ĐẶT VẤN ĐỀ Đau thắt lưng (ĐTL) là hiện tượng đau cấp tính hoặc mạn tính ở vùng từ ngang đốt sống L1 đến ngang đĩa đệm L5 đến S1 [1],[34]. Các nguyên nhân gây đau thắt lưng bao gồm: bệnh lý đĩa đệm cột sống, các bệnh do thấp, nhi m khuẩn, u lành và ác t nh, nội tiết, nguyên nhân nội tạng, và nhiều nguyên nhân khác Trong đó, đau thắt lưng do nguyên nhân cơ học chiếm 90 - 95 các trường hợp đau thắt lưng [2],[28],[59]. Theo thống kê ở các nước Âu- Mỹ có 70 - 85 dân số bị t nhất một lần đau cột sống thắt lưng trong đời. Tại Mỹ, đây là nguyên nhân hàng đầu gây hạn chế vận động ở phụ nữ dưới 45 tuổi [59], ước tính tổng chi phí cho điều trị đau thắt lưng ở Mỹ hàng năm là 84,1 tỷ đến 624,8 tỷ đô la.
Tại Việt Nam, nghiên cứu của Lê Thế Biểu (năm 2001) cho thấy số người đã từng có đau thắt lưng trong tiền sử và hiện tại chiếm tỉ lệ 52,42% [7]. Về điều trị đau thắt lưng, Y học hiện đại thường dùng các phương pháp như thuốc giảm đau, giãn cơ kết hợp các phương pháp điều trị phục hồi chức năng như vật lý trị liệu, nhiệt trị liệu, thủy trị liệu, điện trị liệu, k o nắn trị liệu đem lại một số hiệu quả nhất định [28],[34]. Theo Y học cổ truyền, đau thắt lưng được miêu tả trong phạm vi “Chứng Tý” với bệnh danh “Yêu thống”. Bệnh do nhiều nguyên nhân gây ra như phong, hàn, thấp, kh trệ huyết ứ, thấp nhiệt, tâm căn suy nhược, thận hư.
Người thầy thuốc lựa chọn các phương pháp điều trị dùng thuốc hoặc không dùng thuốc của YHCT tùy theo nguyên nhân gây bệnh như châm cứu, cứu ngải, xoa bóp bấm huyệt, uống thuốc sắc hoặc kết hợp các phương pháp điều trị khác để mang lại hiệu quả tối ưu trong điều trị [30],[33]. Điện châm là phương pháp điều trị dùng dòng xung điện tác động lên các huyệt chữa bệnh. Điện châm đem lại hiệu quả cao trong điều trị các 2 chứng đau, chứng liệt và đã được chứng minh trong nhiều nghiên cứu khoa học [49]. Đai hộp ngải cứu Việt là phương pháp dùng sức nóng của mồi ngải tác động lên huyệt/ vùng huyệt với ưu điểm vượt trội so với dùng mồi ngải thông thường là cứu được nhiều huyệt cùng một lúc, tăng hiệu quả điều trị đồng thời giúp người thầy thuốc có thể thực hiện phương pháp cứu cho nhiều người bệnh cùng một thời điểm [49].
Kết hợp phương pháp điện châm và Đai hộp ngải cứu Việt nhằm tận dụng những ưu điểm của hai phương pháp và cung cấp thêm một phương pháp mới cho người bệnh trong điều trị đau thắt lưng, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đ nh gi t c ụng của điện châm kết hợp cứu bằng “Đai hộp ngải cứu Việt” điều trị đau thắt lƣng do thoái hóa cột sống” với hai mục tiêu: 1. nh gi tác dụng của điện châm kết hợp cứu bằng “ ai hộp ngải cứu Việt” đi u tr đau thắt lưng do thoái hóa cột sống. Theo dõi tác dụng không mong muốn của phương ph p đi u tr. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Tổng quan đau thắt lƣng theo Y học hiện đại 1. Đặc điểm giải phẫu vùng cột sống thắt lưng Vùng cột sống thắt lưng gồm 5 đốt sống, 4 đĩa đệm và 2 đĩa đệm chuyển đoạn. Đây là đoạn chịu lực 80 trọng lượng cơ thể và có tầm hoạt động theo mọi hướng. Vùng cột sống thắt lưng bao gồm các cấu trúc: tủy sống, mạch máu - thần kinh cột sống, cơ - dây chằng cạnh sống [11].
