MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết Theo số liệu thống kê của ngành Y tế, mỗi năm ở Việt Nam tiêu thụ từ 30 - 50 tấn các loại dược liệu khác nhau để sử dụng trong y học cổ truyền, làm nguyên liệu cho công nghiệp dược và xuất khẩu. Trong đó, trên 2/3 khối lượng này được khai thác từ nguồn cây thuốc mọc tự nhiên và trồng trọt trong nước. Khối lượng dược liệu này trên thực tế mới chỉ bao gồm từ hơn 200 loài được khai thác và đưa vào thương mại có tính phổ biến hiện nay.
Bên cạnh đó, còn nhiều loài dược liệu khác vẫn được thu hái, sử dụng tại chỗ trong cộng đồng và hiện chưa có những con số thống kê cụ thể Cây Sâm Đương Quy còn được gọi với cái tên khác là Tần Quy, Can Quy, tên khoa học là Angelica sinensis. Thuộc họ Hoa Tán. Trên độ cao 1200 đến 1500m so với mực nước biển. Là thuốc đầu vị chữa một số loại bệnh, đồng thời dùng nhiều trong các đơn thuốc bổ.
Đặc biệt có tác dụng trong hỗ trợ điều trị bệnh thiếu máu, giúp thông huyết, được dùng hầm canh bồi bổ cho các cụ già,… Cây Đương quy được sử dụng phần củ rễ, dùng tươi hoặc sấy khô. Đương quy cũng được trồng nhiều tại các vùng có khí hậu lạnh, khô ráo. Hiện tại Sâm Đương Quy được trồng theo quy mô hộ gia đình, giống do phòng Nông Nghiệp và một số vườn Sâm lưu trữ của các hộ dân. Với nguồn kinh phí hạn chế, núi rừng hiểm trở, đi lại rất khó khăn, công nghệ - kỹ thuật trồng còn hạn chế, hiệu quả thấp.
Việc phát triển sản xuất Sâm Đương Quy hiện tại vẫn chủ yếu dựa vào hộ nông dân nhưng hoàn toàn tự phát, do chạy theo lợi nhuận, nên khai thác và sử dụng rừng và đất rừng vào trồng sâm không tuân theo quy hoạch. Quy mô sản xuất manh mun, trình độ quản lý và thâm canh còn hạn chế làm suy giảm các nguồn lực phục vụ cho sản xuất. 2 Quyết Tiến là một xã thuộc huyện Quản Bạ. Có diện tích trồng dược liệu là 160ha trong đó có Cây Sâm Đương Quy là 17,5ha.
Trong vài năm gần đây thấy được năng suất cao và có thể phá đói giảm nghèo cho xã nên xã Quyết Tiến đã và đang mở rộng diện tích cho cây Sâm Đương Quy. Xuất phát từ thực tế trên, để có sự đánh giá đúng thực trạng và đưa ra giải pháp đúng đắn nhằm nâng cao thu nhập cho người dân trồng Sâm Đương Quy củng cố kiến thức và phát triển một cánh bền vững, tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả kinh tế cây Sâm Đương Quy trên địa bàn xã Quyết Tiến, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang”. Mục đích nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Trên cơ sở lý luận và thực tiễn, đánh giá hiệu quả kinh tế Sâm Đương Quy ở tỉnh Hà Giang và nhằm phát triển bền vững mô hình Sâm Đương Quy ở xã Quyết Tiến, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang.
Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hóa và góp phần bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn cho phát triển bền vững Sâm Đương Quy; - Phân tích hiệu quả kinh tế Sâm Đương Quy ở xã Quyết Tiến, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang giai đoạn 2017 - 2019; - Phân tích được các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững Sâm Đương Quy ở xã Quyết Tiến huyện Quản Bạ tỉnh Hà Giang; - Đề xuất giải pháp nhằm phát triển hiệu quả kinh tế Sâm Đương Quy ở xã Quyết Tiến, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang đến năm tiếp theo. Ý nghĩa của đề tài * Ý nghĩa trong học tập Giúp cho sinh viên nắm vững hơn những kiến thức đã được học cũng như được trải nghiệm giữa lý thuyết và thực hành trong các môn học khác 3 nhau như: nguyên lý phát triển nông thôn, kinh tế phát triển nông thôn, thương mại quốc tế… khi đó có nâng cao chất lượng và hiệu quả học tập của mỗi sinh viên. Tạo cơ hội cho sinh viên làm quen và trải nghiệm thực tế để hoàn thiện bản thân hơn cả về kiến thức, kỹ năng và ngày càng tự tin hơn trong công việc cũng như trong cuộc sống. - Nghiên cứu đề tài nhằm củng cố lại cho sinh viên những kiến thức đã học và làm quen dần với công việc thực tế.
- Nghiên cứu đề tài giúp cho sinh viên làm quen với một số phương pháp nghiên cứu một đề tài khoa học cụ thể. *Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở thực tiễn cho người dân, chính quyền địa phương xây dựng hướng phát triển, giải quyết những khó khăn trở ngại nhằm phát triển cây dược liệu nói chung và cây Sâm Đương Quy nói riêng hướng tới phát triển kinh tế bền vững. 4 Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 2. Khái niệm và một số đặc điểm của cây Sâm Đương Quy Cây Sâm Đương Quy còn được gọi với cái tên khác là Tần Quy, Can Quy, tên khoa học là Angelica sinensis.
Thuộc họ Hoa Tán. Là cây trồng có giá trị về kinh tế cao và được biết đến nhờ các công dụng vô cùng đa dạng của chúng. Đương quy là một trong những cây thuốc được sử dụng trong Đông Y từ rất lâu đời. Sâm Đương Quy có nguồn gốc bắt nguồn từ Trung Quốc và di thực vào Việt Nam.
Vài năm trở lại đây, một số mẫu cây Đương Quy Nhật Bản cũng di thực vào Việt Nam. Hiện nay loại cây này được trồng chủ yếu ở nơi có khí hậu mát mẻ với độ cao thường là trên 1000m so với mực nước biển. Sâm đương quy được phân bố chủ yếu tại các tỉnh phía bắc như Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, và ở các tỉnh Tây Nguyên như Lâm Đồng… hay gần đây chúng được trồng nhiều tại Đà Lạt. Các nhà khoa học đã nghiên cứu và phân tích chỉ ra rằng, Sâm Đương Quy có chứa nhiều chứa collagen.
Nó có công dụng giúp tăng cường sức khỏe, bổ sung chất dinh dưỡng, giúp trẻ hóa, tăng nhu cầu sinh lý, giúp tế bào khỏe mạnh cho da [1;3]. Theo nghiên cứu hiện đại cho thấy, trong đương quy có chứa tinh dầu Ligustilide (giúp tăng cường tuần hoàn máu), N-butylphthalide (chữa bệnh thiếu máu), Polysaccharide hạn chế các khối u và tăng cường khả năng hệ miễn dịch, phytoestrogen (chống viêm, ức chế bóp tử cung, chống viêm), Coumarin (công dụng hoạt huyết), Acid hữu ức chế tiểu cầu,Trong y học cổ truyền, đương quy hơi đắng, có tính ấm, vị ngọt có tác dụng giúp bổ huyết, chỉ huyết và hoạt huyết. Bên cạnh đó, giúp tăng cường sức khỏe, khả năng sinh lý, bổ sung chất dinh dưỡng cho tuyến vú, giúp trẻ hóa cơ thể. Trong y học cổ truyền Nhật Bản & Trung Quốc thì đương quy còn có công dụng điều trị đau bụng kinh, kinh nguyệt không đều, táo bón, mụn nhọt, tăng cường 5 huyết áp, hói đầu, lao phổi, huyết ứ trệ và kích thích ăn ngon Trong ngôn ngữ Hán Việt thì đương quy có nghĩa là về chỗ cần về.
