Đánh giá hiệu quả và giải pháp sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh, Hà Nội

Luận văn thạc sĩ đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh, Hà Nội, đề xuất giải pháp hợp lý nhằm tối ưu hóa quản lý đất đai.

• Tác giả: Ngô Hồng Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Trung
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Đánh Giá Và Giải Pháp Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Tại Huyện Đông Anh, Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.1.1. Đất nông nghiệp và sử dụng đất nông nghiệp
• 1.1.2. Khái quát về hiệu quả và hiệu quả sử dụng đất
• 1.1.3. Đặc điểm và tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 1.1.4. Hệ thống các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 1.1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2.3. Bài học kinh nghiệm về nghiên cứu tổng quan
• 2. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh
• 2.3.2. Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh và lựa chọn các mô hình hiệu quả
• 2.3.3. Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp điều tra, thu thập số liệu thứ cấp
• 2.4.2. Phương pháp điều tra, thu thập số liệu sơ cấp
• 2.4.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 2.4.4. Các phương pháp khác
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Đông Anh
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Tình hình phát triển kinh tế - xã hội
• 3.1.3. Đánh giá chung
• 3.2. Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội
• 3.2.1. Hiện trạng sử dụng đất trên địa bàn huyện Đông Anh
• 3.2.2. Các loại hình và kiểu sử dụng đất huyện Đông Anh năm 2020
• 3.2.3. Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất nông nghiệp huyện Đông Anh
• 3.3. Đề xuất phương hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn Huyện Đông Anh
• 3.3.1. Lựa chọn loại hình sử dụng đất thích hợp
• 3.3.2. Thuận lợi, khó khăn và đề xuất giải pháp
• 3.3.2.1. Thuận lợi và khó khăn trong phát triển các loại hình sử dụng đất
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh

Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh là một nhiệm vụ quan trọng nhằm xác định tình hình thực tế và tiềm năng phát triển của đất nông nghiệp trong khu vực. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh cho thấy một bức tranh đa dạng với nhiều loại hình canh tác khác nhau. Theo số liệu thống kê, diện tích đất nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn trong tổng diện tích tự nhiên của huyện, tuy nhiên, hiệu quả sử dụng đất vẫn chưa đạt mức tối ưu. Việc phân tích các chỉ tiêu như năng suất cây trồng, chi phí đầu tư và lợi nhuận thu được từ các loại hình canh tác là cần thiết để có cái nhìn tổng quan về hiệu quả sử dụng đất. Đặc biệt, việc áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại và bền vững sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Như vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất không chỉ giúp nhận diện những vấn đề tồn tại mà còn mở ra hướng đi mới cho phát triển nông nghiệp bền vững tại huyện Đông Anh.

1.1. Thực trạng sử dụng đất nông nghiệp

Thực trạng sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh hiện nay cho thấy sự chuyển biến tích cực trong việc khai thác và sử dụng tài nguyên đất. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Diện tích đất nông nghiệp đang bị thu hẹp do quá trình đô thị hóa và phát triển công nghiệp. Nhiều diện tích đất nông nghiệp đã chuyển đổi sang mục đích phi nông nghiệp, dẫn đến tình trạng thiếu hụt đất sản xuất. Bên cạnh đó, việc áp dụng công nghệ trong sản xuất nông nghiệp còn hạn chế, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm. Để khắc phục tình trạng này, cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào công nghệ và cải tiến quy trình sản xuất. Việc quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp hợp lý cũng là một yếu tố quan trọng nhằm bảo vệ và phát triển nguồn tài nguyên đất bền vững.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh. Đầu tiên, điều kiện tự nhiên như khí hậu, thổ nhưỡng và nguồn nước đóng vai trò quyết định trong việc lựa chọn loại hình canh tác phù hợp. Thứ hai, trình độ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương cũng ảnh hưởng đến khả năng đầu tư và áp dụng công nghệ trong sản xuất nông nghiệp. Thứ ba, chính sách quản lý đất đai và quy hoạch sử dụng đất cũng có tác động lớn đến hiệu quả sử dụng đất. Việc thực hiện các chính sách hỗ trợ nông dân, khuyến khích hợp tác xã và phát triển mô hình sản xuất hàng hóa sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Cuối cùng, ý thức của người dân trong việc bảo vệ và sử dụng đất cũng là một yếu tố quan trọng cần được nâng cao.

