CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. C sở khoa học về ồi th ờng, hỗ tr , tái định c khi Nhà n ớc thu hồi đất 1. M t s hái niệ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hi Nhà nư c thu hồi đất 1.
Bồi thường hi Nhà nư c thu hồi t Theo từ điển Tiếng Việt: “Bồi thƣờng” có nghĩa là trả lại tƣơng xứng giá trị hoặc c ng lao động cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác (Viện Ng n ngữ học, 2002 Điều nà có nghĩa là: Kh ng phải mọi khoản đều bồi thƣờng bằng tiền; Sự mất mát của ngƣời bị thu hồi đất kh ng chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trƣờng hợp còn mất mát cả về tinh thần nhất là khi phải TĐC; Về mặt hành chính thì đ là một quá trình kh ng tự ngu ện, có tính cƣỡng chế và vốn là điều hoà sự “hi sinh” kh ng chỉ là một sự bồi thƣờng ngang giá tu ệt đối Trong thực ti n hình thành và phát triển của xã hội, hành vi g thiệt hại thì phải bồi thƣờng đ là ch n lý cốt ếu nếu bị x m phạm và bị thiệt hại là lợi ích cộng đồng đƣợc nhà nƣớc bảo vệ - Theo khoản 12, Điều 3 Luật Đất Đai 2013: Bồi thƣờng về đất: là việc Nhà nƣớc trả lại giá trị qu ền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho ngƣời sử dụng đất - Bồi thƣờng khi Nhà nƣớc thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an n nh; để phát tr ển k nh tế xã hộ vì lợ ích quốc g a, lợ ích c ng cộng, đƣợc qu định tạ Đ ều 61, 62 Luật Đất đa n m 2013 và các v n bản hƣớng dẫn nhƣ Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngà 15/5/2014 của Chính phủ Từ đó có thể hiểu bản chất của c ng tác bồi thƣờng, GPMB trong tình hình hiện na kh ng đơn thuần là bồi thƣờng về mặt vật chất mà còn phải đảm bảo đƣợc lợi ích của ngƣời d n phải di chu ển Đó là họ phải có đƣợc ch ở ổn định, có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đƣợc h trợ ổn định đời sống sản xuất, h trợ đào tạo chu ển đổi nghề để tạo điều kiện cho ngƣời d n sống và ổn định Luan van 4 1. H tr hi Nhà nư c thu hồi t H trợ là một hành động thể hiện tinh thần đoàn kết tƣơng th n, tƣơng ái th ng qua sự h trợ về vật chất và tinh thần để giúp đỡ một thành viên hoặc một nhóm ngƣời trong xã hội có thể vƣợt qua những khó kh n ha những rủi ro mà họ gặp phải để sớm ổn định cuộc sống Đ là một tru ền thống v n hóa tốt đẹp của ngƣời Việt Nam thể hiện sự nh n v n đối với đồng loại Hoạt động nà đƣợc gọi là h trợ H trợ là: Giúp thêm, góp thêm vào (Hoàng Phê, 2000 Có thể hiểu h trợ là sự trợ giúp, giúp đỡ của cộng đồng nhằm san sẻ hoặc chia sẻ bớt một phần khó kh n, rủi ro mà một thành viên hoặc một nhóm ngƣời gặp phải trong cuộc sống H trợ có thể ph n loại thành hai dạng: h trợ về vật chất và h trợ về tinh thần Theo khoản 14 Điều 3 Luật Đất đai 2013: “H trợ khi Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc trợ giúp cho ngƣời có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” Ngu ên tắc h trợ: C n cứ vào khó kh n thực tế, hoàn cảnh, điều kiện cụ thể của ngƣời bị thu hồi đất và khả n ng tài chính của Nhà nƣớc để xem xét, ấn định mức h trợ cho từng đối tƣợng, từng trƣờng hợp cụ thể Đối tƣợng đƣợc h trợ: Ngƣời SDĐ bị thu hồi đất gặp khó kh n sẽ đƣợc xem xét để h trợ (kh ng ph n biệt đó là SDĐ hợp pháp ha kh ng hợp pháp , tu nhiên mức h trợ sẽ kh ng giống nhau giữa các đối tƣợng bị thu hồi đất 1. Tái ịnh cư hi Nhà nư c thu hồi t Tại Điều 22 Hiến pháp nƣớc Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam n m 2013 qu định: “C ng d n có qu ền có nơi ở hợp pháp”, vậ nơi ở là một trong những qu ền cơ bản của c ng d n Khi Nhà nƣớc thu hồi đất ở của ngƣời SDĐ thì Nhà nƣớc phải có trách nhiệm thực hiện TĐC cho họ Điều 85 Luật Đất đai n m (2013 qu định:“1 Uỷ ban nh n d n (UBND) cấp tỉnh, UBND cấp hu ện có trách nhiệm lập và thực hiện các dự án TĐC trƣớc khi thu hồi đất; 2 Khu TĐC tập trung phải x dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ , đảm bảo Luan van 5 tiêu chuẩn, qu chuẩn x dựng, phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng miền; 3 Việc thu hồi đất chỉ đƣợc thực hiện sau khi hoàn thành x dựng nhà ở hoặc cơ sở hạ tầng của khu TĐC” Có thể hiểu đƣợc khái niệm về TĐC nhƣ sau: Tái định cƣ là việc cơ quan nhà nƣớc có thẩm qu ền phải chuẩn bị nơi ở mới đáp ứng đầ đủ các điều kiện do pháp luật qu định cho ngƣời bị Nhà nƣớc thu hồi đất ở để họ có thể nhanh chóng ổn định cuộc sống Theo qu định khu TĐC phải hoàn thành trƣớc khi có qu ết định thu hồi đất Ở Việt Nam c ng tác TĐC chƣa thực hiện đúng đƣợc bản chất, việc TĐC cho những hộ gia đình cá nh n bị thu hồi đất có đủ điều kiện để nhận đƣợc một suất TĐC kh ng chỉ tạo dựng cho ngƣời bị thu hồi đất nơi ở mới mà phải tạo dựng cho các đối tƣợng đó một nơi sinh sống mới Nơi sinh sống mới là nơi mà họ có thể ở, hoạt động sản xuất, vui chơi giải trí tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ 1. Đặc điể về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư h Nhà nư c thu hồ đất 1.
Tính phức tạp Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi ngƣời d n Đối với khu vực n ng th n, d n cƣ chủ ếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất n ng nghiệp mà đất đai lại là tƣ liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của n ng d n thấp, khả n ng chu ển đổi nghề nghiệp khó kh n do đó t m lý d n cƣ vùng nà là giữ đƣợc đất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn đƣợc lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhƣng họ vẫn kh ng cho thuê Mặt khác, c trồng, vật nu i trên vùng đó cũng đa dạng dẫn đến c ng tác tu ên tru ền, vận động d n cƣ tham gia di chu ển, định giá bồi thƣờng rất khó kh n và việc h trợ chu ển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống d n cƣ sau nà (Phạm Phƣơng Nam, 2013 Đối với đất ở lại càng phức tạp hơn do những ngu ên nh n sau: Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của ngƣời d n mà t m lý, tập quán của ngƣời d n là ngại di chu ển ch ở; nguồn gốc sử dụng đất khác Luan van 6 nhau qua nhiều thời kỳ với chế độ quản lý khác nhau, cơ chế chính sách kh ng đồng bộ dẫn đến tình trạng lấn chiếm đất đai x nhà trái phép di n ra thƣờng xu ên; thiếu quỹ đất do x dựng khu tái định cƣ cũng nhƣ chất lƣợng khu tái định cƣ thấp chƣa đảm bảo đƣợc êu cầu; d n cƣ một số vùng sống chủ ếu bằng nghề bu n bán nhỏ và sống bám vào các trục đƣờng giao th ng của khu d n cƣ làm kế sinh nhai na chu ển đến ở khu vực mới thì điều kiện kiếm sống bị tha đổi nên họ kh ng muốn di chu ển bàn giao mặt bằng cho dự án. Tính a dạng M i dự án đƣợc tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội d n cƣ khác nhau Khu vực nội thành, mật độ d n cƣ cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn; khu vực ven đ , mức độ tập trung d n cƣ khá cao, ngành nghề d n cƣ phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: c ng nghiệp, tiểu thủ c ng nghiệp, thƣơng mại, bu n bán nhỏ; khu vực ngoại thành, hoạt động sản xuất chủ ếu của d n cƣ là sản xuất n ng nghiệp Do đó m i khu vực bồi thƣờng g ả phóng mặt bằng có những đặc trƣng riêng và đƣợc tiến hành với những giải pháp riêng phù hợp với những đặc điểm riêng của m i khu vực và từng dự án cụ thể 1. Vai trò của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 1.Đảm bảo l i ích công cộng Th ng qua việc thu hồi đất Nhà nƣớc tạo đƣợc một quỹ đất sạch cần thiết để phục vụ vào phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thu t, đảm bảo an ninh quốc phòng, an sinh xã hội và phát triển kinh tế; phát triển các cơ sở kinh tế, các khu c ng nghiệp, các cơ sở sản xuất – kinh doanh, khu đ thị, khi vui chơi giải trí, c ng viên c xanh Qua đó làm t ng thêm khả n ng thu hút đầu tƣ từ các nhà đầu tƣ trong nƣớc và ngoài nƣớc, phục vụ phát triển kinh tế Việc thực hiện c ng tác bồi thƣờng, h trợ, TĐC tốt sẽ đẩ nhanh tiến độ thu hồi đất góp phần gián tiếp vào việc chu ển dịch cơ cấu kinh tế theo hƣớng giảm tỷ trọng sản xuất n ng nghiệp, t ng tỉ trọng sản xuất c ng nghiệp, dịch vụ Khi diện Luan van 7 tích đất sản xuất n ng nghiệp ngà càng bị thu hẹp, Nhà nƣớc thực hiện các biện pháp h trợ cho ngƣời n ng d n bị mất đất sản xuất trong việc đào tạo chu ển đổi nghề nghiệp, tìm kiếm việc làm mới Qua đó, góp phần rút bớt một lực lƣợng lao động ở n ng th n chu ển sang làm việc trong khu vực sản xuất phi n ng nghiệp và dịch vụ 1.