạc màu, lũ lụt, úng ngập lan tràn nhiều nơi ngay cả các tỉnh miền núi. Vì sự phát triển bền vững của đất nước, để nhanh chóng nâng cao độ che phủ giữ cân bằng sinh thái, từ những năm 1947 Chính phủ nước ta đã đề ra chủ trương phát triển mạnh rừng trồng, phủ xanh đất trống, đồi núi trọc hướng tới đóng cửa rừng tự nhiên. Trước bối cảnh đó công nghiệp chế biến gỗ nước ta cần nhanh chóng chuyển hướng từ sử dụng nguyên liệu gỗ rừng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn -2- tự nhiên chuyển sang sử dụng nguyên liệu gỗ rừng trồng và chế biến các sản phẩm tổng hợp, lợi dụng gỗ các sản phẩm bằng ván dăm nhân tạo thay cho vật liệu gỗ rừng tự nhiên.
Ngành lâm nghiệp và chế biến lâm sản phải sớm có qui hoạch và kế hoạch đồng bộ để nâng cao năng suất và sản xuất các loại ván gỗ nhân tạo thích hợp với các loại nguyên liệu từ gỗ rừng trồng và các phế liệu trong chế biến nông lâm sản, đồng thời từ các loại ván gỗ nhân tạo chế biến ra các loại đồ mộc và vật liệu thay cho gỗ rừng tự nhiên đáp ứng mọi nhu cầu về gỗ ngày càng tăng của nền kinh tế nước ta. Đây là việc làm hết sức cấp thiết, phù hợp với xu thế phát triển công nghiệp chế biến gỗ trên thế giới và cũng là biện pháp tích cực nhất để bảo vệ và phát triển vốn rừng tự nhiên, thúc đẩy nhanh sự nghiệp trồng rừng tập trung qui mô lớn, góp phần thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Nhằm đảm bảo cho nhu cầu đời sống của người dân và phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường sinh thái. Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách phát triển nông thôn miền núi.
Đặc biệt là chiến lược phát triển lâm nghiệp ở các giai đoạn 1998- 2010 và 2010 - 2020 thuộc dự án 661. Nhằm thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xã hội vùng nông thôn miền núi. Dự án đã đem lại nhiều kết quả lớn như: Xây dựng được một số mô hình trình diễn về sản xuất, đã chuyển giao những tiến bộ khoa học tới người dân, qui hoạch sử dụng các loại đất đặc biệt là đất lâm nghiệp góp phần xây dựng luận cứ khoa học cho vùng đất dốc Thái nguyên và vùng có điều kiện tương tự. Để đánh giá được những ưu, nhược điểm cũng như những lợi ích mà dự án 661 mang lại, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả một số mô hình rừng trồng theo dự 661 tại huyện Phú Lương - tỉnh Thái Nguyên ”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn -3- Chƣơng 2. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Khái niệm về Dự án Dự án là một tập hợp các hoạt động theo không gian và thời gian nhằm đáp ứng một hoặc một số mục tiêu nào đó do con người đưa ra. Dự án là một loại đề tài có mục đích ứng dụng xác định, cụ thể về kinh tế và xã hội.
Dự án là một danh từ được dùng tương đối rộng rãi ở nước ta. Theo Nguyễn Thị Oanh định nghĩa về Dự án: Dự án là sự can thiệp một cách có kế hoạch nhằm đạt một hay một số mục tiêu cùng hoàn thành những chỉ báo đã định trước tại một địa bàn và trong một khoảng thời gian nhất định, có huy động sự tham gia thực sự của những tác nhân và tổ chức cụ thể. Hoặc là một tổng thể có kế hoạch những hoạt động (công việc) nhằm đạt một số mục tiêu cụ thể trong một khoảng thời gian và khuôn khổ chi phí nhất định. Theo bài giảng môn học: Cơ bản về nghiên cứu khoa học đã nêu định nghĩa về Dự án như sau:” Dự án là một tập hợp các hoạt động hòa hợp các nguồn nhân lực và những nguồn lực khác trong một tổ chức tạm thời nhằm đạt được một mục tiêu xác định trong một thời gian giới hạn”.
Tuỳ theo lĩnh vực xã hội, đối tượng hoạt động mà Dự án đưa ra các mục tiêu cụ thể cho riêng mình. Trong xã hội hiện nay có rất nhiều loại Dự án khác nhau như Dự án về lĩnh vực công nghiệp, nông nghiệp, giao thông, y tế.v… Chỉ riêng về lĩnh vực lâm nghiệp tuỳ theo mục tiêu mà có các Dự án khác nhau. Hiện nay trong lâm nghiệp có rất nhiều Dự án với các mục tiêu khác nhau: + Dự án trồng rừng phòng hộ đầu nguồn Sông Đà. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn -4- + Dự án trồng rừng nguyên liệu giấy nhà máy giấy Bãi Bằng.
