Nghiên Cứu Đánh Giá Điều Kiện Địa Lý và Sử Dụng Tài Nguyên Bền Vững Tại Huyện Kim Bảng, Tỉnh Hà Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá điều kiện địa lý nhằm sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam.

• Tác giả: Vũ Thị Ngọc Diễm
• Người hướng dẫn: GS.TS Trương Quang Hải
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trƣờng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đánh Giá Điều Kiện Địa Lý Cho Mục Đích Sử Dụng Hợp Lý Tài Nguyên Và Bảo Vệ Môi Trƣờng Huyện Kim Bảng, Tỉnh Hà Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TÍNH CẤP THIẾT
• 0.2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 0.3. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.4. CƠ SỞ TÀI LIỆU THỰC HIỆN LUẬN VĂN
• 0.5. KẾT QUẢ VÀ Ý NGHĨA
• 0.6. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lý
• 1.1.1. Các công trình theo hướng nghiên cứu, đánh giá cảnh quan
• 1.1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.1.2. Ở Việt Nam
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu về đánh giá đất đai
• 1.1.2.1. Các nghiên cứu đánh giá đất đai trên thế giới
• 1.2. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CÁC HỆ THỐNG SỬ DỤNG ĐẤT ĐAI KHU VỰC HỮU NGẠN SÔNG ĐÁY HUYỆN KIM BẢNG
• 2.1. Vị trí địa lý khu vực hữu ngạn sông Đáy huyện Kim Bảng
• 2.2. Đặc điểm và vai trò của các điều kiện tự nhiên đối với sự hình thành hệ thống sử dụng đất đai khu vực nghiên cứu
• 2.2.1. Các điều kiện tự nhiên
• 2.2.2. Vai trò của các điều kiện tự nhiên trong thành tạo hệ thống sử dụng đất khu vực nghiên cứu
• 2.3. Dân cư và các hoạt động sử dụng đất đối với sự hình thành hệ thống sử dụng đất đai khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Dân cư và nguồn lao động
• 2.3.2. Đặc điểm các hoạt động sử dụng đất đai
• 2.3.3. Vai trò của các hoạt động nhân sinh đối với sự hình thành hệ thống sử dụng đất khu vực nghiên cứu
• 2.4. Đặc điểm các hệ thống sử dụng đất khu vực nghiên cứu
• 2.4.1. Đặc điểm đơn vị đất đai
• 2.4.2. Đặc điểm các loại hình sử dụng đất
• 2.4.3. Phân vùng lãnh thổ khu vực nghiên cứu
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CÁC HỆ THỐNG SỬ DỤNG ĐẤT CHO PHÁT TRIỂN NÔNG – LÂM NGHIỆP KHU VỰC HỮU NGẠN SÔNG ĐÁY HUYỆN KIM BẢNG
• 3.1. Cơ sở lý luận và phương pháp đánh giá
• 3.2. Đánh giá thích nghi sinh thái các hệ thống sử dụng đất cho phát triển nông, lâm nghiệp khu vực nghiên cứu
• 3.2.1. Nhu cầu sinh thái của một số loại cây trồng trong các loại hình sử dụng đất
• 3.2.2. Lựa chọn và phân cấp các yếu tố đánh giá
• 3.2.3. Kết quả phân tích, đánh giá mức độ thích nghi các hệ thống sử dụng đất phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp khu vực nghiên cứu
• 3.3. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường các hệ thống sử dụng đất
• 3.3.1. Đánh giá hiệu quả môi trường
• 3.3.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế
• 3.3.3. Đánh giá hiệu quả xã hội
• 3.4. Định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên theo các hệ thống sử dụng đất và bảo vệ môi trường phục vụ phát triển nông lâm nghiệp khu vực nghiên cứu
• 3.5. Cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc đề xuất các hệ thống sử dụng đất
• 3.6. Định hướng không gian các hệ thống sử dụng đất cho phát triển nông, lâm nghiệp và bảo vệ môi trường khu vực nghiên cứu
• 3.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Điều Kiện Địa Lý Tại Huyện Kim Bảng

Huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam, nổi bật với điều kiện địa lý đa dạng và phong phú. Việc đánh giá các điều kiện này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tiềm năng phát triển mà còn là cơ sở cho việc sử dụng tài nguyên bền vững. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về các yếu tố địa lý ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội tại huyện Kim Bảng.

1.1. Đặc Điểm Địa Lý Của Huyện Kim Bảng

Huyện Kim Bảng nằm ở phía tây bắc tỉnh Hà Nam, với diện tích tự nhiên 9661,5 ha. Địa hình chủ yếu là đồi núi, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nông nghiệp và lâm nghiệp. Các yếu tố như khí hậu, đất đai và nguồn nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các hệ thống sử dụng đất.