Vị thuốc này có thể giúp nuôi khí huyết, điều khí về đúng chỗ. Khi sử dụng đương quy, tỳ vị sẽ hỗ trợ tiết dịch đến ruột, sau đó mới hấp thu vào máu. Đồng thời, nó giúp cho máu và ruột hấp thu các chất nhanh hơn. Sâm đương quy thường được mọi người dùng để hầm, nấu canh, sắc thuốc, hãm trà, ngâm rượu… Đương quy dùng để ngâm rượu: Ngâm khoảng 3kg đương quy với 5l rượu (nồng độ cồn trên 45 độ C).
Ngâm khoảng 8 tháng đến 1 năm, sau đó uống 1 hoặc 2 ly mỗi ngày sau bữa ăn. Hầm xương, sắc thuốc uống hoặc hãm trà thì bạn cần sơ chế sạch đương quy, sau đó thái nhỏ rồi chế biến [10]. *Vai trò của cây Sâm Dương Quy - Sử dụng hiệu quả nguồn đất đai, tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập, cải thiện đời sống vật chất tinh thần cho người nông dân, góp phần ổn định đời sống và an ninh xã hội, thực hiện thành công chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện thúc đẩy sản xuất theo hướng chuyên môn hóa nhằm phát triển các loại hình hàng hóa kinh tế có hiệu quả cao. - Thu nhập từ sản xuất cây Sâm Đương Quy sẽ góp phần xóa đói, giảm nghèo, mức sống được cải thiện, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế và chuyển dịch theo hướng tăng về dịch vụ và thương mại, tiến tới phát triển bền vững [3;16].
- Cơ sở hạ tầng của sản xuất được cải thiện (giao thông, điện, nước sinh hoạt, các trung tâm dịch vụ kỹ thuật, thương mại. Người dân có điều kiện giao lưu với bên ngoài tiếp cận được nhiều hơn với thị trường, khoa học kỹ thuật. Mở rộng giao lưu văn hóa, vừa du lịch vừa góp phần phát triển kinh tế vừa bảo tồn và phát huy giao lưu văn hóa vùng đồng bào dân tộc ở địa phương. - Thông qua các chương trình huấn luyện, đào tạo, tập huấn về kỹ thuật trồng và chăm sóc cây Sâm Đương Quy, người dân sẽ nâng cao được nhận thức, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật.
Có cách tiếp cận phù hợp với công nghệ chế biến và thị trường dược liệu, người lao động sẽ năng động hơn trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm [18;22]. 6 - Nơi tham quan học tập kinh nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, giúp nông dân áp dụng có hiệu quả nâng cao trình độ, kỹ năng sản xuất. - Tạo mối liên hệ, liên kết mật thiết giữa nông dân với nông dân, giữa nông dân với nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp. Bảo tồn, phát triển nguồn gen dược liệu quý, tăng tính đa dạng sinh học.
*Đặc điểm của sây Sâm Đương Quy Hình 2.1: Thân, lá, hoa, củ Sâm Đương Quy Sâm Đương Quy là thảo được được dùng trong nhiều đơn thuốc bổ để điều trị bệnh và đứng đầu trong các vị thuốc chữa bệnh ở chị em phụ nữ. Đương quy có mùi thơm đặc biệt, có chiều cao trung bình từ 40cm - 60cm. Thân Đương Quy hình trụ, màu tím, có rãnh dọc. Lá Đương Quy mọc so le, có dạng lá kép xẻ 3 lần lông chim, cuống lá dài, có bẹ ôm lấy thân, mép lá chia thùy và răng cưa không đều.Hoa Đương Quy mọc hợp thành cụm hoa hình tán kép, màu trắng xanh, mỗi cụm sẽ có tầm 10-30 hoa và thường nở vào tháng 7, 8.
Còn quả đương quy thì có rìa màu tím nhạt, quả nhỏ, kết trái sau mùa hoa [16;22]. Đương quy thích ứng với khí hậu mát ẩm, biên độ nhiệt độ 15 - 250C, lượng mưa 1.000 mm/năm, đất giàu mùn. Chọn vùng có khí hậu mát mẻ, thích hợp với nhiệt độ thích hợp từ 15 - 250C.