II. Giải pháp sử dụng đất nông nghiệp hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, việc quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp cần được thực hiện một cách khoa học và hợp lý, đảm bảo tính bền vững và hiệu quả kinh tế. Cần xác định rõ các vùng sản xuất nông nghiệp chủ lực, từ đó xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp. Thứ hai, khuyến khích áp dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc tổ chức các lớp tập huấn, đào tạo cho nông dân về kỹ thuật canh tác hiện đại là rất cần thiết. Thứ ba, cần có các chính sách khuyến khích hợp tác xã nông nghiệp phát triển, tạo điều kiện cho nông dân liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Cuối cùng, việc bảo vệ môi trường và tài nguyên đất cũng cần được chú trọng, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho nông nghiệp huyện Đông Anh.

2.1. Quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp

Quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất tại huyện Đông Anh. Quy hoạch cần dựa trên cơ sở đánh giá thực trạng sử dụng đất hiện tại, từ đó xác định các vùng sản xuất nông nghiệp chủ lực. Việc phân bổ diện tích đất nông nghiệp hợp lý sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên đất, đồng thời tạo điều kiện cho việc phát triển các loại hình sản xuất nông nghiệp hiệu quả. Cần chú trọng đến việc quy hoạch các khu vực sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững, bảo vệ môi trường và tài nguyên đất. Ngoài ra, việc công khai quy hoạch và tạo điều kiện cho người dân tham gia vào quá trình quy hoạch cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của quy hoạch.

2.2. Khuyến khích áp dụng công nghệ mới

Khuyến khích áp dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp là một giải pháp cần thiết để nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Việc sử dụng công nghệ hiện đại không chỉ giúp tăng năng suất cây trồng mà còn giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Cần tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn cho nông dân về các kỹ thuật canh tác mới, từ đó nâng cao nhận thức và khả năng áp dụng công nghệ trong sản xuất. Bên cạnh đó, cần có các chính sách hỗ trợ về tài chính cho nông dân khi đầu tư vào công nghệ mới. Việc phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp thông minh, bền vững sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội, với diện tích tự nhiên khoảng 18.230 ha và dân số năm 2019 là gần 330.000 người, trong đó 80% là nhân khẩu nông nghiệp, đang đối mặt với thách thức trong việc sử dụng đất nông nghiệp hiệu quả. Quá trình đô thị hóa và phát triển công nghiệp đã làm thu hẹp diện tích đất nông nghiệp, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc khai thác và sử dụng đất một cách hợp lý, bền vững. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá thực trạng quản lý và hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Đông Anh, lựa chọn các loại hình sử dụng đất phù hợp và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào đất quy hoạch cho trồng trọt, không bao gồm đất lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản, với dữ liệu thu thập từ năm 2020 và các khảo sát thực địa tại 4 xã đại diện. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ nằm ở việc cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách sử dụng đất mà còn góp phần phát triển nông nghiệp hàng hóa, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống người dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình quản lý đất đai, trong đó có khái niệm về đất nông nghiệp theo Luật Đất đai năm 2013, nhấn mạnh đất nông nghiệp là tài nguyên quý giá, cần được sử dụng hợp lý và bền vững. Lý thuyết hiệu quả sử dụng đất được phân tích trên ba khía cạnh chính: hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường. Mô hình đánh giá hiệu quả sử dụng đất dựa trên hệ thống chỉ tiêu kinh tế như giá trị sản xuất, chi phí trung gian, giá trị gia tăng và thu nhập thuần; chỉ tiêu xã hội như khả năng tạo việc làm, mức độ chấp nhận của người dân và khả năng phát triển sản xuất hàng hóa; cùng các chỉ tiêu môi trường như tỷ lệ diện tích đất được bảo vệ, mức độ ô nhiễm và thoái hóa đất. Ngoài ra, luận văn áp dụng nguyên tắc sử dụng đất bền vững theo FAO với năm nguyên tắc cơ bản: duy trì năng suất, giảm rủi ro, bảo vệ tài nguyên, tính khả thi kinh tế và sự chấp nhận xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu thứ cấp thu thập từ Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, UBND huyện Đông Anh và các phòng ban liên quan; số liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát thực địa tại 4 xã đại diện (thị trấn Đông Anh, Bắc Hồng, Võng La, Đại Mạch) với tổng dung lượng mẫu 120 hộ dân, phân bổ theo tỷ lệ hộ giàu, trung bình và nghèo. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phân tầng nhằm đảm bảo tính đại diện về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và quỹ đất nông nghiệp. Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm Excel để xử lý số liệu, xây dựng bảng biểu và bản đồ hiện trạng sử dụng đất. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất được thực hiện theo các chỉ tiêu kinh tế, xã hội và môi trường đã xác định, kết hợp phương pháp chuyên gia và khảo sát ý kiến người dân để đánh giá mức độ chấp nhận và tác động xã hội. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2020 đến 2021, đảm bảo thu thập dữ liệu đầy đủ và phân tích chính xác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp: Năm 2020, diện tích đất nông nghiệp của huyện Đông Anh chiếm khoảng 60% tổng diện tích tự nhiên, trong đó đất phù sa chiếm gần 50%, đất xám bạc màu chiếm hơn 30%. Các loại hình sử dụng đất phổ biến gồm trồng lúa, trồng màu, kết hợp trồng lúa với cây trồng cạn và trồng cỏ chăn nuôi. Hiệu quả kinh tế của các loại hình này có sự khác biệt rõ rệt, với thu nhập thuần trung bình đạt từ 40 đến 120 triệu đồng/ha/năm, trong đó mô hình trồng lúa kết hợp cây trồng cạn đạt hiệu quả cao nhất.

2. Hiệu quả kinh tế: Giá trị sản xuất bình quân trên một đơn vị diện tích đất nông nghiệp đạt khoảng 150 triệu đồng/ha/năm, chi phí trung gian chiếm khoảng 60% giá trị sản xuất. Thu nhập thuần của người dân trong các mô hình canh tác đa dạng dao động từ 35% đến 80% so với mức thu nhập bình quân của toàn huyện, cho thấy sự phân hóa rõ rệt về hiệu quả kinh tế giữa các mô hình.

3. Hiệu quả xã hội: Các mô hình sử dụng đất có khả năng tạo việc làm cao, trung bình mỗi ha đất nông nghiệp tạo ra khoảng 120 ngày công lao động/năm, góp phần giải quyết việc làm cho khoảng 70% lao động nông thôn. Mức độ chấp nhận của người dân đối với các mô hình sử dụng đất hiệu quả cao đạt trên 85%, phản ánh sự phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội địa phương.

4. Hiệu quả môi trường: Các mô hình canh tác kết hợp sử dụng phân bón hợp lý và thuốc bảo vệ thực vật giảm thiểu ô nhiễm, tỷ lệ diện tích đất bị thoái hóa và ô nhiễm giảm xuống dưới 10%, đồng thời duy trì độ che phủ cây trồng trên 35%, đảm bảo an toàn sinh thái và bền vững tài nguyên đất.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại Đông Anh chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi điều kiện tự nhiên như loại đất, địa hình và khí hậu, cũng như các yếu tố kinh tế xã hội như tổ chức sản xuất, trình độ kỹ thuật và chính sách đất đai. So với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, hiệu quả kinh tế và xã hội của các mô hình tại Đông Anh tương đối cao, đặc biệt là mô hình kết hợp trồng lúa với cây trồng cạn, phù hợp với điều kiện đất phù sa và khí hậu nhiệt đới gió mùa. Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác tiên tiến và chính sách hỗ trợ đã góp phần nâng cao năng suất và thu nhập, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh thu nhập thuần giữa các mô hình và bảng phân tích tỷ lệ ngày công lao động tạo ra trên mỗi ha đất, giúp minh họa rõ nét hiệu quả kinh tế và xã hội. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những khó khăn như hạn chế về vốn đầu tư, trình độ kỹ thuật của người dân và áp lực đô thị hóa, đòi hỏi các giải pháp đồng bộ để phát huy tối đa tiềm năng đất nông nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường ứng dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến: Khuyến khích người dân áp dụng các giống cây trồng năng suất cao, kỹ thuật bón phân hợp lý và quản lý dịch hại sinh học nhằm nâng cao giá trị sản xuất trên mỗi đơn vị diện tích. Chủ thể thực hiện là các cơ quan nông nghiệp địa phương, với mục tiêu tăng giá trị sản xuất lên ít nhất 20% trong vòng 3 năm.

