I. Thực trạng các mô hình canh tác trên đất dốc tại Bạch Hà
Việt Nam, với đặc điểm địa hình 3/4 diện tích là đồi núi, phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế nông nghiệp. Canh tác trên đất dốc không chỉ là hoạt động sản xuất mà còn là yếu tố quyết định đến sự ổn định sinh kế của hàng triệu nông dân miền núi. Tại xã Bạch Hà, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái, việc tìm kiếm và áp dụng các mô hình canh tác trên đất dốc hiệu quả là một bài toán cấp thiết. Đây là một xã miền núi với điều kiện tự nhiên đa dạng nhưng cũng đầy khắc nghiệt. Địa hình chủ yếu là đồi thấp dạng bát úp, xen kẽ các thung lũng, tạo ra nhiều tiểu vùng khí hậu khác nhau. Nhóm đất chính là Feralit (đất đỏ vàng), phù hợp để phát triển các loại cây công nghiệp, cây ăn quả và cây lâm nghiệp. Tuy nhiên, chính địa hình chia cắt, độ dốc lớn đã gây ra không ít khó khăn cho hoạt động sản xuất của người dân. Nghiên cứu thực tế nhằm đánh giá hiệu quả của một số mô hình canh tác trên đất dốc tại đây có ý nghĩa quan trọng, không chỉ giúp địa phương xác định hướng đi bền vững mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc nhân rộng các mô hình thành công. Việc phân tích sâu về hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của từng mô hình sẽ là chìa khóa để khai thác tiềm năng đất đai một cách hợp lý, nâng cao thu nhập cho người dân và bảo vệ môi trường sinh thái.
1.1. Tổng quan điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội xã Bạch Hà
Xã Bạch Hà là một xã miền núi nằm ở phía Đông huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. Vị trí địa lý tương đối xa trung tâm huyện, gây khó khăn cho việc giao thương. Địa hình đặc trưng bởi các dãy núi cao bao bọc và những quả đồi thấp, bị chia cắt bởi suối và khe. Nền đất chủ yếu là đất Feralit đỏ vàng, có tiềm năng cho trồng cây công nghiệp như chè, cây lâm nghiệp như keo, bạch đàn và các loại cây ăn quả. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm và mưa nhiều, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển đa dạng của hệ thực vật. Về kinh tế, nông nghiệp vẫn là ngành chủ đạo với các cây trồng chính như lúa, ngô, sắn. Đặc biệt, đất lâm nghiệp chiếm tới 70,30% tổng diện tích tự nhiên, cho thấy tiềm năng to lớn của việc phát triển các mô hình canh tác trên đất dốc theo hướng nông lâm kết hợp.
1.2. Phân loại các mô hình sử dụng đất dốc điển hình tại địa phương
Qua quá trình khảo sát và phân tích tại xã Bạch Hà, có thể phân loại các mô hình sử dụng đất dốc thành ba nhóm chính. Thứ nhất là Mô hình Rừng trồng, chủ yếu canh tác các loại cây như Keo thuần loài và Bạch đàn thuần loài trên những khu vực có độ dốc lớn (20-25 độ). Thứ hai là Mô hình Nương rẫy, bao gồm việc trồng Chè thuần loài và Sắn độc canh trên các sườn đồi có độ dốc thấp hơn. Thứ ba là Mô hình Vườn nhà, tập trung phát triển các loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao như Bưởi Diễn và Thanh long ruột đỏ ở khu vực quanh nhà, nơi có địa hình tương đối bằng phẳng. Mỗi mô hình này đều có những đặc điểm riêng về kỹ thuật canh tác, chu kỳ sản xuất và hiệu quả mang lại, phản ánh sự đa dạng trong phương thức sản xuất của người dân địa phương.