1.2. Vai Trò Của Điều Kiện Địa Lý Trong Phát Triển Kinh Tế

Điều kiện địa lý không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn tác động đến các lĩnh vực khác như du lịch và công nghiệp. Việc khai thác hợp lý các tài nguyên thiên nhiên sẽ giúp huyện Kim Bảng phát triển bền vững hơn.

II. Thách Thức Trong Việc Sử Dụng Tài Nguyên Bền Vững Tại Kim Bảng

Mặc dù có nhiều tiềm năng, huyện Kim Bảng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc sử dụng tài nguyên bền vững. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và khai thác tài nguyên không hợp lý đang gây áp lực lớn lên hệ sinh thái địa phương.

2.1. Biến Đổi Khí Hậu Và Tác Động Đến Nông Nghiệp

Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi lượng mưa và nhiệt độ, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng. Các nông dân cần áp dụng các biện pháp thích ứng để giảm thiểu tác động tiêu cực này.

2.2. Ô Nhiễm Môi Trường Từ Hoạt Động Sản Xuất

Hoạt động sản xuất nông nghiệp và công nghiệp tại Kim Bảng đã dẫn đến ô nhiễm đất và nước. Việc quản lý chất thải và sử dụng hóa chất cần được cải thiện để bảo vệ môi trường.

III. Phương Pháp Đánh Giá Điều Kiện Địa Lý Tại Kim Bảng

Để đánh giá điều kiện địa lý một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Các phương pháp này sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của huyện Kim Bảng.

3.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Địa Lý

Sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để thu thập dữ liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội. Các công cụ như khảo sát, phân tích số liệu và mô hình hóa sẽ được áp dụng.

3.2. Đánh Giá Tác Động Môi Trường

Đánh giá tác động môi trường là một phần quan trọng trong nghiên cứu. Việc này giúp xác định các rủi ro và cơ hội trong việc phát triển bền vững tại Kim Bảng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Tại Kim Bảng

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng vào thực tiễn để cải thiện quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Các giải pháp đề xuất sẽ giúp huyện Kim Bảng phát triển bền vững hơn trong tương lai.

4.1. Đề Xuất Giải Pháp Quản Lý Tài Nguyên

Các giải pháp quản lý tài nguyên cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Việc này bao gồm việc quy hoạch sử dụng đất hợp lý và bảo vệ môi trường.

4.2. Tăng Cường Giáo Dục Về Bảo Vệ Môi Trường

Giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên bền vững là rất cần thiết. Các chương trình đào tạo và tuyên truyền sẽ giúp nâng cao nhận thức của người dân.

V. Kết Luận Về Đánh Giá Điều Kiện Địa Lý Tại Kim Bảng

Việc đánh giá điều kiện địa lý tại huyện Kim Bảng là rất quan trọng cho sự phát triển bền vững. Các kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở cho việc hoạch định chính sách và quy hoạch sử dụng tài nguyên hiệu quả.

5.1. Tương Lai Của Phát Triển Bền Vững Tại Kim Bảng

Huyện Kim Bảng có tiềm năng lớn để phát triển bền vững nếu các điều kiện địa lý được khai thác hợp lý. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và cộng đồng để đạt được mục tiêu này.

5.2. Khuyến Nghị Chính Sách Để Bảo Vệ Môi Trường

Các chính sách cần được xây dựng để bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Việc này bao gồm việc áp dụng các công nghệ xanh và phát triển các mô hình sản xuất bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực hữu ngạn sông Đáy thuộc huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam sở hữu tổng diện tích tự nhiên 9.661,5 ha, chiếm 54,98% diện tích toàn huyện. Đây là địa bàn bán sơn địa đặc trưng với cơ cấu diện tích gồm 46,59% đất lâm nghiệp và 13,74% đất sản xuất nông nghiệp. Sự chuyển dịch kinh tế mạnh mẽ theo hướng công nghiệp hóa, hoạt động khai thác khoáng sản đá vôi và phát triển hạ tầng đô thị đang tạo ra những mâu thuẫn gay gắt giữa khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường sinh thái. Địa hình đồi núi hiểm trở cùng sự phân hóa thổ nhưỡng phức tạp khiến đời sống của 30.992 cư dân địa phương gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong sản xuất nông – lâm nghiệp bền vững.