2. Phát triển mô hình sản xuất đa dạng và bền vững: Đề xuất mở rộng mô hình kết hợp trồng lúa với cây trồng cạn và chăn nuôi, nhằm tăng thu nhập và giảm rủi ro sản xuất. Thời gian thực hiện trong 5 năm, do UBND huyện phối hợp với các tổ chức nông dân triển khai.

3. Nâng cao năng lực quản lý và tổ chức sản xuất: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật, quản lý đất đai và tiếp cận thị trường cho nông dân, nhằm nâng cao trình độ và khả năng cạnh tranh. Mục tiêu tăng tỷ lệ nông dân được đào tạo lên 70% trong 2 năm, do các trung tâm đào tạo nghề và phòng nông nghiệp thực hiện.

4. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ và quản lý đất đai: Đề xuất điều chỉnh chính sách giao đất, cho thuê đất và hỗ trợ đầu tư nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất hàng hóa quy mô lớn, đồng thời bảo vệ đất nông nghiệp khỏi chuyển đổi mục đích không hợp lý. Chủ thể là các cơ quan quản lý nhà nước, với lộ trình thực hiện trong 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Lãnh đạo và cán bộ quản lý địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để hoạch định chính sách sử dụng đất nông nghiệp hiệu quả, phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

2. Nhà nghiên cứu và giảng viên ngành quản lý đất đai, nông nghiệp: Là tài liệu tham khảo khoa học, bổ sung kiến thức về đánh giá hiệu quả sử dụng đất và các mô hình canh tác phù hợp.

3. Nông dân và tổ chức hợp tác xã nông nghiệp: Áp dụng các giải pháp kỹ thuật và mô hình sản xuất được đề xuất nhằm nâng cao năng suất, thu nhập và bảo vệ môi trường.

4. Các nhà hoạch định chính sách và tổ chức phát triển nông nghiệp: Tham khảo để xây dựng chương trình hỗ trợ, đào tạo và phát triển nông nghiệp hàng hóa tại các vùng ven đô thị.

Câu hỏi thường gặp

1. Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp được đánh giá dựa trên những tiêu chí nào?
   Hiệu quả được đánh giá trên ba khía cạnh chính: kinh tế (giá trị sản xuất, thu nhập thuần), xã hội (tạo việc làm, mức độ chấp nhận của người dân) và môi trường (bảo vệ đất, giảm ô nhiễm). Ví dụ, thu nhập thuần trên 100 triệu đồng/ha/năm được xem là hiệu quả cao.

2. Tại sao mô hình kết hợp trồng lúa với cây trồng cạn lại hiệu quả hơn?
   Mô hình này tận dụng tốt điều kiện đất phù sa và khí hậu, tăng số vụ canh tác trong năm, đa dạng sản phẩm, giảm rủi ro và nâng cao thu nhập, đồng thời cải thiện độ phì của đất.

3. Các yếu tố nào ảnh hưởng lớn nhất đến hiệu quả sử dụng đất tại Đông Anh?
   Bao gồm điều kiện tự nhiên (đất, khí hậu), tổ chức sản xuất, trình độ kỹ thuật, chính sách đất đai và thị trường tiêu thụ. Ví dụ, đất phù sa có độ phì cao giúp tăng năng suất cây trồng.

4. Giải pháp nào được đề xuất để nâng cao hiệu quả sử dụng đất?
   Ứng dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến, phát triển mô hình đa dạng, nâng cao năng lực quản lý, hoàn thiện chính sách hỗ trợ và quản lý đất đai.