Giải phẫu vùng thắt lưng 1. Định nghĩa đau thắt lưng Đau thắt lưng (ĐTL) là hiện tượng đau cấp tính hoặc mạn tính ở vùng từ ngang đốt sống L1 đến ngang đĩa đệm L5 đến S1. Nguyên nhân chính của đau thắt lưng là do thoái hóa cột sống thắt lưng bao gồm thoái hóa đốt sống thắt lưng, đĩa đệm và xương sụn khớp đốt sống thắt lưng [1]. Các nguyên nhân và cơ chế đau lưng 1.
Nguyên nhân - c nguy n nh n đau cột sống thắt lưng cơ h c: thoát vị, lồi đĩa đệm, thoái hóa khớp liên mấu sau, trượt đốt sống, hẹp ống sống, các chứng gù vẹo cột sống. - c nguy n nh n đau cột sống thắt lưng triệu chứng:viêm cột sống d nh khớp, viêm đĩa đệm đốt sống do lao, vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng; áp xe cạnh cột sống; áp xe ngoài màng cứng, màng não, loãng xương, nhuy n xương, cường cận giáp trạng, sỏi thận, viêm phần phụ, u tiền liệt tuyến, xơ tủy xương, tâm thần [34],[44]. ơ chế đau cột sống thắt lưng Đau thắt lưng là triệu chứng của nhiều bệnh, do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra. Tuy nhiên có 3 cơ chế gây đau thắt lưng sau: - ơ chế hoá h c: theo cơ chế này, đau thắt lưng là sự kích thích các đầu mút thần kinh của các cấu trúc nhạy cảm như dây chằng dọc sau, màng tuỷ, bao khớp liên cuống, r thần kinh Chất k ch th ch được giải phóng ra từ những tế bào viêm hoặc những tế bào của tổ chức tổn thương.
- ơ chế cơ h c: cơ chế này được nói đến nhiều và cũng là cơ chế chủ yếu gây đau thắt lưng ở nhiều bệnh nhân. Áp lực cơ học quá mức ảnh hưởng tới chức năng sinh lý của đĩa đệm, khớp liên cuống và các tổ chức phần mềm xung quanh cột sống. - ơ chế phản xạ đốt đoạn: có sự liên quan về giải phẫu giữa thần kinh cảm giác nội tạng với thần kinh tuỷ sống. Khi một nội tạng ở trong ổ bụng bị tổn thương thì không những gây đau ở tạng đó mà còn có thể lan tới vùng cột sống có cùng khoanh tuỷ chi phối.
Như vậy, đau thắt lưng có thể do một, hai hoặc cả ba cơ chế kết hợp, việc xác định được cơ chế đau sẽ giúp cho việc tìm nguyên nhân được d hơn và điều trị có kết quả tốt hơn [34],[45]. Phân loại đau thắt lưng * Đau thắt lưng do nguyên nhân cơ học (đau kiểu thắt lưng thông thường): - Bao gồm các nguyên nhân tương ứng với các bệnh lý cơ giới, có thể ảnh hưởng tới cơ, đĩa đệm, các khớp liên mấu. Đau thắt lưng do nguyên nhân cơ học thường lành t nh, di n biến mạn t nh, đau kiểu cơ học, có hoặc không kèm đau thần kinh tọa [10],[34],[44]. - Đau thắt lưng cấp: đau kịch phát ở vùng cột sống thắt lưng, khởi phát đột ngột kèm theo triệu chứng cứng cột sống.
Thời gian di n biến trong vòng 1 - 2 tuần có thể tái phát [10],[34]. - Đau thắt lưng mạn t nh: đau khởi phát từ từ hoặc sau đau cột sống thắt lưng cấp thành mạn tính tái phát. + Đau âm ỉ vùng cột sống thắt lưng, hạn chế vận động cột sống. + Đau tăng khi vận động nhiều, thay đổi thời tiết hoặc nằm lâu bất động, đau giảm khi nằm nghỉ.