Nghiên cứu được triển khai nhằm xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc thông qua việc phân tích, đánh giá toàn diện hệ thống sử dụng đất đai, từ đó định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường sinh thái. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 5 xã vùng hữu ngạn sông Đáy bao gồm Thanh Sơn, Thi Sơn, Liên Sơn, Khả Phong và thị trấn Ba Sao, trải dài từ tọa độ 20°47'82'' đến 20°60'29'' vĩ độ Bắc và từ 105°76'88'' đến 105°89'57'' kinh độ Đông trong giai đoạn 2011 – 2015.

Ý nghĩa của công trình thể hiện rõ qua việc chuẩn hóa dữ liệu không gian 35 đơn vị đất đai trên bản đồ tỷ lệ 1:25.000, cung cấp luận cứ thực tiễn giúp nâng cao giá trị kinh tế trên 1 ha đất canh tác, đồng thời kiểm soát nguy cơ xói mòn và suy thoái môi trường đất cho toàn bộ vùng đệm sông Đáy.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận cảnh quan học hiện đại của trường phái địa lý tự nhiên và địa lý ứng dụng, kết hợp lý thuyết cảnh quan nhân sinh của các nhà khoa học trong và ngoài nước. Cấu trúc nghiên cứu tiếp cận hệ thống sử dụng đất đai như một phức hợp tự nhiên – nhân tác hoàn chỉnh, trong đó đơn vị đất đai đóng vai trò là phân hệ tự nhiên cung cấp năng lượng và vật chất, còn loại hình sử dụng đất là phân hệ nhân sinh phản ánh kỹ thuật canh tác, nguồn vốn và nhu cầu xã hội.

Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng khung đánh giá đất đai tiêu chuẩn của Tổ chức Nông Lương Thế giới (FAO 1976, 1993) kết hợp quan điểm kinh tế – sinh thái toàn diện. Mô hình đánh giá tích hợp bốn trụ cột cốt lõi: tính thích nghi sinh thái, hiệu quả kinh tế (phân tích chi phí – lợi ích), hiệu quả xã hội (tập quán canh tác, giải quyết việc làm) và hiệu quả môi trường (mức độ thoái hóa đất, tải lượng hóa chất nông nghiệp). Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm nền tảng bao gồm: Đơn vị đất đai (Land Unit), Loại hình sử dụng đất (Land Use Type - LUT), Hệ thống sử dụng đất (Land Use System - LUS) và Yêu cầu sử dụng đất (Land Use Requirements).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập đồng bộ từ các cơ quan chuyên môn như Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Thống kê huyện Kim Bảng cùng hệ thống bản đồ đất tỷ lệ 1:25.000 do Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp thành lập năm 2005. Tiến trình khảo sát thực địa được thực hiện qua phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (PRA) với cỡ mẫu điều tra gồm 60 hộ nông dân tiêu biểu đại diện cho các phương thức canh tác khác nhau tại 5 xã nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên dựa trên bản đồ hiện trạng sử dụng đất đảm bảo tính đại diện cao cho các tiểu vùng sinh thái.

Nghiên cứu đã lấy 12 mẫu đất thực địa để phân tích các chỉ tiêu lý hóa tiêu chuẩn tại phòng thí nghiệm chuyên sâu của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội, bao gồm: độ chua pHKCl, dung lượng mùn hữu cơ (OM), hàm lượng đạm tổng số và dễ tiêu, lân tổng số và dễ tiêu, kali tổng số và dễ tiêu. Phương pháp hệ thông tin địa lý (GIS) sử dụng phần mềm MapInfo và MicroStation để chồng xếp lớp dữ liệu không gian, xây dựng bản đồ đơn vị đất đai và bản đồ thích nghi đất đai. Việc lựa chọn phương pháp phân tích đa chỉ tiêu kết hợp tính toán giá trị hiện tại ròng (NPV) với tỷ suất chiết khấu r = 6% giúp đảm bảo tính khách quan và định lượng chính xác hiệu quả kinh tế lâu dài của các mô hình cây trồng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác định và phân loại chi tiết 35 đơn vị đất đai (ĐVĐĐ) phân bố trên diện tích điều tra 2.943,87 ha (chiếm 30,47% tổng diện tích tự nhiên). Địa bàn gồm 2 nhóm đất chính: nhóm đất phù sa chiếm 1.305,17 ha (trong đó đất phù sa glây chiếm ưu thế với 820,01 ha, tương đương 27,85% diện tích điều tra; đất phù sa không được bồi trung tính ít chua chiếm 357,93 ha) và nhóm đất feralit vàng đỏ chiếm 1.611,24 ha (nổi bật là đất đỏ vàng trên phiến thạch sét chiếm 905,45 ha, tương đương 30,76%; đất nâu vàng trên đá vôi chiếm 509,85 ha).