+ Dự án nông lâm kết hợp.v… Nhìn chung các Dự án đều có các can thiệp nhằm đem lại những thay đổi trong nhận thức và hành động tập thể của cộng đồng. Nhờ đó các lực lượng bên trong và bên ngoài cộng đồng quyết tâm thực hiện các kế hoạch hành động nhằm đem lại một sự thay đổi về điều kiện hay môi trường sống. Khi có Dự án các nhận thức, năng lực, kỹ năng tổ chức, các hoạt động tập thể được nâng cao, tạo cơ sở cho việc hình thành những Dự án mới. Do đó tình trạng xã hội, môi trường của cộng đồng lại được cải thiện ở mức cao hơn.
Trong bài giảng về Quản lý lâm nghiệp xã hội của Trung tâm lâm nghiệp xã hội [30], hiện nay để nhìn nhận Dự án một cách đầy đủ nhất phải đứng trên nhiều khía cạnh khác nhau, về hình thức, về quản lý, về kế hoạch, về nội dung. Về hình thức: Dự án là một tập tài liệu trình bầy chi tiết, có hệ thống các hoạt động và chi phí dưới dạng một văn bản kế hoạch để đạt được những kết quả và thực hiện những mục tiêu nhất định trong tương lai. Về quản lý: Dự án là một công cụ quản lý việc sử dụng vật tư lao động, để tạo ra các kết quả kinh tế, tài chính, xã hội, môi trường trong tương lai. Về mặt kế hoạch: Dự án là một công cụ thể hiện kế hoạch chi tiết để đầu tư sản xuất kinh doanh phát triển kinh tế, xã hội làm tiền đề cho các quyết định đầu tư và tài trợ.
Về mặt nội dung: Dự án được coi là tập hợp các hoạt động có liên quan đến nhau, được kế hoạch hoá nhằm đạt các mục tiêu đã định bằng việc tạo ra các kết quả cụ thể trong một thời gian nhất định thông qua việc sử dụng hợp lý các nguồn lực xác định. Từ các ý kiến trên có thể hiểu Dự án như sau: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn -5- "Dự án là một tập hợp các hoạt động có liên quan đến nhau, nhằm đạt một hoặc một số mục tiêu nào đó, có dự kiến các nguồn lực và chi phí cần thiết được phân chia bố trí theo một thời điểm không gian và thời gian nhất định nhằm đạt được kết quả như mục tiêu đã nêu." Bất kỳ một Dự án nào khi đi vào hoạt động cũng nhằm tạo ra những điều kiện cải thiện kinh tế, xã hội mà cộng đồng cần. Đồng thời phát huy tối đa sự tham gia của người dân trong cộng đồng, giúp cộng đồng xác định những nhu cầu đích thực để giải quyết. Dự án phải là điểm hội tụ giữa ý định nhu cầu và khả năng.
Theo Vũ Nhâm [24] bất kỳ một Dự án nào khi đi vào hoạt động để đạt được mục tiêu của mình nó cần đảm bảo các yêu cầu cơ bản sau: + Tính khoa học. + Tính thực tiễn. + Tính thống nhất. Bên cạnh đó tác giả còn đưa ra mô hình khái niệm về dự án như sau: Mục tiêu phát triển Mục tiêu trước mắt Dự án Thời gian Hiện tại Mong muốn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn -6- Những yêu cầu trên là cơ sở quan trọng để Dự án có thể triển khai tại cộng đồng.
Những vấn đề này sẽ được đề tài vận dụng trong việc đánh giá tác động của Dự án đến phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường của khu vực nghiên cứu 2. Đánh giá tác động của Dự án Đánh giá tác động của Dự án là một quá trình phân tích và so sánh sự khác biệt về giá trị các chỉ tiêu kinh tế, xã hội, môi trường ở các thời điểm trước khi thực hiện Dự án và sau khi thực hiện Dự án. Đồng thời có thể so sánh các chỉ tiêu đó ở vùng có Dự án với vùng không có Dự án. Mục tiêu của đánh giá Dự án là nhằm xác định ảnh hưởng của Dự án đến môi trường xung quanh, kết quả thực hiện của Dự án những thay đổi về kinh tế, xã hội, môi trường.
Công tác quản lý đầu tư xây dựng cơ bản cũng thay đổi từ hình thái mệnh lệnh chỉ huy sang một hình thái mới đó là quản lý dưới dạng các Dự án đầu tư.