ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Nói đến đất đai thì không ai có thể phủ nhận được vai trò to lớn của nó đối với sự sống của con người cũng như của các sinh vật trên hành tinh này. Nếu không có đất đai thì không thể nào có sự tồn tại của con người và các sinh vật khác. Nó như là một sản phẩm của thiên nhiên đã ban tặng cho con người và bằng trí thông minh cũng như sự sáng tạo của mình mà con người đã biết đón nhận và khai thác nó để phục vụ cho nhu cầu phát triển của mình.
Đối với mỗi quốc gia, đất đai đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội. Đất đai là địa điểm, là cơ sở của các Thành phố, làng mạc, các công trình công nghiệp, giao thông. Đất đai tham gia vào tất cả các ngành sản xuất vật chất của xã hội như là một tư liệu sản xuất đặc biệt, là nguồn đầu vào không thể thay thế. Ở nước ta với một diện tích nhỏ và dân số lại rất đông nên nhu cầu sử dụng đất là rất cao, đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay khi mà quá trình Đô thị hoá đang diễn ra mạnh mẽ, đòi hỏi Nhà nước phải quản lý làm sao cho việc sử dụng đất đai phù hợp và mang lại hiệu quả cao nhất.
Trong những năm qua, trên khắp các vùng, miền của đất nước, nhiều khu công nghiệp, khu đô thị mới được xây dựng, hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội được nâng cấp, xây mới ngày càng đồng bộ và hiện đại. Nhờ đó, bộ mặt của đất nước đã thay đổi nhanh chóng theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại và văn minh. Việc thu hồi đất bao gồm cả đất ở và đất nông nghiệp cho xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, các công trình công cộng, phục vụ lợi ích quốc gia dẫn đến đất cho sản xuất - kinh doanh của người dân bị thu hẹp, phải thay đổi chỗ ở và điều kiện sống. Vì vậy việc thu hồi, bố trí, sắp xếp lại đất đai đáp ứng cho nhu cầu trên một cách khoa học, tạo điều kiện cho sự phát triển lâu dài và bền vững là một vấn đề lớn và cấp thiết.
Hiện nay một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến việc các dự án đầu tư được triển khai chậm là do công tác đền bù thiệt hại GPMB gặp rất nhiều khó khăn vướng mắc. 2 Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách và đã được các địa phương nỗ lực vận dụng để giải quyết vấn đề bồi thường, tái định cư, bảo đảm việc làm, thu nhập và đời sống của người dân có đất bị thu hồi. Song tình trạng thiếu việc làm, thất nghiệp, không chuyển đổi được nghề nghiệp, khó khăn trong cuộc sống sinh hoạt nơi ở mới, đặc biệt đối với người nông dân bị thu hồi đất đã và đang diễn ra ở nhiều địa phương. Nguyên nhân này một phần do nhiều nơi thực hiện đền bù, tái định cư, đào tạo, giải quyết việc làm cho người dân bị thu hồi đất còn chưa hợp lý, dẫn đến tình trạng khiếu kiện gây mất trật tự, an ninh xã hội.
Bên cạnh đó, bản thân người dân bị thu hồi đất còn thụ động trông chờ vào Nhà nước, chưa tích cực tự đào tạo để đáp ứng với sự nghiệp CNH, HĐH đất nước. Ngoài ra khung giá bồi thường của nhà nước thấp hơn so với giá thị trường nên người dân không chấp nhận mức giá đó, họ cho rẳng mức bồi thường như vậy là chưa thỏa đáng. Do đó, các hộ không tự nguyện di chuyển, điều đó đã làm chậm tiến độ GPMB, ảnh hưởng nhiều đến thời gian hoàn thành dự án. Được sự đồng ý của ban giám hiệu nhà trường, ban chủ nhiệm khoa TN&MT trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá thực trạng công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án xây dựng khu dân cư số 3 tại Phường Quán Triều - thành phố Thái Nguyên - tỉnh Thái Nguyên”.
Mục đích nghiên cứu Đề tài được nghiên cứu nhằm mục đích sau: + Nghiên cứu, đánh giá thực trạng việc tổ chức thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ GPMB tại địa bàn phường Quán Triều. + Trên cơ sở nghiên cứu đánh giá những tìm ra những thuận lợi khó khăn còn tồn tại trong công tác GPMB, từ đó rút ra những kinh nghiệm cho công tác bồi thường GPMB trên địa bàn phường. + Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị góp phần giải quyết những tồn tại, khó khăn trong quá trình thực hiện nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án đầu tư trên địa bàn. Yêu cầu của đề tài - Nắm vững chính sách bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng cũng như các văn bản pháp lý có liên quan.
