Đặt vấn đề Trong quá trình hội nhập nền kinh tế thế giới và sự kiện Việt Nam trở thành thành viên của tổ chức thương mại thế giới WTO đã mở ra cho nước ta nhiều triển vọng về phát triển kinh tế - xã hội. Đi đôi với quá trình trên, Đảng và Nhà nước ta đã và đang từng bước tiến hành chủ trương, đường lối đổi mới toàn diện nền kinh tế - chính trị, văn hóa – xã hội của đất nước. Với những mục tiêu, chính sách quan trọng như vậy, đã thu hút được rất nhiều vốn đầu tư của các cá nhân, doanh nghiệp trong và ngoài nước phục vụ cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng phát triển kinh tế - xã hội là điều kiện tiên quyết giúp nước ta có đủ sức mạnh để có thể tham gia vào thị trường rộng lớn này. Ngày nay, các dự án đầu tư vào đất ngày càng nhiều, cùng với quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước là tốc độ đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ trên cả nước.
Với tốc độ phát triển kinh tế - xã hội như hiện nay, làm cho nhu cầu về thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất ngày càng lớn. Để cho các dự án đầu tư vào các công trình phục vụ cho mục đích Quốc phòng – An ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế có tính khả thi và đúng tiến độ thì công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng (BT&GPMB) đóng một vai trò hết sức quan trọng. Vì nó là điều kiện ban đầu để triển khai dự án đầu tư: Nó có thể là động lực thúc đẩy các dự án được triển khai nhanh, đúng tiến độ nhưng ngược lại nó cũng có thể trở thành rào cản và luôn tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây khiếu kiện, mất ổn định an ninh vì khi thực hiện công tác này ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của tổ chức, cá nhân và hộ gia đình. Cùng với sự phát triển của tỉnh Lạng Sơn nói chung và huyện Cao Lộc nói riêng trong những năm gần đây có nhiều công trình, dự án được triển khai nhằm mục đích đẩy mạnh nền kinh tế của tỉnh, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và góp phần không nhỏ vào sự nghiệp phát triển chung của toàn tỉnh như: dự án Bệnh viện Đa khoa tỉnh, các dự án trong khu vực cửa khẩu Hữu Nghị, dự án cải tạo nâng cấp Quốc lộ 4B….
Tuy nhiên, có những dự án đã hoàn thành, các công trình đã đưa vào sử dụng nhưng vẫn còn những đơn thư khiếu nại và các vấn đề liên quan đến đất đai của người dân yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết, nguyên nhân chính là do đâu có phải là do mức bồi thường chưa thỏa đáng hay do một nguyên nhân khác? Công tác GPMB không chỉ là di dời dân ra khỏi khu vực giải tỏa mà còn phải có kế hoạch cụ thể trong công tác tái định cư và hỗ trợ phát triển kinh tế để ổn định đời sống của người dân sau tái định cư. Xuất phát từ thực tế đó, được sự đồng ý và giúp đỡ Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm Khoa Quản lý tài nguyên – Trường Đại học Nông lâm, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông – em tiến hành nghiên cứu đề tài “ Đánh giá công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng của dự án xây dựng công trình Đường Bản Đon – Pò Nhùng tại xã Cao Lâu, huyện Cao Lộc – tỉnh Lạng Sơn”. Mục tiêu của đề tài - Đánh giá thực trạng công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng của dự án xây dựng công trình Đường Bản Đon – Pò Nhùng tại xã Cao Lâu, huyện Cao Lộc. - Đề xuất phương án giải quyết có tính khả thi và rút ra bài học kinh nghiệm cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng cho địa phương trong thời gian tới.
Yêu cầu của đề tài - Hiểu và nắm vững các chính sách bồi thường, GPMB cũng như các văn bản pháp lý có liên quan đến công tác GPMB. - Các số liệu, tài liệu khách quan, chính xác. - Nắm chắc Luật đất đai, các thông tư, nghị định, văn bản dưới luật, các quy định có liên quan đến công tác bồi thường thiệt hại và GPMB. - Điều tra thu thập kết quả của việc GPMB, phân tích và nhận xét của dự án.
- Đề xuất các phương án, giải pháp trên cơ sở các Nghị định, Quy định, kết quả nghiên cứu phù hợp với thực tế của địa phương và mang tính khả thi. Ý nghĩa nghiên cứu của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Đề tài nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về các chính sách bồi thường GPMB khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Cao Lộc và đề xuất các phương án có tính khả thi và rút kinh nghiệm cho công tác GPMB. - Góp phần hoàn thiện chính sách, phương thức bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bạn huyện.