5. Làm thế nào để đảm bảo sử dụng đất nông nghiệp bền vững?
   Bằng cách duy trì năng suất, bảo vệ tài nguyên đất, giảm ô nhiễm, áp dụng kỹ thuật thân thiện môi trường và đảm bảo sự chấp nhận của cộng đồng, như sử dụng phân bón hợp lý và luân canh cây trồng.

Kết luận

• Đất nông nghiệp tại huyện Đông Anh có tiềm năng lớn nhưng đang chịu áp lực từ đô thị hóa và phát triển công nghiệp.
• Hiệu quả sử dụng đất được đánh giá toàn diện qua các chỉ tiêu kinh tế, xã hội và môi trường, với mô hình kết hợp trồng lúa và cây trồng cạn đạt hiệu quả cao nhất.
• Các yếu tố tự nhiên, kinh tế xã hội và chính sách đất đai đóng vai trò quyết định đến hiệu quả sử dụng đất.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật, tổ chức sản xuất và chính sách nhằm nâng cao hiệu quả và phát triển bền vững đất nông nghiệp.
• Tiếp tục nghiên cứu và triển khai các mô hình phù hợp trong vòng 3-5 năm tới, đồng thời kêu gọi sự phối hợp của các bên liên quan để thực hiện hiệu quả các khuyến nghị.

Hãy áp dụng những giải pháp này để phát huy tối đa tiềm năng đất nông nghiệp, góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho huyện Đông Anh và các vùng lân cận.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Đất nông nghiệp và sử dụng đất nông nghiệp 1. Đất nông nghiệp Đất là nguồn tài nguyên quý giá mà thiên nhiên ban tặng cho con người, là nơi họ sinh ra, sống và lớn lên.

Nhà Thổ nhưỡng lỗi lạc người Nga, Docutraiep cho rằng “Đất là vật thể thiên nhiên cấu tạo độc lập, lâu đời do kết quả của quá trình hoạt động tổng hợp của 5 yếu tố hình thành bao gồm: đá, thực vật, động vật, khí hậu, địa hình, thời gian” (FAO 1990, phát triển hệ thống canh tác). Về sau, một số học giả khác đã bổ sung thêm các yếu tố như nước ngầm và đặc biệt là vai trò của con người để hoàn chỉnh khái niệm nêu trên. Học giả người Anh, Wiliam lại đưa ra khái niệm về đất như sau: “Đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng tạo ra sản phẩm từ cây trồng”. Bàn về vấn đề này, C.Mác đã viết: “Đất là tư liệu sản xuất cơ bản và phổ biến quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp”, .là “điều kiện không thể thiếu cho sự tồn tại và sinh sống của loài người” (FAO 1990, phát triển hệ thống canh tác).

Trong phạm vi nghiên cứu về sử dụng đất, đất đai được nhìn nhận là một nhân tố sinh thái, bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt trái đất có ảnh hưởng sử dụng đất (FAO 1990). Theo quan niệm của các nhà thổ nhưỡng và quy hoạch Việt Nam cho rằng “Đất là phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được” và đất đai được hiểu theo nghĩa rộng: “Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm tất cả các yếu tố cấu thành của môi trường sinh thái ngay trên và dưới bề mặt bao gồm: khí hậu, thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, mặt nước, các lớp trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, động thực vật, trạng thái định cư của con người, những kết quả m của con người trong quá khứ và hiện tại để lại ” (FAO 1990). Với ý nghĩa đó, đất nông nghiệp là đất được sử dụng chủ yếu vào sản xuất của các ngành nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản và lâm nghiệp hoặc sử dụng vào mục đích nghiên cứu thí nghiệm về nông nghiệp. Tuy nhiên, để sử dụng đầy đủ hợp lý đất nông nghiệp, trên thực tế người ta coi đất đai có thể tham gia vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà không cần có đầu tư lớn nào cả.

