ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Đảng ta có chủ trương đổi mới phát triển nền kinh tế theo xu thế hội nhập với khu vực và quốc tế, để đời sống của nhân dân ngày càng được cải thiện không ngừng nâng cao. Những năm gần đây quá trình đô thị hoá, xây dựng cơ sở hạ tầng, khu công nghiệp và các khu đô thị mới diễn ra ở diện rộng. Tốc độ phát triển nhanh, cơ sở hạ tầng, diện mạo đô thị ở nước ta không ngừng thay đổi, kinh tế đất nước phát triển làm cho đất đai ngày càng có giá; Hiện nay công tác giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất đang là vấn đề hết sức nhạy cảm và phức tạp, tác động đến mọi mặt của đời sống kinh tế, xã hội.
Giải quyết không tốt, không thỏa đáng quyền lợi của người có đất bị thu hồi và những người bị ảnh hưởng khi thu hồi đất dễ dẫn đến bùng phát khiếu kiện, đặc biệt là những khiếu kiện tập thể đông người làm cho tình hình trở lên phức tạp, từ đó gây lên sự mất ổn định về kinh tế, xã hội và chính trị nói chung; Thực tế hiện nay cho thấy, công tác thu hồi đất của người dân để phục vụ phát triển các dự án đầu tư trong nước, nước ngoài và việc đền bù cho những người bị thu hồi đất là vấn đề hết sức nhạy cảm, đòi hỏi phải giải quyết công bằng, dứt điểm. Giải quyết không tốt, không thoả đáng quyền lợi của người dân có đất bị thu hồi và những người bị ảnh hưởng khi thu hồi đất để dẫn đến bùng phát khiếu kiện, đặc biệt là những khiếu kiện tập thể đông người, sẽ trở thành vấn đề xã hội phức tạp, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình hình an ninh trật tự, mất ổn định xã hội và phần nào ảnh hưởng đến lòng tin của người dân đối với các chính sách của nhà nước. Nếu việc thu hồi đất bị lạm dụng, quỹ đất nông nghiệp bị giảm dần, về lâu dài có thể ảnh hưởng tới an ninh lương thực quốc gia. Huyện Chiêm Hoá thuộc tỉnh Tuyên Quang là một huyện phát triển kinh tế với tỷ trọng nông nghiệp cao, kinh tế hộ phụ thuộc phần lớn vào hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Trong những năm vừa qua, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Tuyên Quang nói chung và huyện Chiêm Hoá nói riêng, nhu cầu sử dụng đất cho việc phát triển cơ sở hạ tầng, các công trình kinh tế, thuỷ điện, cụm công nghiệp h 2 ngày càng phát triển. Thực hiện chủ trương chính sách của tỉnh về hợp tác đầu tư, với lợi thế là một huyện có hệ thống sông ngòi phát triển cho ngành năng lượng điện năng rất lớn, những năm gần đây, huyện Chiêm Hoá đã chấp nhận một số dự án đầu tư như: Khu công nghiệp An Thịnh; Dự án Nhà máy thuỷ điện Chiêm Hoá; Dự án xây dựng đường Quốc Lộ 279; Đường Chiêm Hóa - Trung Hòa - Nhân Lý, huyện Chiêm Hoá, tỉnh Tuyên Quang; Nâng cấp tỉnh lộ 187 từ Đài Thị đến Kéo Mác thuộc dự án kết nối giao thông các tỉnh miền núi phía Bắc, huyện Chiêm Hóa. đất nông nghiệp bị thu hẹp nhiều người dân thiếu đất hoặc không còn đất để canh tác. Mặc dù quá trình thu hồi đất, UBND tỉnh Tuyên Quang đã ban hành nhiều chính sách cụ thể đối với người dân bị thu hồi đất về các vấn đề như bồi thường, hỗ trợ giải quyết việc làm, đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp, hỗ trợ tái định cư… Tuy nhiên, trên thực tế một bộ phận không nhỏ nông dân bị mất đất được đền bù bằng tiền chưa định hướng ngay được những ngành nghề hợp lý để có thể ổn định cuộc sống; chỉ một phần được đào tạo nghề, còn đại đa số không có việc làm hay có việc làm nhưng chưa ổn định, thu nhập thấp.
Đời sống của nông dân vốn đã thấp kém, nay bị mất đất lại càng khó khăn thêm. Để giải quyết những bức xúc trong vấn đề việc làm và thu nhập cho người nông dân-đối tượng bị tác động lớn nhất sau khi thu hồi đất và gặp nhiều khó khăn trong tìm kiếm việc làm mới, em thực hiện đề tài: “Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và đời sống của người dân khi Nhà nước thu hồi đất tại một số dự án trên địa bàn huyện Chiêm Hoá, tỉnh Tuyên Quang”. Mục tiêu của đề tài 1. Mục tiêu tổng quát Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại một số dự án nhằm tìm ra những ưu điểm, thuận lợi cũng như những khó khăn, tồn tại của việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại một số dự án trên địa bàn huyện Chiêm Hoá, tỉnh Tuyên Quang.
Trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị góp phần đẩy nhanh tiến độ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Chiêm Hoá trên cơ sở Hiến pháp và các quy định khác của pháp luật hiện hành. Mục tiêu cụ thể Đề tài nhằm đạt được 3 mục tiêu cụ thể sau: - Đánh giá thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng ở một số dự án trên địa bàn huyện Chiêm Hoá tỉnh Tuyên Quang. - Đánh giá ảnh hưởng của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đến đời sống của người dân trong khu vực dự án. - Phân tích được các nguyên nhân thuận lợi, khó khăn, tồn tại trong công tác giải phóng mặt bằng và đề xuất các giải pháp góp phần nâng cao chất lượng thực hiện công tác giải phóng mặt bằng của các dự án khác một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất.
Ý nghĩa của đề tài - Những kết quả khoa học thu được thông qua thực hiện đề tài sẽ bổ sung cơ sở thực tiễn để đánh giá chung tình hình đời sống việc làm của người dân trước và sau khi bị Nhà nước thu hồi đất, góp phần phát hiện những tồn tại, đóng góp cho việc hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn cho chính sách bồi thường GPMB và giúp cho việc thực hiện chính sách có hiệu quả, góp phần xây dựng một nền công - nông nghiệp bền vững nhằm cải thiện cuộc sống của mọi người dân trong một xã hội văn minh, hiện đại; - Kết quả của đề tài ngoài việc đóng góp để giải quyết vấn đề thực tiễn bức xúc đang đặt ra hiện nay ở huyện Chiêm Hoá, tỉnh Tuyên Quang, kết quả nghiên cứu còn là tài liệu tham khảo cho các địa phương khác. h 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Một số khái niệm đất đai 2. Khái niệm đất đai Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá của một quốc gia, là điều kiện tồn tại và phát triển của con người và các sinh vật khác trên Trái Đất.
Theo Trần Văn Chính và Cs (2010) [1]: Đất là vật thể thiên nhiên hình thành từ lâu đời do kết quả quá trình hoạt động tổng hợp của 5 yếu tố gồm: Đá, thực động vật, khí hậu, địa hình và thời gian. Tất cả các loại đất đai trên Trái Đất được hình thành sau quá trình biến đổi trong thiên nhiên, chất lượng đất đai phụ thuộc vào đã mẹ, khí hậu, sinh vật sống trên và trong lòng đất. Đất đai là lớp bề ngoài của Trái Đất, có khả năng cho sản phẩm cây trồng để nuôi sống con người. Mọi hoạt động của con người gắn liền với lớp bề mặt đó theo thời gian và không gian nhất định.
Chất lượng của đất đai phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất. Đặc điểm của đất đai Đất đai có vị trí cố định không thể di chuyển được, với một số lượng lớn có hạn trên phạm vi toàn cầu, quốc gia và khu vực. Tính cố định không di chuyển từ vị trí này sang vị trí khác của đất đai đồng thời quy định tính giới hạn về quy mô và không gian gắn liền với môi trường mà đất đai chịu chi phối (nguồn gốc hình thành, sinh thái với những tác động khác của thiên nhiên). Vị trí của đất đai có ý nghĩa rất lớn về mặt kinh tế trong quá trình khai thác và sử dụng đất đai.
Độ phì là một thuộc tính của đất đai và là yếu tố quyết định chất lượng đái đai. Độ phì là một đặc trưng về chất gắn liền với đất đai, thể hiện khả năng cung cấp thức ắn, nước cho cây trồng trong quá trình sinh trưởng và phát triển. Khả năng phục hồi và tái tạo của đất đai chính là khả năng phục hồi và tái tạo độ phì thông qua tự nhiên hoặc do tác động của con người. Như vậy, đất đai có tính hai mặt (Không thể sản sinh nhưng có khả năng tạo).
Tính hai mặt này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình sử dụng đất đai. Một mặt h 5 phải hết sức tiết kiệm đất đai, xem xét kỹ lưỡng khi bố trí sử dụng các loại đất đai. Mặt khác phải chú ý ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật để tăng năng suất cây trồng cũng như tăng khả năng tái tạo và phục hồi độ phì nhiêu của đất đai (Đỗ Thị Lan và Cs, 2007) [2]. Ngoài tính hai mặt trên, đất đai còn có những đặc điểm như là: Sự chiếm hữu, sở hữu đất đai và tính đa dạng phong phú của đất đai.
Về sự chiếm hữu và sở hữu của đất đai ở nước ta đã được quy định rõ trong bộ Luật Đất đai. Còn tính đa dạng và phong phú của đất đai thể hiện ở chỗ: Trước hết, do đặc tính tự nhiên của đất đai và phân bổ cố định từng vùng lãnh thổ nhất định, gắn liền với điều kiện hình thành của của đất đai quyết định. Mặt khác, tính đa dạng, phong phú còn do yêu cầu, đặc điểm và mục đích sử dụng khác nhau. Đặc điểm này của đất đai đòi hỏi con người khi sử dụng đất đai phải biết khai thác triệt để lợi thế của mỗi loại đất một cách hiệu quả và tiết kiệm trên một vùng lãnh thổ.
Để làm được điều này, phải xây dựng một quy hoạch tổng thể và chi tiết sử dụng đất đai trên phạm vi cả nước và từng vùng khu vực. Cơ sở thực tiễn của đề tài Đất đai là địa điểm, mặt bằng xây dựng cơ sở sản xuất kinh doanh, phân bổ lực lượng sản xuất và phân bổ dân cư, nhà xưởng, kho tàng, bến bãi, cửa hàng, xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng.