CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 1. Một số khái niệm 1.1 Bồi thường Theo Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, Đại từ điển Tiếng việt (1998): Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra. Đền bù là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao.
Như vậy, bồi thường là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể bị thiệt hại vì hành vi của một chủ thể khác Luật Đất đai 2013 giải thích: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất” (Khoản 12, Điều 3). Hỗ trợ Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, Đại từ điển Tiếng việt (1998) định nghĩa: Hỗ trợ là giúp đỡ nhau, giúp thêm vào. Theo Luật Đất đai năm 2013: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” (Khoản 14, Điều 3). Tái định cư Theo Từ điển tiếng Việt: “tái” là lần thứ hai, lại một lần nữa, “định cư” là ở một nơi nhất định để sinh sống, làm ăn (Ngọc Lương, 2011) Theo thuật ngữ được đưa ra tại Khung chính sách tái định cư (RPF) thì tái định cư bao hàm tất cả những thiệt hại trực tiếp về kinh tế và xã hội gây ra bởi việc thu hồi đất và hạn chế sự tiếp cận, cùng với những biện pháp đền bù và sửa chữa.
Tái định cư không hạn chế sự di dời về mặt vật chất. Tái định cư có thể tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể, bao gồm: (i) THĐ và các công trình trên đất, bao gồm cả việc kinh doanh, buôn bán; (ii) Sự di dời về mặt vật chất; và (iii) Sự khôi phục kinh tế của những người bị ảnh hưởng nhằm cải thiện hoặc ít nhất là phục hồi thu nhập và mức sống (CPO, 2022). 4 Trên cơ sở tổng hợp các quy định nội dung điều chỉnh về vấn đề tái định cư khi Nhà nước THĐ, có thể hiểu: “Tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được áp dụng khi hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài bị thu hồi đất ở hợp pháp mà phải di chuyển chỗ ở và không còn chỗ ở nào khác trên địa bàn cấp xã nơi có đất ở bị thu hồi thì được bố trí tái định cư bằng việc giao đất ở, nhà ở hoặc bằng tiền”. Tái định cư được hiểu theo nghĩa hẹp là sự bố trí lại chỗ ở mới hoặc tại nơi ở cũ trong trường hợp dự án chỉnh trang đô thị, khu dân cư cho các hộ gia đình, cá nhân bị THĐ mà phải di chuyển chỗ ở (Trần Vang Phủ, 2023).
Một số khái niệm liên quan khác - Nhà nước giao đất là việc Nhà nước ban hành quyết định giao đất để trao quyền sử dụng đất cho đối tượng có nhu cầu sử dụng đất. - Nhà nước cho thuê đất là việc Nhà nước quyết định trao quyền sử dụng đất cho đối tượng có nhu cầu sử dụng đất thông qua hợp đồng cho thuê quyền sử dụng đất. - Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất là việc Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người đang sử dụng đất ổn định mà không có nguồn gốc được Nhà nước giao đất, cho thuê đất thông qua việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất lần đầu đối với thửa đất xác định. - Giá đất là giá trị của quyền sử dụng đất tính trên một đơn vị diện tích đất.
- Giá trị quyền sử dụng đất là giá trị bằng tiền của quyền sử dụng đất đối với một diện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định. Đặc điểm của quá trình bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là khâu đầu tiên trong quá trình thực hiện dự án và cũng là khâu quan trọng quyết định tiến độ của mỗi dự án. Công việc này mang tính chất phức tạp, tốn kém nhiều thời gian, công sức và tiền của. Ngày nay, công việc này ngày càng trở nên khó khăn hơn do đất đai ngày càng có giá trị và khan hiếm.
Bên cạnh đó công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư liên quan đến lợi ích của nhiều cá nhân, tập thể và của toàn xã hội. Ở các địa phương khác nhau thì công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cũng có nhiều đặc điểm khác nhau. Chính vì vậy, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư mang tính đa dạng và phức tạp: 5 - Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và trình độ dân trí nhất định. Đối với khu vực nội thành, khu vực ven đô, khu vực ngoại thành.
mật độ dân cư khác nhau, ngành nghề đa dạng và đều hoạt động sản xuất theo đặc trưng riêng của vùng đó. Do đó, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt. - Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân. Ở khu vực nông thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn.