+ Đau hàng ngày, không thuyên giảm, thời gian > 03 tháng. *Đau thắt lưng triệu chứng: Đau thắt lưng do một bệnh lý nào khác, hoặc của cột sống thắt lưng hoặc của cơ quan lân cận, gợi ý một bệnh trầm trọng hơn như các bệnh lý về xương, bệnh thấp khớp, chấn thương, nhi m khuẩn, ung thư. Nhóm này cần được khám chuyên khoa, phải xử tr kịp thời, đòi hỏi trị liệu đặc biệt [10], [34],[44]. Chẩn đoán đau thắt lưng do nguyên nhân cơ học 1.
Triệu chứng lâm sàng Đau xuất hiện đột ngột sau bê vác nặng hoặc sau hoạt động sai tư thế không có tiền sử chấn thương. - Đặc điểm đau: đau kiểu cơ học, thường đau tăng khi vận động, giảm khi nghỉ ngơi. 6 - Vị tr đau: vùng thắt lưng thấp, đau không lan hoặc lan xuống một hoặc hai chân. - Các yếu tố ảnh hưởng đến cường độ đau: đau tăng khi gắng sức, đứng lâu, khi ho, hắt hơi, đau giảm khi nghỉ ở tư thế hợp lý, khi dùng các thuốc giảm đau thông thường, đau t liên quan đến nhịp ngày đêm, thay đổi thời tiết.
- Không có triệu chứng toàn thân: không gầy sút cân, không sốt * hám: - Hội chứng thắt lưng hông: + Tư thế chống đau: cột sống mất đường cong sinh lý. + Co cứng cơ cạnh sống. + Điểm đau cạnh sống. + Nghiệm pháp tay – đất: dương t nh khi khoảng cách tay đất > 10cm.
+ Nghiệm pháp Schober: đo độ giãn cột sống thắt lưng, dương t nh khi độ giãn CSTL < 4cm. - Triệu chứng thần kinh: có hoặc không. - Hội chứng r thần kinh: nghiệm pháp Lassegue, Bonnet; dấu hiệu Valleix, “Bấm chuông”. + Rối loạn vận động, cảm giác, phản xạ, thần kinh tự chủ.
- Triệu chứng loại trừ: không có tổn thương khớp háng, khớp cùng chậu, không “đau phóng chiếu” (đau thắt lưng kèm đau nội tạng) [34],[44]. Triệu chứng cận lâm sàng - Bilan viêm âm t nh. - X-quang CSTL: + Bình thường. + Hình ảnh thoái hóa khớp: hẹp khe khớp đĩa đệm, đặc xương dưới sụn, xẹp các diện dưới sụn, gai xương.
7 + Hình ảnh loãng xương: hình ảnh đốt sống tăng thấu quang (hình ảnh “viền tang”). + he đĩa đệm không hẹp, không nham nhở, các mâm đốt sống r n t. Chẩn đo n x c đ nh đau cột sống thắt lưng Đau CSTL do căng giãn dây chằng quá mức: đột ngột sau hoạt động sai tư thế, mang vác nặng hoặc sau nhi m lạnh. - Có hội chứng thắt lưng hông.
- Có hoặc không biểu hiện đau thần kinh tọa. - Bilan viêm âm t nh. - X-quang: bình thường hoặc hình ảnh loãng xương [10],[34],[44]. Chẩn đo n ph n biệt Chẩn đoán phân biệt đau thắt lưng do nguyên nhân cơ học với đau thắt lưng triệu chứng: bong gân thắt lưng cùng, viêm khớp thoái hóa, gẫy xương, ung thư di căn, u xương nguyên phát, viêm đĩa đệm, áp xe màng ngoài cứng, viêm cột sống d nh khớp, bệnh Paget, hội chứng buộc tủy sống, trượt đốt sống, bệnh tâm thần liên quan đến thần kinh [10],[34].
Điều trị đau thắt lưng * Nguyên tắc điều trị - Nằm bất động khi đau nhiều. - Dùng thuốc giảm đau. - Dùng thuốc giãn cơ khi có co cơ. - Kết hợp điều trị vật lý, châm cứu, xoa bóp bấm huyệt.
- Sử dụng một số biện pháp khi cần: phong bế ngoài màng cứng, phong bế hốc xương cùng, tiêm vào đĩa đệm - Điều trị nguyên nhân. - Phẫu thuật một số trường hợp nếu có chỉ định [27],[28]. 8 * i u tr nội khoa - Thuốc chống viêm giảm đau: chủ yếu là các thuốc chống viêm giảm đau non steroid. - Thuốc giãn cơ, an thần.