- Góp phần hạn chế, giải tỏa những bức xúc về khiếu kiện của người dân bị thiệt hại do phải giải tỏa mặt bằng, bàn giao đất để triển khai dự án trên địa bàn. - Việc hoàn thành đề tài là cơ sở cho sinh viên củng cố và hoàn thiện kiến thức đã học, đồng thời là cơ sở để sinh viên bước đầu tiếp cận với công tác đền bù GPMB. Ý nghĩa thực tiễn - Thông qua quá trình nghiên cứu giúp sinh viên nắm được những thuận lợi và khó khăn để từ đó ra các giải pháp góp phần thúc đẩy nhanh tiến độ bồi thường GPMB. - Nhằm giúp sinh viên khi ra trường thực hiện tốt công tác chuyên môn về bồi thường GPMB khi nhà nước thu hồi đất.
PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Trong công cuộc CNH - HĐH, việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài và phát triển cơ sở hạ tầng là yếu tố quan trọng trong chiến lược đưa đất nước ta đến năm 2020 cơ bản trở thành nước công nghiệp theo đúng lộ trình. Có thể nói công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng có vai trò không thể thiếu trong quá trình phát triển kinh tế, đẩy nhanh tốc độ xây dựng cơ sở hạ tầng, đưa đất nước lên tầm cao mới. Hiện nay, cơ sở hạ tầng của đất nước ta còn hạn chế nên việc thu hút vốn và tạo niềm tin cho các nhà đầu tư trong nước cũng như nước ngoài còn gặp nhiều khó khăn.
Công tác giải phóng mặt bằng nhanh chóng sẽ giúp ta có lợi thế trong cạnh tranh và thu hút vốn của các nhà đầu tư. Công tác giải phóng mặt bằng kéo dài sẽ làm chậm tiến độ của các dự án, làm ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân trong khu vực dự án cũng như đánh mất niềm tin cho các nhà đầu tư. Chính vì vậy công tác giải phóng mặt bằng được thực hiện tốt sẽ góp phần đẩy nhanh tốc độ đô thị hóa, phục vụ phát triển kinh tế, nâng cao đời sống người dân. * Một số khái niệm cơ bản Luật Đất đai năm 1993 đã khẳng định đất là loại tài sản có giá và giá đó được công nhận ở quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê và bước đầu mở ra thị trường bất động sản tại Việt Nam.
Luật Đất đai năm 2003 cũng đã có những đổi mới quan trọng trong việc thu hồi đất, nó đã góp phần hoàn thiện hơn các chính sách về pháp luật đất đai. Sau đây là một số khái niệm cơ bản trong quá trình bồi thường thiệt hại và hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất: - Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di dời nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cư trên một phần đất nhất định được quy hoạch cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới. - Thu hồi đất: “Là việc Nhà nước ra Quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật Đất đai năm 2003 (theo khoản 5, Điều 4, Luật Đất đai năm 2003). Bồi thường Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra.
Đền bù là trả lại xứng với giá trị hoặc công lao. Như vậy, bồi thường là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác. Việc bồi thường có thể bằng các hình thức: - Bồi thường bằng tiền hoặc các vật thể ngang giá. - Bồi thường bằng cả vật chất và cả tinh thần cho người bị thu hồi đất.
Về mặt hành chính đây là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế. Bồi thường khi nhà nước thu hồi đất là việc nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi (theo khoản 6, Điều 4, Luật Đất đai năm 2003). Ngoài các khoản hỗ trợ còn một hình thức bồi thường nữa là tái định cư 2. Hỗ trợ Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất là việc nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới (theo khoản 7, Điều 4, Luật Đất đai năm 2003).
Tái định cư Tái định cư (TĐC) là việc di chuyển đến một nơi ở mới để sinh sống và làm ăn. Tái định cư bắt buộc là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi nhà nước thu hồi đất hoặc trưng dụng đất để thực hiện các dự án phát triển. TĐC được hiểu là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản, di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu thập, cơ sở vật chất, tinh thần ai đó. Tái định cư là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế - xã hội đối với bộ phận dân cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung của đất nước.
Hiện nay nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng hình thức sau: - Bồi thường bằng nhà ở. - Bồi thường bằng đất ở mới. - Bồi thường bằng tiền để xây dựng nơi ở mới. Tái định cư là việc không thể tách rời và giữ vị trí rất quan trọng trong chính sách giải phóng mặt bằng.
Cơ sở pháp lý của đề tài 2.