II. Thách thức lớn nhất khi canh tác trên đất dốc ở Yên Bình
Canh tác trên đất dốc luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến môi trường và tính bền vững của sản xuất. Thách thức lớn nhất và phổ biến nhất chính là xói mòn đất. Với địa hình dốc, lượng mưa lớn tập trung theo mùa tại Bạch Hà, lớp đất mặt màu mỡ rất dễ bị rửa trôi, gây thoái hóa đất nghiêm trọng. Tình trạng này không chỉ làm giảm năng suất cây trồng qua từng năm mà còn làm cạn kiệt nguồn dinh dưỡng trong đất, khiến chi phí đầu tư phân bón ngày càng tăng cao. Các phương thức canh tác truyền thống như độc canh cây sắn trên nương rẫy càng làm trầm trọng thêm vấn đề này. Bên cạnh đó, người dân còn đối mặt với nhiều khó khăn trong sản xuất. Việc đi lại, vận chuyển vật tư nông nghiệp và thu hoạch sản phẩm trên địa hình dốc rất vất vả và tốn kém. Nguồn nước tưới tiêu không chủ động, chủ yếu phụ thuộc vào nước mưa, gây rủi ro lớn trong những năm hạn hán. Trình độ kỹ thuật canh tác của một bộ phận người dân còn hạn chế, chưa áp dụng được các biện pháp tiên tiến để bảo vệ đất và tối ưu hóa năng suất. Cuối cùng, thị trường tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp còn bấp bênh, giá cả không ổn định, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và động lực tái đầu tư vào các mô hình canh tác trên đất dốc một cách bài bản và bền vững.
2.1. Rủi ro thoái hóa và xói mòn đất do canh tác không hợp lý
Hiện tượng xói mòn đất là hậu quả trực tiếp của việc canh tác không hợp lý trên địa hình dốc. Khi lớp thảm thực vật tự nhiên bị phá bỏ để làm nương rẫy, bề mặt đất không còn được che chắn và bảo vệ. Dưới tác động của dòng chảy mặt khi mưa lớn, lớp đất mặt giàu dinh dưỡng bị cuốn trôi, để lại tầng đất nghèo nàn, lẫn sỏi đá. Theo nghiên cứu tại địa phương, các mô hình độc canh cây ngắn ngày như sắn có độ che phủ thấp, bộ rễ ăn nông, gần như không có tác dụng giữ đất, giữ nước. Điều này dẫn đến tình trạng đất bị "bạc màu" nhanh chóng, năng suất cây trồng giảm sút, buộc người dân phải mở rộng diện tích canh tác hoặc bỏ hoang đất, gây lãng phí tài nguyên và ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái.
2.2. Những khó khăn về kỹ thuật và thị trường cho nông sản
Người dân tại Bạch Hà còn gặp nhiều trở ngại về kỹ thuật và đầu ra sản phẩm. Việc tiếp cận các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong canh tác bền vững còn hạn chế. Nhiều hộ gia đình vẫn canh tác theo kinh nghiệm truyền thống, ít đầu tư vào các biện pháp cải tạo đất hay lựa chọn giống cây trồng phù hợp. Các lớp tập huấn kỹ thuật được tổ chức nhưng chưa đủ để thay đổi tập quán sản xuất trên diện rộng. Về thị trường, sự phụ thuộc vào thương lái khiến giá cả nông sản thường xuyên biến động. Các mô hình cây dài ngày như keo, bạch đàn dù có hiệu quả nhưng chu kỳ thu hoạch dài, không đáp ứng được nhu cầu thu nhập trước mắt của các hộ nghèo. Trong khi đó, các sản phẩm có giá trị cao như bưởi, thanh long lại đòi hỏi vốn đầu tư và kỹ thuật chăm sóc phức tạp, không phải hộ nào cũng có điều kiện áp dụng.