Về mặt nhân khẩu và sinh kế, thống kê giai đoạn 2011 – 2013 cho thấy tổng lực lượng trong độ tuổi lao động đạt 15.276 người, chiếm 49,29% dân số. Cơ cấu lao động phân hóa mạnh với 45,1% làm việc trong khu vực nông nghiệp, 36,5% thuộc ngành công nghiệp – xây dựng và 18,4% thuộc lĩnh vực thương mại – dịch vụ. Mật độ dân số có sự chênh lệch sâu sắc giữa các xã, cao nhất tại xã Thi Sơn với 1.319 người/km² và thấp nhất tại xã Liên Sơn với 160 người/km². Tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật chỉ đạt 7,2% (sơ cấp 4,2%, trung cấp trở lên 3,0%).

Kết quả đánh giá thích nghi sinh thái chỉ ra rằng loại hình chuyên lúa thích nghi cao trên các chân đất phù sa glây và phù sa không được bồi có địa hình vàn, vàn thấp với điều kiện tưới tiêu chủ động. Đối với vùng đồi núi, cây na dai thể hiện tính thích nghi sinh thái vượt trội trên đất nâu đỏ và nâu vàng phát triển trên đá vôi tại thị trấn Ba Sao và xã Thanh Sơn, mang lại hiệu quả kinh tế cao gấp 3,5 lần so với cây ngô và sắn truyền thống. Ngược lại, cây keo lai phát triển tốt nhất trên đất đỏ vàng phát triển trên phiến thạch sét với tầng đất dày trên 70 cm tại xã Liên Sơn và Ba Sao.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự phân hóa năng suất cây trồng xuất phát từ các yếu tố hạn chế tự nhiên như địa hình dốc từ 8° đến 25°, tầng đất mỏng dưới 30 cm tại các sườn núi đá vôi và chế độ ngập úng cục bộ trong mùa mưa. Chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa với lượng mưa trung bình 1.910,7 mm/năm tập trung 85% – 90% vào các tháng 5 đến tháng 10 kết hợp với địa hình lòng chảo khiến việc thoát nước ven sông Đáy gặp nhiều trở ngại. Tình trạng lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật tại các xã vùng trũng làm gia tăng nguy cơ suy thoái lý tính đất và ô nhiễm nguồn nước mặt.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa thông qua hệ thống bản đồ chuyên đề GIS, bản đồ đơn vị đất đai, biểu đồ cơ cấu lao động hình quạt và đồ thị đường biểu diễn giá trị hiện tại ròng tích dồn (NPV) của cây keo và cây na. So sánh với các nghiên cứu kinh tế sinh thái tại vùng chuyển tiếp bán sơn địa Đồng bằng sông Hồng, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại Kim Bảng mở ra triển vọng lớn trong việc kết hợp nông nghiệp sạch với du lịch sinh thái – tâm linh khu vực Tam Chúc, giảm áp lực khai thác tài nguyên đá vôi gây ô nhiễm môi trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, cơ cấu lại không gian nông nghiệp trên 35 đơn vị đất đai bằng cách chuyển đổi khoảng 150 ha đất trồng lúa kém hiệu quả, trũng thấp tại các xã Khả Phong, Thi Sơn sang mô hình canh tác lúa – cá kết hợp thủy sản nước ngọt nhằm tăng giá trị thu nhập lên mức trên 120 triệu đồng/ha/năm, hoàn thành trước năm 2018 do Ủy ban nhân dân huyện Kim Bảng và Phòng Nông nghiệp chủ trì thực hiện.

Thứ hai, mở rộng quy hoạch vùng chuyên canh cây ăn quả giá trị cao, tập trung phát triển 300 ha na dai và cây có múi trên đất nâu vàng đá vôi tại thị trấn Ba Sao và xã Thanh Sơn giai đoạn 2016 – 2020, do Trạm Khuyến nông huyện phối hợp với các hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp chuyển giao kỹ thuật thâm canh theo tiêu chuẩn VietGAP.

Thứ ba, đẩy mạnh trồng rừng sản xuất bằng keo lai và cây bản địa trên 400 ha đất đồi dốc thuộc các xã Liên Sơn, Ba Sao, nâng độ che phủ rừng lên trên 50%, bảo vệ tầng đất mặt chống xói mòn với mục tiêu hạ tỷ lệ đất trống đồi trọc xuống dưới 5% vào năm 2020 do Ban Quản lý rừng phòng hộ và Ủy ban nhân dân các xã triển khai.