Vì vậy, Luật đất đai năm 2003 nêu rõ: “Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng, bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất sản xuất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác” (Luật đất đai, 2013) Trong giai đoạn đầu phát triển kinh tế, xã hội, khi mức sống của con người còn thấp, công năng chủ yếu của đất là tập trung vào sản xuất vật chất, đặc biệt trong sản xuất nông nghiệp chủ yếu nhỏ lẻ, tự cung, tự cấp để phục vụ việc ăn, ở, mặc. Khi con người biết sử dụng đất đai vào cuộc sống cũng như sản xuất thì đất đai đóng vai trò quan trọng trong hiện tại và tương lai. Từ thế kỷ XVIII và nhất là thế kỷ XX, việc phát triển công nghiệp và khoa học kỹ thuật đã đem lại thành tựu kỳ diệu là thay đổi hẳn bộ mặt trái đất và cuộc sống con người. Nhưng do chạy theo lợi nhuận tối đa cục bộ không có một chiến lược phát triển chung nên đã gây ra hậu quả tiêu cực: ô nhiễm môi trường và thoái hoá đất.

Hàng năm gần 12 triệu ha rừng nhiệt đới bị tàn phá ở châu Mỹ La tinh và châu Á( Nguyễn Đình Hợi, 2006, quản lý quy hoạch đất đai). Khai thác bừa bãi các khu rừng nguyên sinh và rừng nhiệt đới đã gây tổn hại rất lớn cho môi trường khí hậu toàn cầu, cân bằng sinh thái bị phá vỡ, hàng triệu ha đất đai bị hoang mạc hoá. Theo kết quả điều tra của UNDP và Trung tâm thông tin nghiên cứu đất quốc tế (ISRIC) đã cho thấy cả thế giới có khoảng 13,4 tỷ ha đất thì đã có 2 tỷ ha bị thoái hoá ở các mức độ m khác nhau trong đó châu Á và châu Phi là 1,2 tỷ ha chiếm 62% tổng diện tích đất bị thoái hoá ( Nguyễn Đình Hợi, 2006). Trong lịch sử phát triển của thế giới bất cứ nước nào dù phát triển hay đang phát triển thì việc sản xuất nông nghiệp đều có vị trí quan trọng trong nền kinh tế, tạo ra sự ổn định xã hội và mức an toàn lương thực quốc gia.

Sản phẩm nông nghiệp là nguồn tạo ra thu nhập ngoại tệ, tuỳ theo lợi thế của mình mà mỗi nước có thể xuất khẩu thu ngoại tệ hay trao đổi lấy sản phẩm công nghiệp để đầu tư lại cho nông nghiệp và các ngành khác trong nền kinh tế quốc dân. Theo đánh giá của Ngân hàng thế giới năm 2013 dân số thế giới vào khoảng hơn 7 tỷ người thì lượng lương thực còn có thể đáp ứng được, tuy nhiên không đồng đều giữa các vùng. Vì vậy, trong thời gian tới nông nghiệp sẽ phải gánh chịu sức ép của nhu cầu lương thực, thực phẩm ngày càng tăng của con người. Hiện nay trên thế giới có khoảng 3,3 tỷ ha đất nông nghiệp, trong đó đã khai thác được 1,5 tỷ ha, còn lại đa phần là đất xấu, sản xuất nông nghiệp gặp nhiều khó khăn.

Quy mô đất nông nghiệp được phân bố như sau: Châu Mỹ 35 %, Châu Á 26 %, Châu Âu 13 %, Châu Phi 20 %, Châu Đại Dương 6 %. Bình quân diện tích đất nông nghiệp trên đầu người toàn thế giới là 12. Theo báo cáo của UNDP năm 1995 ở khu vực Đông Nam Á bình quân diện tích đất trên đầu người của một số nước như sau: Indonesia 0,12 ha, Malaysia 0,27 ha, Philippin 0,13 ha, Thailand 0,42 ha, Việt Nam 0,1 ha (Ngô Đức Cát, 2000). Sử dụng đất nông nghiệp a) Khái niệm sử dụng đất nông nghiệp Sử dụng đất là một hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ người - đất trong tổ hợp với nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường.