III. Phân tích 3 nhóm mô hình canh tác trên đất dốc phổ biến
Tại xã Bạch Hà, các mô hình canh tác trên đất dốc được phân hóa rõ rệt dựa trên điều kiện địa hình và mục tiêu kinh tế của hộ gia đình. Ba nhóm mô hình phổ biến nhất bao gồm rừng trồng, nương rẫy và vườn nhà, mỗi nhóm có những đặc điểm canh tác và tiềm năng riêng. Mô hình rừng trồng, với các loại cây chủ lực là keo và bạch đàn, thường được triển khai trên những khu vực có độ dốc cao (trên 20 độ). Mô hình này đóng vai trò quan trọng trong việc phủ xanh đất trống, đồi núi trọc và bảo vệ môi trường, hạn chế xói mòn đất. Chu kỳ kinh doanh kéo dài từ 5-7 năm, mang lại nguồn thu nhập lớn một lần cho người dân. Mô hình nương rẫy là hình thức canh tác truyền thống, tập trung vào các cây ngắn ngày như sắn hoặc cây công nghiệp như chè. Mô hình này giúp giải quyết nhu cầu lương thực và thu nhập trước mắt nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro về môi trường nếu không được quản lý tốt. Cuối cùng, mô hình vườn nhà đang nổi lên như một hướng đi mới, hiệu quả cao với các loại cây ăn quả đặc sản như Bưởi Diễn, Thanh long ruột đỏ. Dù diện tích không lớn, mô hình này đòi hỏi đầu tư thâm canh cao nhưng mang lại giá trị kinh tế vượt trội, góp phần đáng kể vào việc xóa đói giảm nghèo tại địa phương.
3.1. Mô hình rừng trồng Keo và Bạch đàn thuần loài
Cây Keo và Bạch đàn là hai loại cây lâm nghiệp chính được trồng tại Bạch Hà. Cả hai đều là cây sinh trưởng nhanh, có khả năng thích ứng tốt với điều kiện đất đai khắc nghiệt. Cây keo, với khả năng cố định đạm, còn góp phần cải tạo độ phì của đất. Kỹ thuật trồng chủ yếu là trồng cây con theo hàng với mật độ khoảng 1.600 cây/ha. Việc chăm sóc tập trung trong 3 năm đầu, bao gồm làm cỏ, vun xới và bón phân. Sau khoảng 5-7 năm, rừng có thể cho thu hoạch, với sản phẩm chính là gỗ nguyên liệu. Mặc dù chi phí đầu tư ban đầu không quá cao và ít tốn công chăm sóc ở giai đoạn sau, nhưng chu kỳ kinh doanh dài khiến mô hình này phù hợp hơn với các hộ có nguồn vốn và không bị áp lực về thu nhập ngắn hạn.
3.2. Mô hình nương rẫy Chè thuần loài và Sắn độc canh
Chè là cây công nghiệp lâu năm được trồng khá phổ biến, mang lại thu nhập ổn định hàng năm. Tuy nhiên, mô hình này đòi hỏi nhiều công chăm sóc, thu hái và đối mặt với sự biến động của giá cả thị trường. Ngược lại, Sắn độc canh là mô hình canh tác ngắn ngày, kỹ thuật đơn giản, đầu tư thấp và cho thu hoạch nhanh. Người dân thường trồng sắn trên các sườn đồi sau khi phát quang thực bì. Tuy nhiên, đây là mô hình kém bền vững nhất, gây xói mòn đất và làm cạn kiệt dinh dưỡng đất nhanh chóng. Việc lạm dụng mô hình sắn độc canh trong thời gian dài sẽ để lại những hậu quả nghiêm trọng về môi trường.
3.3. Mô hình vườn nhà Bưởi Diễn và Thanh long ruột đỏ
Mô hình vườn nhà với cây Bưởi Diễn và Thanh long ruột đỏ là hướng đi mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất. Thanh long ruột đỏ, một giống cây mới được đưa vào địa phương thông qua dự án của huyện, đã chứng tỏ sự thích nghi tốt và cho giá trị thu nhập vượt trội. Mô hình này yêu cầu kỹ thuật thâm canh cao, từ việc làm trụ, bón phân định kỳ (cả phân hữu cơ và NPK) đến việc tỉa cành, tạo tán. Tương tự, Bưởi Diễn cũng là cây trồng có giá trị cao, được thị trường ưa chuộng. Cả hai mô hình này đều tạo ra nhiều việc làm tại chỗ do yêu cầu chăm sóc thường xuyên, góp phần tăng thu nhập và cải thiện đời sống cho nhiều hộ gia đình.
IV. Đánh giá hiệu quả kinh tế xã hội của các mô hình canh tác
Việc đánh giá hiệu quả của một số mô hình canh tác trên đất dốc tại xã Bạch Hà được thực hiện trên ba phương diện chính: kinh tế, xã hội và môi trường. Mỗi mô hình cho thấy những ưu và nhược điểm riêng, từ đó cung cấp cơ sở để lựa chọn hướng phát triển phù hợp nhất cho địa phương. Về hiệu quả kinh tế, các mô hình cây ăn quả trong vườn nhà như Thanh long ruột đỏ và Bưởi Diễn tỏ ra vượt trội hoàn toàn. Các chỉ số tài chính như giá trị hiện tại ròng (NPV), tỷ suất thu nhập/chi phí (BCR) và tỷ suất thu hồi vốn nội bộ (IRR) của hai mô hình này cao hơn hẳn so với các mô hình rừng trồng và nương rẫy. Điều này khẳng định tiềm năng làm giàu từ việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang các loại cây có giá trị cao. Về hiệu quả xã hội, tiêu chí quan trọng nhất là khả năng giải quyết việc làm. Ở khía cạnh này, các mô hình thâm canh cao như thanh long và bưởi tiếp tục dẫn đầu, yêu cầu số ngày công lao động/ha/năm lớn nhất, góp phần tạo thu nhập thường xuyên cho lao động địa phương. Các mô hình rừng trồng dù mang lại giá trị kinh tế tổng thể khá nhưng cần ít công lao động hơn. Việc lựa chọn mô hình phù hợp không chỉ dựa vào lợi nhuận mà còn cần cân nhắc đến khả năng tạo việc làm và sự phù hợp với điều kiện của từng hộ gia đình.
4.1. So sánh hiệu quả kinh tế NPV BCR IRR giữa các mô hình
Kết quả phân tích tài chính cho thấy sự chênh lệch lớn về hiệu quả kinh tế. Mô hình Thanh long ruột đỏ đạt hiệu quả cao nhất với NPV là 73.713.680 đồng/ha/năm, BCR đạt 4,7 và IRR lên tới 93%. Điều này có nghĩa là 1 đồng chi phí bỏ ra có thể thu về 4,7 đồng doanh thu, một tỷ suất sinh lời rất hấp dẫn. Đứng thứ hai là mô hình Bưởi Diễn với NPV đạt 25.304.280 đồng/ha/năm và IRR là 77%. Các mô hình rừng trồng như Keo và Bạch đàn có hiệu quả kinh tế ở mức trung bình, trong khi mô hình Chè thuần loài cho hiệu quả thấp nhất (NPV chỉ 2.249.240 đồng/ha/năm), chủ yếu do chi phí đầu tư cao và giá bán không ổn định. Mô hình Sắn độc canh, dù là cây ngắn ngày, cũng mang lại lợi nhuận khá (38.600.000 đồng/ha) nhưng không được tính toán theo chu kỳ dài hạn.
4.2. Phân tích hiệu quả xã hội thông qua giải quyết việc làm
Về hiệu quả xã hội, mô hình Thanh long ruột đỏ tiếp tục khẳng định ưu thế khi cần tới 878 công lao động/ha/năm, cao nhất trong tất cả các mô hình. Theo sau là mô hình Bưởi Diễn với 476 công/ha/năm. Nhu cầu lao động lớn và thường xuyên của các mô hình này không chỉ giúp các thành viên trong gia đình có việc làm mà còn tạo cơ hội việc làm thời vụ cho các lao động khác trong xã. Mô hình trồng chè cũng tạo ra khá nhiều việc làm (370 công/ha/năm). Ngược lại, các mô hình rừng trồng như Keo (275 công/ha/năm) và Bạch đàn (255 công/ha/năm) cần ít lao động hơn, chủ yếu tập trung vào giai đoạn trồng và thu hoạch.
4.3. Phân tích hiệu quả môi trường và tính bền vững của mô hình
Khi xét đến hiệu quả môi trường, thứ hạng của các mô hình có sự đảo ngược. Đứng đầu là mô hình Keo thuần loài với 42 điểm, tiếp theo là Bạch đàn thuần loài (39 điểm). Cả hai mô hình này có độ che phủ mặt đất rất tốt, khả năng chống xói mòn đất cao, giữ nước hiệu quả và ít sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Ngược lại, mô hình Sắn độc canh xếp cuối cùng với chỉ 27 điểm. Mô hình này có độ che phủ kém, khả năng cải tạo đất gần như bằng không và là nguyên nhân chính gây thoái hóa đất. Các mô hình cây ăn quả như Bưởi Diễn và Thanh long, dù hiệu quả kinh tế cao, nhưng xếp ở nhóm cuối về môi trường do sử dụng nhiều phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và khả năng chống xói mòn ở mức trung bình.
V. Top giải pháp nâng cao hiệu quả canh tác trên đất dốc
Để nâng cao hiệu quả tổng hợp và phát triển các mô hình canh tác trên đất dốc theo hướng bền vững tại xã Bạch Hà, cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào kỹ thuật canh tác mà còn bao gồm cả các chính sách hỗ trợ từ chính quyền và việc tổ chức lại sản xuất, kết nối thị trường. Mục tiêu cuối cùng là tối đa hóa lợi ích kinh tế, cải thiện đời sống người dân đồng thời giảm thiểu các tác động tiêu cực đến môi trường, đặc biệt là tình trạng xói mòn đất. Trước hết, cần có quy hoạch sử dụng đất chi tiết, xác định rõ khu vực nào phù hợp với mô hình rừng phòng hộ, khu vực nào có thể phát triển rừng sản xuất hoặc trồng cây ăn quả. Dựa trên quy hoạch đó, các giải pháp kỹ thuật cần được ưu tiên áp dụng. Việc chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, hướng dẫn người dân các phương pháp canh tác bền vững như làm ruộng bậc thang, trồng cây theo đường đồng mức, trồng xen canh, hay áp dụng mô hình nông lâm kết hợp là vô cùng cần thiết. Bên cạnh đó, các giải pháp về chính sách, vốn và thị trường đóng vai trò đòn bẩy, giúp người dân có đủ nguồn lực để chuyển đổi và phát triển sản xuất một cách hiệu quả.
5.1. Giải pháp về kỹ thuật và lựa chọn cơ cấu cây trồng phù hợp
Về kỹ thuật, cần khuyến khích các mô hình canh tác có khả năng bảo vệ đất tốt. Đối với các sườn dốc lớn, ưu tiên trồng rừng, kết hợp các loại cây gỗ lớn với cây bụi để tạo thành hệ sinh thái nhiều tầng tán. Đối với khu vực dốc vừa, có thể phát triển mô hình nông lâm kết hợp, trồng xen cây ăn quả (bưởi, thanh long) với các dải cây phân xanh hoặc cây họ đậu để chống xói mòn và cải tạo đất. Cần đưa vào sản xuất các giống cây trồng mới có năng suất cao, chất lượng tốt và khả năng chống chịu sâu bệnh. Tổ chức thường xuyên các lớp tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật cho nông dân về cách bón phân cân đối, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật an toàn và hiệu quả, cũng như các kỹ thuật thâm canh tiên tiến cho từng loại cây trồng cụ thể.
5.2. Giải pháp về chính sách vốn và phát triển thị trường tiêu thụ
Chính quyền địa phương cần có chính sách hỗ trợ cụ thể về vốn vay ưu đãi để người dân có đủ kinh phí đầu tư ban đầu cho việc chuyển đổi mô hình, đặc biệt là các mô hình cây ăn quả có giá trị cao. Hỗ trợ cung cấp nguồn giống cây trồng chất lượng, đảm bảo nguồn gốc xuất xứ. Quan trọng hơn, cần có giải pháp để phát triển thị trường tiêu thụ bền vững. Điều này bao gồm việc xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của Bạch Hà, kết nối các hộ sản xuất với doanh nghiệp thu mua, chế biến và tiêu thụ. Thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã để liên kết các hộ nông dân, tạo ra vùng sản xuất hàng hóa tập trung, đủ lớn để đáp ứng các đơn hàng lớn và ổn định, từ đó nâng cao vị thế và thu nhập cho người sản xuất.
VI. Hướng đi bền vững cho các mô hình canh tác trên đất dốc
Kết quả đánh giá hiệu quả của một số mô hình canh tác trên đất dốc tại xã Bạch Hà cho thấy không có một mô hình nào là hoàn hảo trên cả ba phương diện kinh tế, xã hội và môi trường. Các mô hình cây ăn quả như Thanh long ruột đỏ và Bưởi Diễn mang lại lợi ích kinh tế và xã hội vượt trội, là động lực chính cho việc xóa đói giảm nghèo. Tuy nhiên, chúng lại tiềm ẩn rủi ro về môi trường nếu không được quản lý tốt. Ngược lại, các mô hình rừng trồng như Keo, Bạch đàn lại có vai trò to lớn trong việc bảo vệ đất, chống xói mòn đất và duy trì hệ sinh thái, nhưng hiệu quả kinh tế và khả năng tạo việc làm lại hạn chế hơn. Do đó, hướng đi bền vững cho tương lai không phải là lựa chọn một mô hình duy nhất mà là sự kết hợp hài hòa, linh hoạt giữa các mô hình. Cần phát triển một nền nông nghiệp đa dạng, trong đó các mô hình thâm canh, giá trị cao được lồng ghép với các biện pháp bảo vệ môi trường. Mô hình nông lâm kết hợp chính là chìa khóa để hiện thực hóa hướng đi này. Việc kết hợp trồng cây ăn quả trên các sườn đồi thấp, xen kẽ với các băng cây lâm nghiệp hoặc cây phân xanh, sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng đất, vừa tạo ra thu nhập cao, vừa bảo vệ được tài nguyên đất và nước cho các thế hệ tương lai.
6.1. Lựa chọn mô hình tối ưu Cân bằng kinh tế và môi trường
Lựa chọn tối ưu cho Bạch Hà là một chiến lược phân vùng thông minh. Trên các đỉnh đồi và sườn dốc cao, cần ưu tiên phát triển các mô hình rừng trồng (Keo, Bạch đàn) để tối đa hóa chức năng phòng hộ và bảo vệ môi trường. Ở các sườn đồi thấp hơn và khu vực vườn nhà, cần tập trung phát triển các mô hình cây ăn quả giá trị cao như Bưởi Diễn, Thanh long ruột đỏ. Tuy nhiên, quá trình thâm canh các loại cây này phải đi kèm với việc áp dụng nghiêm ngặt các biện pháp canh tác bền vững: sử dụng phân bón hữu cơ, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) để giảm thiểu hóa chất, và xây dựng hệ thống mương, bờ bao để chống rửa trôi. Sự cân bằng này sẽ giúp địa phương vừa phát triển kinh tế mạnh mẽ, vừa giữ được môi trường trong lành.
6.2. Tương lai phát triển nông nghiệp theo hướng nông lâm kết hợp
Tương lai của mô hình canh tác trên đất dốc nằm ở hệ thống nông lâm kết hợp. Đây là phương thức canh tác tích hợp nhiều loại cây trồng (cây nông nghiệp, cây lâm nghiệp, cây ăn quả) trên cùng một diện tích. Mô hình này không chỉ đa dạng hóa sản phẩm, giảm rủi ro thị trường mà còn tạo ra một hệ sinh thái bền vững. Cây lâm nghiệp giúp che chắn, giữ ẩm, chống xói mòn và cải tạo đất, tạo điều kiện thuận lợi cho cây ăn quả và cây nông nghiệp phát triển. Để nhân rộng mô hình này, cần có sự đầu tư vào nghiên cứu, lựa chọn các tổ hợp cây trồng phù hợp nhất với điều kiện của Yên Bình, Yên Bái, đồng thời có chính sách khuyến khích, hỗ trợ người dân mạnh mẽ để họ tự tin chuyển đổi và áp dụng.