Thứ tư, nâng cấp hệ thống hạ tầng thủy lợi tưới tiêu, kiên cố hóa kênh mương nội đồng nhằm ứng phó với 85% lượng mưa tập trung trong mùa mưa bão, hoàn thành cải tạo các trạm bơm tiêu úng ven sông Đáy trước năm 2017 do Chi cục Thủy lợi tỉnh Hà Nam và Ủy ban nhân dân huyện phối hợp thực hiện.

Thứ năm, ban hành quy chế kiểm soát việc sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật, hướng dẫn nông dân giảm 30% lượng phân bón vô cơ và thay thế bằng phân hữu cơ sinh học nhằm bảo vệ môi trường lưu vực sông Đáy từ năm 2016 đến năm 2020 do Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện giám sát.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ quản lý nhà nước và chuyên viên quy hoạch tại Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Hà Nam, Phòng Tài nguyên và Môi trường cùng Phòng Nông nghiệp huyện Kim Bảng. Tài liệu cung cấp bản đồ số hóa 35 đơn vị đất đai và cơ sở khoa học để rà soát quy hoạch sử dụng đất cấp huyện giai đoạn 2015 – 2020.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Địa lý học, Khoa học Đất và Nông nghiệp bền vững. Công trình là tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp tích hợp khung đánh giá FAO với kỹ thuật GIS và phân tích kinh tế sinh thái.

Nhóm ban quản trị các hợp tác xã nông nghiệp, doanh nghiệp và nông hộ tại vùng hữu ngạn sông Đáy. Cung cấp dữ liệu chi tiết về tính thích nghi sinh thái và phân tích hiệu quả kinh tế của các loại cây trồng chủ lực như na dai, lúa nước, ngô và cây keo để định hướng đầu tư sản xuất.

Nhóm các tổ chức phát triển, chuyên gia tư vấn dự án môi trường và biến đổi khí hậu khu vực Đồng bằng sông Hồng. Tài liệu hỗ trợ xây dựng các mô hình sinh kế thích ứng với thiên tai, ngập úng và bảo vệ cảnh quan vùng đệm sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

Khu vực hữu ngạn sông Đáy huyện Kim Bảng có đặc điểm địa hình và thổ nhưỡng nào nổi bật? Khu vực mang tính chất bán sơn địa điển hình với 3 dạng địa hình chính gồm núi đá vôi có độ cao lên tới 419m, đồi bát úp lượn sóng và đồng bằng trũng xen kẽ. Thổ nhưỡng gồm nhóm đất phù sa chiếm 1.305,17 ha và nhóm đất feralit vàng đỏ chiếm 1.611,24 ha, tạo nên sự phân hóa sinh thái đa dạng cho cả nông nghiệp đồng bằng và kinh tế đồi rừng.

Vì sao nghiên cứu lại kết hợp phương pháp đánh giá đất của FAO với tiếp cận kinh tế – sinh thái? Phương pháp của FAO đánh giá chính xác mức độ thích nghi sinh thái giữa cây trồng và đất đai. Việc tích hợp kinh tế – sinh thái bổ sung việc lượng hóa hiệu quả tài chính thông qua chỉ số giá trị hiện tại ròng, phân tích khía cạnh xã hội và tác động môi trường, giúp đảm bảo quy hoạch đất đai phát triển bền vững thay vì chỉ chạy theo sản lượng ngắn hạn.

Cơ cấu lao động tại 5 xã nghiên cứu đặt ra thách thức gì cho phát triển kinh tế nông lâm nghiệp? Lực lượng lao động nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn tới 45,1% trong tổng số 15.276 người trong độ tuổi lao động, nhưng tỷ lệ có bằng cấp chuyên môn kỹ thuật từ trung cấp trở lên chỉ chiếm 3,0%. Trình độ hạn chế gây cản trở việc tiếp thu khoa học công nghệ cao, thâm canh tiên tiến và chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất dốc.

Mô hình cây trồng nào mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất trên đất đồi núi tại vùng nghiên cứu? Cây na dai trồng trên đất feralit nâu đỏ và nâu vàng phát triển trên đá vôi mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội nhất với giá trị hiện tại ròng tích dồn đạt mức sinh lời cao sau 5 năm kiến thiết cơ bản. Bên cạnh đó, cây keo lai là lựa chọn tối ưu trên đất feralit phát triển trên phiến thạch sét nhờ chu kỳ khai thác gỗ ổn định và khả năng phòng hộ đất dốc.

Bản đồ 35 đơn vị đất đai có giá trị ứng dụng cụ thể như thế nào trong xây dựng nông thôn mới? Bản đồ tỷ lệ 1:25.000 phân định ranh giới không gian từng vạt đất đồng nhất về thổ nhưỡng, độ dày tầng đất, địa hình và điều kiện tưới tiêu. Đây là công cụ chỉ dẫn trực quan giúp chính quyền cấp xã bố trí đúng loại cây trồng thích hợp, tránh lãng phí vốn đầu tư công và tối ưu hóa hệ thống thủy lợi nội đồng.

Kết luận

• Nghiên cứu đã số hóa và xác lập thành công 35 đơn vị đất đai trên diện tích 2.943,87 ha đất nông lâm nghiệp vùng hữu ngạn sông Đáy, tạo cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy cho công tác quản lý tài nguyên.
• Phân tích rõ nét hiện trạng và tiềm năng của 2 nhóm đất chủ lực là đất phù sa (1.305,17 ha) phục vụ chuyên canh lúa nước, hoa màu và đất feralit vàng đỏ (1.611,24 ha) cho phát triển kinh tế đồi rừng, cây ăn quả.
• Đánh giá toàn diện 4 khía cạnh kinh tế – sinh thái, chứng minh tính ưu việt của mô hình cây na dai trên đất đá vôi và cây keo lai trên đất phiến thạch sét so với các loại cây truyền thống.
• Đề xuất giải pháp quy hoạch không gian nông – lâm nghiệp gắn liền với cải tạo thủy lợi tiêu úng và giảm thiểu ô nhiễm hóa chất bảo vệ thực vật theo lộ trình hoàn thành trong giai đoạn 2016 – 2020.
• Các nhà hoạch định chính sách, chính quyền địa phương và nông dân huyện Kim Bảng cần khẩn trương phối hợp ứng dụng kết quả phân hạng thích nghi đất đai vào thực tiễn sản xuất nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững và bảo vệ môi trường sinh thái.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 2: Đặc điểm các hệ thống sử dụng đất đai khu vực hữu ngạn sông Đáy huyện Kim Bảng Chƣơng 3: Đánh giá các hệ thống sử dụng đất cho phát triển nông – lâm nghiệp khu vực hữu ngạn sông Đáy huyện Kim Bảng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lý Nghiên cứu, đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lý theo tiếp cận tổng hợp và hệ thống đƣợc thể hiện rõ trong nghiên cứu, đánh giá cảnh quan, đánh giá đơn vị đất đai và đánh giá các đơn vị sinh thái cảnh. Các công trình theo hƣớng nghiên cứu, đánh giá cảnh quan Nghiên cứu, đánh giá cảnh quan là sự biểu hiện của các nghiên cứu, đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lý trong nghiên cứu ứng dụng. a) Trên thế giới Khoa học về cảnh quan ngày càng phát triển và đƣợc ứng dụng rộng rãi trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội và môi trƣờng của nhiều nƣớc trên thế giới.

- Ở Liên Xô cũ, có nhiều công trình ứng dụng cho viêc đánh giá tổng hợp cho các mục đích thực tiễn. Mukhina (1973) là ngƣời đã đƣa ra phƣơng pháp, nguyên tắc ứng dụng để tiến hành quy trình đánh giá tổng thể tự nhiên cũng nhƣ các thành phần của chúng. Bên cạnh đó là một số mô hình đánh giá kinh tế - xã hội của Kunhixki (1973), mô hình đánh giá thiết kế lãnh thổ của Cộng hòa Ucraina của Sisenco P.G (1983) và nhiều công trình khác,…[1] - Ở Anh, đánh giá cảnh quan đƣợc nhấn mạnh nhằm tạo ra các phƣơng pháp “khách quan” trong nghiên cứu khu vực. Nổi bật là các nghiên cứu của Appleton, Robinson (1976),.

Bên cạnh hƣớng đánh giá thích nghi sinh thái của L. Mukhina, hƣớng kinh tế sinh thái còn đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhƣ đánh giá hiệu quả kinh tế bằng phƣơng pháp sử dụng chi phí – lợi ích (Jules Dupuit, 1848; Alfed Mashall và Zvoruvkin K.B, 1968), ảnh hƣởng môi trƣờng (Leopold, 1972; Hudson, 1984, Petermann T, 1996,.) [1] b) Ở Việt Nam Các công trình nghiên cứu cảnh quan ở Việt Nam chủ yế dựa trên nền tảng lý luận khoa học của các nhà địa lý Nga và các nƣớc cộng hòa trong Liên Xô cũ. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các nghiên cứu mang tính lý luận và ứng dụng phục vụ các mục đích thực tiễn đƣợc đề cập nhiều, đặc biệt là ở các trƣờng đại học và học viện lớn nhƣ: Trƣờng Đại học Tổng hợp trƣớc đây, nay là trƣờng Đại học Khoa học Tự Nhiên – ĐHQGHN, Viện Địa lý, Viện Hàn Lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam,. Trong đó, công trình rất đáng chú ý về mặt lý luận: “Cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam, 1976”, và nhiều công trình khác có ý nghĩa thực tiễn: Công trình phân vùng địa lý tự nhiên Tây Nguyên của tập thể tác giả do Trần Quang Ngãi, Hoàng Đức Triêm làm chủ biên tiến hành trong giai đoạn 1976 – 1980 và một lọat các công trình ra đời sau năm 1980: Cơ sở cảnh quan học của việc sử dụng hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trƣờng lãnh thổ (Phạm Hoàng Hải (1997) ); Ứng dụng cảnh quan trong nghiên cứu lập quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch bảo vệ môi trƣờng (Nguyễn Cao Huần và nnk, 2003, 2004, 2005; Phạm Quang Anh, 1996; Nguyễn Văn Vinh, 1996; Phạm Quang Tuấn, 2004),.

Và cùng với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật hiện đại và sự phát triển của các ngành khoa học khác thì cảnh quan học đang khẳng định vị trí và vai trò quan trọng của mình.  Như vậy, thông qua các công trình về nghiên cứu, đánh giá cảnh quan trong và ngoài nƣớc đã giúp tác giả hình thành các quan điểm nghiên cứu, xác định cách tiếp cận của luận văn trên nguyên tắc quan điểm địa lý ứng dụng trong đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lý. Các công trình nghiên cứu về đánh giá đất đai a) Các nghiên cứu đánh giá đất đai trên thế giới Xuất phát từ nghiên cứu riêng lẻ của từng quốc gia, công tác đánh giá đất đai trên thế giới hiện nay phổ biến với các hệ thống đánh giá đất đai sau: - Phương pháp đánh giá phân hạng đất ở Liên Xô cũ: Đánh giá đất đai theo Liên Xô gồm 3 bƣớc: Đánh giá lớp phủ thổ nhƣỡng (so sánh các loại thổ nhƣỡng theo tính chất tự nhiên); Đánh giá khả năng sản xuất của 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đất đai (yếu tố đƣợc xem xét kết hợp với khí hậu, độ ẩm, địa hình), Đánh giá đất đai dựa vào kinh tế (chủ yếu đánh giá khả năng sản xuất hiện tại của đất đai) [25]. - Phương pháp đánh giá phân hạng đất ở Mỹ: nổi bật với 2 hệ thống phân hạng sau: + Phân loại khả năng đất có tƣới (Irrigation land suitability classification) của Cục cải tạo đất đai – Bộ Nông nghiệp Mỹ (USBR) xây dựng năm 1951.

Phân loại gồm 6 lớp, từ lớp có thể trồng trọt đƣợc đến lớp có thể trồng trọt đƣợc một cách có giới hạn đến lớp không thể trồng trọt đƣợc [25]. + Phân hạng khả năng đất đai (The Land capability classification) của Cơ quan bảo vệ đất – Bộ Nông nghiệp Mỹ soạn thảo (USDA) xây dựng năm 1961. Hệ thống đánh giá đất, phân hạng đất với mức hạn chế đƣợc chia thành 2 mức: hạn chế tức thời, hạn chế lâu dài và hệ thống đánh giá đƣợc chia làm 3 cấp: lớp (class), lớp phụ (sub - class) và đơn vị (unit) [25]. Ngoài ra, ở các nước khác như Anh, Canada, Ấn Độ,… hệ thống đánh giá đất đai chủ yếu dựa trên yếu tố thổ nhƣỡng để phân cấp đất đai cho các mục tiêu sử dụng đất [25].

- Phương pháp đánh giá đất theo FAO: Năm 1976, phƣơng pháp đánh đất của FAO (A framework for land evaluation, FAO) ra đời, bên cạnh việc đánh giá tiềm năng đất còn đề cập đến vấn đề kinh tế, xã hội và kỹ thuật canh tác của từng loại sử dụng đất để lựa chọn phƣơng án thích hợp nhất. Tài liệu này đƣợc cả thế giới quan tâm thử nghiệm vận dụng và chấp nhận phƣơng tiện tốt nhất để đánh giá tiềm năng đất đai [8]. Bên cạnh đề cƣơng tổng quát 1976 [27]. là hàng loạt tài liệu hƣớng dẫn cụ thể khác về đánh giá khả năng thích hợp đất đai cho từng đối tƣợng: Đánh giá đất đai cho nền nông nghiệp nhờ nƣớc mƣa (Land evaluation for rained agriculture, 1983), đánh giá đất đai cho nền nông nghiệp đƣợc tƣới (Land evaluation for irrigated agriculture, 1985), đánh giá đất đai cho đồng cỏ quảng canh (Land evaluation for extensive gazing, 1989), đánh giá đất đai cho mục tiêu phát triển (Land evaluation for development, 1990), đánh giá đất đai và phân tích hệ thống 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] canh tác cho việc sử dụng đất (Land evaluation and farming system analysis for land use planning, Framework for land evaluating sustainable management, 1993) [25].

b) Đánh giá đất đai ở Việt Nam Công tác đánh giá, phân hạng đất đã đƣợc nhiều cơ quan khoa học nghiên cứu và thực hiện nhƣ: Tổng cục quản lý ruộng đất, các trƣờng Đại học Nông Nghiệp, Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp,… với các nghiên cứu nhƣ: Đánh giá phân hạng đất đai ở 23 huyện, 286 hợp tác xã và 9 vùng chuyên canh (Bùi Quang Toản, Vũ Cao Thái, Nguyễn Văn Thân, Đình Văn Tỉnh, 1970); dự thảo phƣơng pháp phân hạng đất của (Tổng cục quản lý Ruộng đất, 1981); Đánh giá và quy hoạch sử dụng đất hoang Việt Nam (Bùi Quang Toản và nkk. 1986); Đánh giá phân hạng đất khái quát toàn quốc (Tôn Thất Chiểu và nkk, 1986),…[25]. Bên cạnh đó, từ năm 1992 phƣơng pháp đánh giá đất đai của FAO và các hƣớng dẫn tiếp theo (1983, 1985, 1992) đƣợc Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp áp dụng rộng rãi trong các dự án quy hoạch phát triển ở các huyện và tỉnh đồng bằng khắp cả nƣớc. Từ đây, Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp đã biên soạn cuốn: Quy trình đánh giá đất đai phục vụ nông nghiệp – 10TCN, 1998 và cuốn: Cẩm nang sử dụng đất nông nghiệp, Tập 2: Phân hạng đánh giá đất (2009).

Đây là những tài liệu cung cấp phƣơng pháp phân hạng đánh giá tài nguyên đất phục vụ quy hoạch sử dụng đất bền vững trên phạm vi cả nƣớc.  Như vậy, hầu hết các nghiên cứu về đánh giá đất đai trên thế giới và Việt Nam sử dụng phƣơng pháp xây dựng bản đồ đơn vị đất đai, sau đó đánh giá từng đơn vị đất đai với yêu cầu của từng loại hình sử dụng đất để phân hạng thích nghi mà chƣa xem xét mối quan hệ tƣơng tác giữa đất đai với loại hình sử dụng đất trong hệ thống sử dụng đất đai [16]. Đã có một số công trình đề cập đến hệ thống sử dụng đất đai nhƣ một số công trình theo các nguồn [2], [15], [16]. Bên cạnh đó, qua các công trình nghiên cả ở trong và ngoài nƣớc, tác giả đã tham khảo đƣợc những khái niệm, nguyên tắc lựa chọn và phân cấp chỉ tiêu, xây dựng đơn vị lãnh thổ đánh giá 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và các vấn đề khác liên quan đến sử dụng đất đai, đánh giá đất đai để vận dụng có chọn lọc trong quá trình nghiên cứu.

Các công trình nghiên cứu liên quan ở tỉnh Hà Nam và huyện Kim Bảng Năm 1960, Vụ Quản lý ruộng đất đã điều tra khảo sát đất đai lập bản đồ đất huyện Kim Bảng tỷ lệ 1/25.000 và tổng hợp lên bản đồ đất tỉnh Hà Nam tỷ lệ 1/50. Năm 2001, trong khuôn khổ của đề tài :“Điều tra, đánh giá quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp tỉnh Hà Nam đến năm 2010” ngoài xây dựng bản đồ đất cho các huyện, Viện Thổ nhƣỡng Nông hóa cũng đã tiến hành đánh giá đất đai phục vụ quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp đến năm 2010. Năm 2003 – 2003, chƣơng trình “Điều tra đánh giá thích nghi đất lúa phục vụ chuyển đổi cơ cấu cây trồng vùng Đồng bằng sông Hồng” đã chọn Hà Nam là một trong 3 tỉnh điểm để nghiên cứu. Kết quả đánh giá thích nghi đất lúa ở Hà Nam trong năm 2003 cũng đã đề xuất đƣợc diện tích đất lúa ổn định và diện tích đất lúa cần nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến cấp huyện.

Năm 2005, Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp đã tiến hành “Điều tra bổ sung xây dựng bản đồ đất tỷ lệ 1/25.000 huyện Kim Bảng” [10].