MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là một nƣớc đang trên đà phát triển, trong quá trình hội nhập đã đạt đƣợc những thành tựu to lớn trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa và sự mở cửa hòa nhập với các nƣớc trên Thế Giới đã làm thay đổi nhanh chóng bộ mặt của đất nƣớc. Song song với thành tựu này, chúng ta phải đối mặt với những thách thức liên quan tới vấn đề môi trƣờng.
“Nƣớc ta là một nƣớc nông nghiệp với 75% dân số và nguồn lực lao động xã hội đang sinh sống và làm việc ở khu vực nông thôn, với hơn 3 triệu hộ nông dân, lực lƣợng sản xuất này chiếm vị trí quan trọng trong sự phát triển kinh tế xã hội. Tỷ trọng công nghiệp mới chiếm 13,8%, dịch vụ 14,7%, nông nghiệp 71,45% trong tổng giá trị sản xuất. Tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ trong cơ cấu thu nhập của nông dân giữa thành thị và nông thôn là 2 lần và có khả năng tăng lên. Hơn 90% số hộ nghèo tập trung ở vùng nông thôn” (Nguyễn Ngọc Nông, 2006)[8] Nông thôn ngày xƣa rất trong lành, ngày nay nông thôn đang chịu tác động sâu sắc của sợ bùng nổ dân số, quá trình đô thị hóa và phát triển hƣớng tới một xã hội công nghiệp đang diễn ra ở nƣớc ta.
Nhiều tác động đang diễn ra hằng ngày, hằng giờ làm thay đổi phong tục tập quán, cách nghĩ của ngƣời dân nông thôn, cũng nhƣ môi trƣờng sống của họ theo cả chiều hƣớng tốt và chiều hƣớng xấu. Do đặc điểm khác nhau về điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội vì vậy các vùng nông thôn Việt Nam có nét đặc thù riêng và chất lƣợng môi trƣờng có sự biến đổi khác nhau. n 2 Nông thôn xã Phấn Mễ - huyện Phú Lƣơng - tỉnh Thái Nguyên không nằm ngoài quy luật đó. Môi trƣờng nông thôn xã Phấn Mễ đang dần thay đổi do tập quán sinh hoạt và sản xuất còn nghèo nàn, lạc hậu, việc thay đổi trong thâm canh nông nghiệp, mở rộng diện tích canh tác, tăng sự dụng thuốc bảo vệ thực vật, các hoạt động trong các cơ sở chăn nuôi, các cơ sở sản xuất thủ công nhỏ, lẻ đã tác động đến môi trƣờng làm cho môi trƣờng vùng nông thôn mất đi sự trong lành vốn có và ngày càng bị ô nhiễm nặng hơn.
Ý thức của ngƣời dân và tình trạng vệ sinh môi trƣờng kém là nguyên nhân chủ yếu gây ra những hậu quả nặng nề với môi trƣờng, sức khỏe và ảnh hƣởng rất lớn tới đời sống của con ngƣời.[8] Nhằm góp phần cải thiện đời sống, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trƣờng cho ngƣời dân nông thôn thi việc đề xuất các giải pháp cải thiện điều kiện vệ sinh môi trƣờng phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của ngƣời dân là điều cần thiết phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội và môi trƣờng bền vững. Xuất phát từ vấn đề đó, đƣợc sự nhất trí của Ban giám hiệu nhà trƣờng, ban chủ nhiệm khoa Môi trƣờng - trƣờng Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, dƣới sự hƣớng dẫn trực tiếp của Th.S Hoàng Thị Lan Anh, em tiến hành thực hiện đề tài:“Đánh giá hiện trạng môi trường nông thôn xã Phấn Mễ - huyện Phú Lương - tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu của đề tài Đánh giá hiện trạng môi trƣờng nông thôn tại xã Phấn Mễ - huyện Phú Lƣơng - tỉnh Thái Nguyên - Đánh giá hiện trạng môi trƣờng đất, nƣớc, không khí của xã và hiện trạng môi trƣờng nƣớc sinh hoạt. - Điều tra, đánh giá chất lƣợng môi trƣờng đặc biệt là các vấn đề môi trƣờng bức xúc, các điểm nóng về môi trƣờng trên toàn xã và hậu quả của nó.