Do đó, tâm lý người dân khu vực này là phải giữ được đất để sản xuất. Mặt khác, cây trồng vật nuôi trên vùng đó cũng đa dạng, không được tập trung một loại nhất định nên gây khó khăn cho công tác định giá bồi thường. Đối với đất ở lại càng phức tạp hơn do những nguyên nhân sau: + Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán là ngại di chuyển chỗ ở. + Do yếu tố lịch sử để lại nên nguồn gốc sử dụng đất phức tạp và do cơ chế chính sách chưa đáp ứng được với nhu cầu thực tế sử dụng đất nên chưa giải quyết được các vướng mắc tồn tại cũ.
+ Việc quản lý đất đai chưa chặt chẽ dẫn đến các hiện tượng lấn chiếm, xây dựng nhà trái phép nhưng lại không được chính quyền địa phương xử lý dẫn đến việc phân tích hồ sơ đất đai và áp giá phương án bồi thường gặp rất nhiều khó khăn. + Thiếu quỹ đất dành cho xây dựng khu tái định cư cũng như chất lượng khu tái định cư thấp, chưa đảm bảo được yêu cầu. + Việc áp dụng giá đất ở để tính bồi thường giữa thực tế và quy định của nhà nước có những khoảng cách khá xa cho nên việc triển khai thực hiện cũng không được sự đồng thuận của những người dân. Những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi thu hồi đất Quá trình thực hiện chính sách diễn ra trong thời gian dài và có liên quan đến nhiều tổ chức, cá nhân, vì thế kết quả thực hiện chính sách sẽ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, cụ thể: 6 * Yếu tố chính sách, pháp luật đất đai Đất đai là nguồn tài nguyên của quốc gia, là đối tượng quản lý phức tạp và luôn có sự biến động từng ngày.
Để thực hiện công tác quản lý Nhà nước về đất đai được tốt đòi hỏi các văn bản pháp lý về đất đai phải có sự thống nhất, ổn định và phù hợp với từng điều kiện thực tế. Vì công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là công tác thực thi những chính sách, pháp luật đưa ra. Tuy nhiên, tính ổn định và sự thống nhất của chính sách, pháp luật đất đai qua các thời kỳ có sự thay đổi liên tục làm ảnh hưởng đến công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. * Yếu tố tài chính Yếu tố tài chính có vai trò quyết định đến tiến độ cũng như sự thành công của các dự án, vì nguồn quỹ đất sạch để đầu tư xây dựng phát triển kinh tế - xã hội ngày càng ít, tỷ lệ dự án phải bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm tỷ lệ hầu hết các dự án.
Vì vậy, cần có nguồn vốn để bồi thường về đất, tài sản trên đất, hỗ trợ là yếu tố then chốt. Phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chỉ được thực hiện khi có đủ nguồn vốn, ngược lại dự án sẽ bị chậm tiến độ, bị treo. Ngoài ra, nền kinh tế ngày càng phát triển, nhu cầu về đất đai ngày càng lớn chính vì vậy mà giá đất luôn thay đổi và tăng cao, điều đó chứng tỏ yếu tố nguồn vốn là một yếu tố có sức ảnh hưởng rất lớn đến thực thi chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. * Yếu tố người sử dụng đất Để thực thi chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được thuận lợi và đúng tiến độ thì yếu tố người sử dụng đất đóng vai trò quan trọng.
Nếu người sử dụng đất am hiểu về luật đất đai, hiểu được lợi ích của dự án đem lại đối với cộng đồng thì việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư sẽ được giải quyết đúng tiến độ. Nhiều dự án người dân không đồng tình với chính sách bồi thường dẫn đến khiếu nại, tố cáo kéo dài làm ảnh hưởng đến tiến độ của dự án. * Yếu tố về tổ chức thực hiện Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là một quá trình phức tạp vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống, kinh tế người bị thu hồi đất. Nếu thực hiện tốt công tác tuyên truyền về luật đất đai và công tác bồi thường thỏa đáng đối với người bị thu hồi đất thì quá trình thực hiện bồi thường sẽ diễn ra nhanh.
Còn công tác bồi thường, hỗ trợ 7 và tái định cư thực hiện không tốt sẽ dẫn đến các ý kiến phản đối của người dân, khiếu nại, khiếu kiện kéo dài. Do vậy, để thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cần phải tuyên truyền sâu rộng đến từng người dân trong khu vực thu hồi đất để họ hiểu về luật đất đai, luật khiếu nại tố cáo…ngoài ra cần có những điều tra ý kiến của người dân trước khi thực hiện dự án, giá đất trong khu vực thu hồi để có những kế hoạch bồi thường được thỏa đáng.