Quy luật phát triển KT-XH cùng với yêu cầu bền vững về mặt môi trường cũng như hệ sinh thái quyết định phương hướng chung và mục tiêu sử dụng m đất hợp lý, phát huy tối đa công dụng của đất nhằm đạt tới lợi ích sinh thái, kinh tế, xã hội cao nhất. Vì vậy, sử dụng đất thuộc phạm trù hoạt động kinh tế của nhân loại. Trong mỗi phương thức sản xuất nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu của sản xuất và đời sống cần căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai. Với vai trò là nhân tố cơ bản của sản xuất, các nhiệm vụ và nội dung sử dụng đất nông nghiệp được thể hiện ở các khía cạnh sau: - Sử dụng đất hợp lý về không gian, hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất.

- Phân phối hợp lý cơ cấu đất đai trên diện tích đất đai được sử dụng, hình thành cơ cấu kinh tế sử dụng đất. - Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp, hình thành quy mô kinh tế sử dụng đất. - Giữ mật độ sử dụng đất đai thích hợp, hình thành việc sử dụng đất đai một cách kinh tế, tập trung, thâm canh (Phạm Tiến Dũng, 2009). b) Nguyên tắc sử dụng đất nông nghiệp - Đất nông nghiệp phải được sử dụng đầy đủ, hợp lý.

Điều này có nghĩa là toàn bộ diện tích đất cần được sử dụng hết vào sản xuất, với việc bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với đặc điểm của từng loại đất nhằm nâng cao năng suất cây trồng, vật nuôi đồng thời gìn giữ bảo vệ và nâng cao độ phì của đất. - Đất nông nghiệp phải được sử dụng đạt hiệu quả cao. Đây là kết quả của việc sử dụng đầy đủ, hợp lý đất đai, việc xác định hiệu quả sử dụng đất thông qua tính toán hàng loạt các chỉ tiêu khác nhau: năng suất cây trồng, chi phí đầu tư, hệ số sử dụng đất, giá cả sản phẩm, tỷ lệ che phủ đất… Muốn nâng cao hiệu quả sử dụng đất phải thực hiện tốt, đồng bộ các biện pháp kỹ thuật và chính sách KT-XH trên cơ sở đảm bảo an toàn về lượng thực, thực phẩm, tăng cường nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và nông lâm sản cho xuất khẩu. m - Đất nông nghiệp cần phải được quản lý và sử dụng một cách bền vững.

Sự bền vững ở đây là sự bền vững cả về số lượng và chất lương, có nghĩa là đất đai phải được bảo tồn không chỉ đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà còn cho thế hệ tương lai. Sự bền vững của đất đai gắn liền với điều kiện sinh thái, môi trường. Vì vậy, các phương thức sử dụng đất nông lâm nghiệp phải gắn liền với việc bảo vệ môi trường đất, đáp ứng được lợi ích trước mắt và lâu dài (Nguyễn Hoàng Đan và Đỗ Đình Đài, 2003). Như vậy, để sử dụng đất triệt để và có hiệu quả, đảm bảo cho quá trình sản xuất được liên tục thì việc tuân thủ những nguyên tắc trên là việc làm cần thiết và hết sức quan trọng với mỗi quốc gia.

c) Quan điểm sử dụng đất nông nghiệp Sử dụng đất là một hệ thống các biện pháp nhằm điều hoà mối quan hệ giữa người và đất đai. Mục tiêu của con người là sử dụng đất khoa học và hợp lý. Vì vậy, sử dụng đất bền vững, tiết kiệm và có hiệu quả đã trở thành chiến lược quan trọng. Theo Smyth và Dumanski sử dụng đất bền vững được xác định theo 5 nguyên tắc (FAO, 1990): - Duy trì và nâng cao các hoạt động sản xuất (năng suất).

- Giảm mức độ rủi ro đối với sản xuất (an toàn). - Bảo vệ tiềm năng của các nguồn tài nguyên tự nhiên, chống lại sự thoái hoá chất lượng đất và nước (bảo vệ). - Khả thi về mặt kinh tế (tính khả thi). - Được xã hội chấp nhận (sự chấp nhận).

Năm nguyên tắc nêu trên được coi là kim chỉ nam của sử dụng đất đai bền vững và là những mục tiêu cần phải đạt được. Nếu thực tế diễn ra đồng bộ so với các mục tiêu trên thì khả năng bền vững sẽ đạt được.