n 3 - Đánh giá sự hiểu biết của ngƣời dân về môi trƣờng nông thôn. - Điều tra tình hình quản lí nhà nƣớc về môi trƣờng của xã, công tác tuyên truyền giáo dục về vệ sinh môi trƣờng. - Đề xuất một số giải pháp nhằm bảo vệ à cải thiện môi trƣờng tại địa bàn xã. Yêu cầu của đề tài + Phỏng vấn đại diện các tầng lớp, các lứa tuổi làm việc ở các ngành nghề khác nhau.
+ Thu thập các thông tin, tài liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tại xã Phấn Mễ. + Số liệu thu thập phải chính xác, khách quan, trung thực. + Tiến hành điều tra theo bộ câu hỏi, bộ câu hỏi phải dễ hiểu đầy đủ các thông tin cần thiết cho việc đánh giá. + Các kiến nghị đƣợc đƣa ra phải phù hợp với tình hình địa phƣơng và có tính khả thi cao.
Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học: +Nâng cao kiến thức, kĩ năng và rút ra nhiều kinh nghiệm thực tế phục vụ cho công tác sau này. + Vận dụng và phát huy các kiến thức đã học tập và nghiên cứu - Ý nghĩa thực tiễn: + Đánh giá hiện trạng môi trƣờng, xác định đƣợc những tác động, áp lực gây ô nhiễm môi trƣờng tại địa bàn xã và mức độ ảnh hƣởng của chúng. + Xác định hiện trạng môi trƣờng nông thôn tại xã Phấn Mễ, huyện Phú Lƣơng, tỉnh Thái Nguyên. + Kết quả của đề tài sẽ góp phần nâng cao đƣợc sự quan tâm của ngƣời dân về việc bảo vệ môi trƣờng.
n 4 + Làm căn cứ để cơ quan chức năng tăng cƣờng công tác tuyên truyền giáo dục nhận thức của ngƣời dân về môi trƣờng. + Đƣa ra các giải pháp bảo vệ môi trƣờng cho khu vực nông thôn thuộc xã Phấn Mễ nói riêng và tỉnh Thái Nguyên nói chung. n 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2.
Cơ sở lý luận Các khái niệm liên quan Môi trƣờng là gì? - Theo UNESCO, môi trƣờng đƣợc hiểu là “Toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con ngƣời tạo ra xung quanh mình, trong đó con ngƣời sinh sống và bằng lao động của mình đã khai thác các tài nguyên thiên nhiên hoặc nhân tạo nhằm thoả mãn những nhu cầu của con ngƣời” - Trong “Luật bảo vệ môi trƣờng của Việt Nam ”, chƣơng 1, điều 1 xác định: “Môi trƣờng bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con ngƣời, có ảnh hƣởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con ngƣời và thiên nhiên”. Chức năng của môi trƣờng - Môi trƣờng là không gian sống của con ngƣời và các loài sinh vật. - Môi trƣờng là nơi cung cấp nguồn tài nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất của con ngƣời. - Môi trƣờng là nơi chứa đựng phế thải do con ngƣời tạo ra trong hoạt động sống và hoạt động sản xuất.
- Chức năng giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con ngƣời và sinh vật trên Trái Đất - Chức năng lƣu trữ và cung cấp thông tin cho con ngƣời Ô nhiễm môi trƣờng là gì ?. - Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới (WHO ) thì “Ô nhiễm môi trƣờng là sự đƣa vào môi trƣờng các chất thải nguy hại hoặc năng lƣợng đến n 6 mức ảnh hƣởng tiêu cực đến đời sống sinh vật, sức khỏe con ngƣời hoặc làm suy thoái chất lƣợng môi trƣờng”. - Ô nhiễm môi trường đất + Là quá trình thoái hóa đất và bị ô nhiễm bởi các hóa chất độc hại khi hàm lƣợng các chất đó cao hơn tiêu chuẩn cho phép. Các nguồn gây ô nhiễm môi trƣờng đất chủ yếu là các chất thải từ hoạt động sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt, bệnh viện, công nghiệp.
Trong đó đáng chú ý là các nguồn ô nhiễm từ sản xuất nông nghiệp (dƣ lƣợng thuốc trừ sâu, diệt cỏ, thuốc kích thích sinh trƣởng, phân hóa học…) và sản xuất công nghiệp (Nhà máy, xí nghiệp…) - Ô nhiễm môi trường nước + Sự ô nhiễm môi trƣờng nƣớc là sự thay đổi thành phần và tính chất của nƣớc gây ảnh hƣởng đến hoạt động sống bình thƣờng của con ngƣời và sinh vật Theo hiến chƣơng Châu Âu: Ô nhiễm môi trƣờng nƣớc là sự biến đổi chủ yếu do con ngƣời gây ra đối với chất lƣợng nƣớc làm ô nhiễm nƣớc và gây nguy hại cho việc sử dụng, cho nông nghiệp, cho công nghiệp, nuôi cá, nghỉ ngơi, giải trí, cho động vật nuôi cũng nhƣ các loài hoang dại. + Khái niệm nƣớc mặt: Là nƣớc tồn tại trên mặt đất liền hoặc hải đảo. + Khái niệm nƣớc ngầm: là nƣớc tồn tại trong các tầng chứa nƣớc dƣới mặt đất. - Ô nhiễm không khí + Ô nhiễm không khí là sự có mặt của những chất lạ hoặc sự biến đổi quan trọng trong thành phần không khí, làm cho nó không sạch, bụi, có mùi khó chịu, làm giảm tầm nhìn… có ảnh hƣởng đến đời sống của con ngƣời và sinh vật.
+ Ô nhiễm tiếng ồn: Tiếng ồn là âm thanh không mong muốn hay âm thanh đƣợc phát ra không đúng lúc, đúng chỗ, là tổng hợp của nhiều thành phần khác nhau đƣợc hỗn hợp trong sự cân bằng biến động. Nó khác nhau đối n 7 với những ngƣời khác nhau, ở những chỗ khác nhau và trong những thời điểm không giống nhau. Ô nhiễm tiếng ồn nhƣ là một âm thanh không mong muốn bao hàm sự bất lợi làm ảnh hƣởng đến con ngƣời và môi trƣờng sống của con ngƣời, bao gồm đất đai, công trình xây dựng và động vật nuôi ở trong nhà (Lê Văn Thiện, 2007). Cơ sở pháp lý - Căn cứ Luật bảo vệ môi trƣờng 2014 đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XIII kì họp thứ 7 thông qua ngày 23/6/2014.và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2015 - Căn cứ Luật tài nguyên nƣớc đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 3 thông qua ngày 21 tháng 6 năm 2012.
- Căn cứ Nghị định số 21/2008 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của nghị định số 80/2006/NĐ- CP ngày 09/8/2006 của Chính phủ về việc quy định chi tiết và hƣớng dẫn thi hành một số điều của Luật bảo vệ môi trƣờng. - Căn cứ Nghị định số 179/1999/ NĐ - CP ngày 30 tháng 12 năm 1999 của Chính phủ Quy định việc thi hành Luật tài nguyên nƣớc. - Căn cứ Nghị định số 149/2004/NĐ- CP ngày 27/7/2004 của Chính phủ quy định việc cấp phép thăm dò, khai thác, sử dụng tài nguyên nƣớc, xả nƣớc thải vào nguồn nƣớc. - Nghị định số 162/2003/ NĐ - CP ngày 19 tháng 12 năm 2003 của Chính phủ ban hành quy chế thu thập, quản lí, khai thác, sử dụng dữ liệu, thông tin về tài nguyên nƣớc.