Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về bồi thường, hỗ trợ tái định cư Một số khái niệm cơ bản *. Khái niệm đất đai Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá của một quốc gia. Là điều kiện tồn tại và phát triển của con người và các sinh vật khác trên Trái Đất.
Đất là vật thể thiên nhiên hình thành từ lâu đời do kết quả quá trình hoạt động tổng hợp của 5 yếu tố gồm: Đá, thực vật và động vật, khí hậu, địa hình và thời gian. Tất cả các loại đất đai trên Trái Đất được hình thành sau quá trình biến đổi trong thiên nhiên, chất lượng đất đai phụ thuộc vào đá mẹ, khí hậu, sinh vật sống trên và trong lòng đất. Đất đai là lớp bề ngoài của Trái Đất, có khả năng sản xuất và nuôi dưỡng cây trồng để nuôi sống con người. Mọi hoạt động của con người đều gắn liền với lớp bề mặt đó theo thời gian và không gian nhất định.
Chất lượng của đất đai đều phụ thuộc vào yếu tố độ phì nhiêu của đất. * Đặc điểm đất đai - Đất đai có tính cố định không thể di chuyển được, với một số lượng lớn có hạn trên phạm vi toàn cầu, quốc gia và khu vực. Tính cố định không di chuyển từ vị trí này sang vị trí khác của đất đai đồng thời quy định tính giới hạn về quy mô, tính chất và không gian gắn liền với môi trường mà đất đai đang chịu chi phối. Vị trí của đất đai có ý nghĩa vô cùng quan trọng về mặt kinh tế trong quá trình khai thác và sử dụng đất đai.
- Độ phì nhiêu của đất đai là một thuộc tính và là yếu tố quyết định chất lượng đai đai. Độ phì là một yếu tố đặc trưng về chất gắn liền với đất đai, thể hiện khả năng cung cấp thức ăn, nước cho cây trồng trong quá trình sinh trưởng và phát triển. - Khả năng phục hồi và tái tạo của đất đai chính là khả năng phục hồi và tái tạo độ phì của đất thông qua quá trình tự nhiên hoặc do tác động của con người nhân tạo. Như vậy, đất đai có tính hai mặt,không thể sản sinh nhưng lại hoàn toàn có khả năng tái tạo.
Tính hai mặt này của đất đai có ý nghĩa khá quan trọng trong quá trình 5 sử dụng đất đai. Một mặt phải sử dụng hết sức tiết kiệm nguồn đất đai xem xét kỹ lưỡng khi bố trí, sử dụng các loại đất. Mặt khác, phải chú ý đến ứng dụng khoa học tiến bộ, kỹ thuật để tăng năng suất cây trồng cũng như tăng khả năng phục hồi tái tạo độ phì nhiêu của đất đai. Ngoài tính hai mặt trên, đất đai còn có những đặc điểm đặc trung như là: Sự chiếm hữu, sở hữu đất đai và tính đa dạng phong phú.
Về sự chiếm hữu và sở hữu của đất đai ở nước ta đã được quy định rõ ràng trong bộ Luật đất đai. Còn tính đa dạng và phong phú của đất đai được thể hiện ở chỗ do đặc tính tự nhiên của đất đai và phân bổ cố định từng vùng lãnh thổ nhất định và gắn liền với điều kiện hình thành của của đất đai quyết định. Mặt khác, tính đa dạng phong phú của đất đai còn do yêu cầu, đặc điểm và mục đích sử dụng khác nhau. Đặc điểm này của đất đai đòi hỏi con người khi sử dụng đất đai phải biết khai thác triệt để lợi ích của mỗi loại đất một cách hiệu quả và tiết kiệm trên vùng lãnh thổ.
* Bồi thường và chính sách bồi thường: - Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra và trả lại một cách tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác mang lại. - Thu hồi đất là việc Nhà nước đưa ra quyết định hành chính để thu hồi lại quyền sử dụng đất hoặc thu hồi lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật này. (Luật đất đai (2003), Theo Khoản 6 Điều 4, khái niệm về bồi thường và thu hồi đất, NXB chính trị quốc gia Hà Nội) Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: Là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi. Trong đó giá trị quyền sử dụng đất là giá trị bằng tiền của quyền sử dụng đất đối với một diện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định.
- Hỗ trợ: Hỗ trợ là trao đổi, giúp đỡ lẫn nhau trong quá trình để giảm tối thiểu sự tổn hại về vật chất hay tinh thần. 6 Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: Là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới. - Tái định cư (TĐC) TĐC là việc di chuyển đến một nơi khác để sinh sống và làm việc. TĐC bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển nhằm phục vụ những lợi ích cho cộng đồng TĐC được hiểu là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất tinh thần tại đó.
Qua đó, TĐC là một hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế, xã hội đối với một bộ phận dân cư đã phải gánh chịu vì sự phát triển chung. Hiện nay như ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí TĐC bằng một trong các hình thức sau: + Bồi thường bằng nhà ở + Bồi thường bằng giao đất ở mới + Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở TĐC là một bộ phận không thể tách rời và giữ vị trí rất quan trọng trong chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng. Cơ sở pháp lý của đề tài nghiên cứu Đề tài nghiên cứu được thực hiện về công tác Bồi thường, GPMB khi Nhà nước thu hồi đất. Qua đó thấy được đây là quá trình áp dụng luật đất đai, các nghị định, các văn bản hướng dẫn cụ thể của Nhà nước và các quy định văn bản hướng dẫn cụ thể của UBND tỉnh Thái Nguyên đối với việc thu hồi đất của người dân để phục vụ cho công tác GPMB dự án khu đô thị.
Những văn bản pháp lý của Nhà nước về công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 7 Xuất phát từ những vai trò, tầm quan trọng và ý nghĩa của đất đai, đối với chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước, Nhà nước ta đã xây dựng một hệ thống chính sách về luật đất đai, tạo hành lang pháp lý trong hoạt động quản lý và sử dụng đất trong phạm vi toàn nước. Thông qua các hiến pháp, luật đất đai và các văn bản pháp luật liên quan, Nhà nước ta thực hiện quyền sở hữu về đất đai bằng việc xác lập các chế độ pháp lý về quản lý và sử dụng đất của các cơ quan có thẩm quyền, để đảm bảo thực hiện thống nhất mục tiêu "Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ đất đai theo quy hoạch và pháp luật". Trong giai đoạn đất nước đã và đang đẩy mạnh CNH-HĐH kéo theo những phát sinh trong quá trình sử dụng và quản lý đất đâi, Luật đất đai cũ không còn phù hợp với tình hình hiện hữu của đất nước. Do đó Luật đất đai 2003 ra đời và được Quốc hội thông qua ngày 26/11/2003 luật này có hiệu lực từ ngày 01/ 07/ 2004.
Theo Luật đất đai năm 2003 đã khẳng định: “Đất đai là thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý đất đai trong cả nước”. Theo đó Luật Đất đai 2003 đã sửa đổi và bổ sung từ 7 nội dung quản lý hành chính Nhà nước về đất đai thành 13 nội dung cho phù hợp với tình hình mới của đất nước, trong đó có những nội dung về công tác bồi thường, GPMB. Đến năm 2013, lại có quyết định thay đổi một số điều và nội dung trong bô luật đất đai 2003 và luật đất đai 2013 đã ra đời và được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2013 với 15 nội dung quản lý hành chính Nhà nước về đất đai. Ngoài ra, trong thời gian thực thi Luật đất đai 2013 thì Chính phủ và bộ Tài nguyên & Môi trường còn ban hành một số các văn bản dưới luật, đó là các nghị định & các thông tư hướng dẫn thi hành luật đất đai như: + Nghị định 17/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 27/01/2006 về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 197/2004/NĐ-CP.
+ Nghị định 44/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 05 năm 2014 của chính phủ quy định về giá đất. + Nghị định 123/2007/NĐ-CP của Chính phủ ngày 27/7/2007 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 về phương pháp xác định giá và khung giá các loại đất. 8 + Thông tư 23/2014/TT-BTNMT ngày 19 tháng 05 năm 2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường về Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất. + Thông tư 116/2004/TT-BTC của Bộ Tài chính về việc hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.
+ Nghị định 47/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 05 năm 2014 của chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất. + Nghị định số: 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ, về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; giá đất; thu tiền sử dụng đất; thu tiền thuê đất, thuê mặt nước; xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai được thực hiện theo các Nghị định khác của Chính phủ. + Nghị định 188/2004/NĐ-CP ngày 29/10/2004 của Chính phủ về giá đất + Thông tư số: 37/2014/TT-BTNMT ngày 30/6/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường, Quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất. Những văn bản của UBND tỉnh Thái Nguyên về công tác bồi thường, giải phóng mặ bằng Quyết định số: 31/2014/QĐ-UBND ngày 22/8/2014 của UBND tỉnh Thái Nguyên về việc ban hành Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi dất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.