- Nắm chắc khung giá bồi thường của Chính phủ, địa phương và các Quyết định có liên quan. - Các số liệu, tài liệu, khảo sát, điều tra phải đảm bảo tính trung thực, chính xác, phản ánh đúng hiện trạng và tình hình thực tế. - Tổ chức trao đổi, toạ đàm về tình hình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ GPMB với một số cơ quan nhà nước trực tiếp thực hiện. - Nghiên cứu vững chắc các đối tượng, mục đích và phạm vi cần nghiên cứu từ đó đánh giá được những tồn tại, khó khăn do nguyên nhân từ đâu? để đưa ra những giải pháp nhằm tháo gỡ những khó khăn và đẩy nhanh tiến độ thực hiện công tác giải phóng mặt bằng.
Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học: Bổ sung những kiến thức đã học, học hỏi những kiến thức, kinh nghiệm thực tế, nắm chắc những quyết định về bồi thường GPMB bằng việc áp dụng trực tiếp những kiến thức đó vào thực tế. - Ý nghĩa thực tiễn: đề tài góp phần đề xuất các giải pháp để thực hiện công tác bồi thường GPMB khi Nhà nước thu hồi đất có hiệu quả hơn. 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU 2. Tổng quan về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 2.
Khái niệm về bồi thường và hỗ trợ Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra sao cho tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác. Bồi thường khi nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng dất và tài sản có trên diện tích đất đó cho người bị thu hồi đất. Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm cũng như giúp đỡ về hành chính đối với những người bị thu hồi đất để đảm bảo đời sống cho người dân. Việc bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất được thực hiện: - Bổi thường hoặc hỗ trợ đối với toàn bộ diện tích đất nhà nước thu hồi.
- Bồi thường hoặc hỗ trợ vể tài sản hiện có gắn với đất và các chi phí đầu tư vào đất bị nhà nước thu hồi. - Hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và các hỗ trợ khác cho người khác cho người bị thu hồi đất. - Hỗ trợ để ổn định sản xuất và đời sống tại khu tái định cư. Ngoài các khoản hỗ trợ còn một hình thức bồi thường nữa là tái định cư.
Nghĩa là người sử dụng đất phải được hỗ trợ ổn định về chỗ ở, có điều kiện sống tốt hơn hoặc bằng chỗ ở cũ, được hỗ trợ ổn định đời sống sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề, tạo điều kiện cho người dân sống và ổn định. Quá trình tái định cư được hiểu là bồi thường thiệt hại về đất, tài sản, di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu đến kinh tế - xã hội đối với một bộ phận dân cư vì sự phát triển chung. Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ GPMB Quá trình bồi thường GPMB là quá trình đa dạng và phức tạp, nó thể hiện khác nhau giữa các dự án, liên quan đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội. Do đó, quá trình bồi thường GPMB có các đặc điểm sau: 5 - Tính đa dạng: mỗi dự án được tiến hành trên các vùng đất khác nhau với các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và trình độ dân trí nhất định.
Do vậy, quá trình bồi thường GPMB mang từng đặc điểm riêng biệt đối với từng dự án. - Tính phức tạp: đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mỗi người dân. Đối với vùng nông thôn thì đất đai là tư liệu sản xuất không thể thiếu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp. Đối với đô thị, đất đai là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân.
Do vậy, dựa vào các đặc điểm trên mà chúng ta thấy quá trình bồi thường thiệt hại ở mỗi dự án là khác nhau. Những yếu tố tác động đến công tác bồi thường GPMB Trong quá trình thực hiện bồi thường GPMB có rất nhiều yếu tố tác động, nó có thể thúc đẩy quá trình diễn ra nhanh nhưng cũng có thể làm chậm tiến độ, điều đó phụ thuộc rất nhiều yếu tố như: - Yếu tố quản lý Nhà nước về đất đai. - Tác động của công tác quy hoạch, kế hoạch hóa việc sử dụng đất. - Nhiệm vụ ban hành và quản lý thực hiện các văn bản pháp luật về quản lý, sử dụng đất tác động đến công tác bồi thường GPMB.
- Tác động của công tác giao đất, cho thuê đất. - Đăng ký đất đai, lập và quản lý hồ sơ địa chính, quản lý hợp đồng sử dụng đất, thống kê, kiểm kê, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. - Thanh tra, kiểm tra công tác quản lý Nhà nước về đất đai và quản lý sử dụng đất đai. - Giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo các vi phạm trong quản lý và sử dụng đất đai.
Cơ sở khoa học và cơ sở pháp lý 2. Cơ sở khoa học Giải phóng mặt bằng là quá trình đa dạng và phức tạp. Nó thể hiện khác nhau đối với mỗi dự án, nó liên quan trực tiếp đến lợi ích của bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội.