Tổng quan nghiên cứu

Huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang sở hữu tổng diện tích tự nhiên 113.242,26 ha, trong đó quỹ đất nông nghiệp chiếm tới 90,21% (tương đương 102.157,29 ha) và dân số sinh sống tại khu vực nông thôn chiếm 91,21% với 155.829 người. Khi các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn được triển khai, việc thu hồi đất nông nghiệp là một tất yếu khách quan nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, song cũng đặt ra nhiều thách thức đối với việc bảo đảm quyền lợi và ổn định sinh kế của người dân. Dự án đầu tư xây dựng đường Hồ Chí Minh đoạn Chợ Mới - Bình Ca - Quốc lộ 2 là công trình giao thông trọng điểm quốc gia, giữ vai trò huyết mạch kết nối liên vùng và tạo động lực phát triển kinh tế cho vùng trung du, miền núi phía Bắc. Tuy nhiên, công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng trên địa bàn huyện Yên Sơn với quy mô thu hồi 17,15 ha đất và tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ hơn 40,53 tỷ đồng đã tác động sâu sắc đến đời sống của hàng trăm hộ gia đình địa phương.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng triển khai công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và hỗ trợ tái định cư tại dự án đường Hồ Chí Minh qua địa bàn 2 xã Phú Thịnh và Thái Bình thuộc huyện Yên Sơn trong giai đoạn 2016 - 2017. Đề tài tập trung phân tích những tác động đa chiều đến đời sống kinh tế, xã hội và môi trường của các đối tượng bị thu hồi đất, nhận diện rõ những thuận lợi, rào cản về cơ chế chính sách, đơn giá và quy trình thực hiện. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa mức độ hài lòng của 90 hộ dân đại diện, phân tích chi tiết biến động thu nhập sau giải tỏa, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả giải phóng mặt bằng và bảo đảm sinh kế lâu dài cho cộng đồng dân cư trong các dự án phát triển cơ sở hạ tầng tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết sở hữu toàn dân về đất đai do Nhà nước đại diện quản lý và khung phân tích phục hồi sinh kế trong kinh tế học phúc lợi. Theo quy định của Luật Đất đai năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành như Nghị định số 43/2014/NĐ-CP, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP, Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường, Nhà nước thực hiện quyền thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Hệ thống khung lý thuyết của đề tài xoay quanh 4 khái niệm trung tâm: Giải phóng mặt bằng (quá trình di dời công trình xây dựng, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu và dân cư trên diện tích đất quy định để tạo quỹ đất sạch); Bồi thường về đất (việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất); Hỗ trợ khi thu hồi đất (chính sách trợ giúp của Nhà nước cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm); Tái định cư (việc bố trí chỗ ở mới hợp pháp, bảo đảm điều kiện sinh hoạt cho các hộ bị thu hồi toàn bộ nhà ở). Trên cơ sở thực tiễn địa phương, nghiên cứu vận dụng hệ thống văn bản pháp lý của Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang gồm Quyết định số 22/2017/QĐ-UBND, Quyết định số 05/2015/QĐ-UBND và Quyết định số 06/2015/QĐ-UBND quy định chi tiết về đơn giá bồi thường thiệt hại tài sản và cơ chế hỗ trợ ổn định đời sống khi thu hồi đất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập chính thống từ Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Tuyên Quang, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Yên Sơn, Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh Tuyên Quang và Ủy ban nhân dân 2 xã Phú Thịnh, Thái Bình giai đoạn 2016 - 2017, bao gồm hồ sơ kỹ thuật, các quyết định phê duyệt phương án bồi thường và số liệu thống kê kinh tế - xã hội địa phương.

Về dữ liệu sơ cấp, đề tài xác định cỡ mẫu khảo sát là 90 hộ gia đình trực tiếp bị thu hồi đất tại 2 xã Phú Thịnh và Thái Bình. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng dựa trên mức độ mất đất nông nghiệp: nhóm 1 gồm 60 hộ bị thu hồi dưới 30% diện tích đất sản xuất (30 hộ/xã) và nhóm 2 gồm 30 hộ bị thu hồi trên 30% diện tích đất sản xuất (15 hộ/xã). Việc áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng giúp phản ánh chính xác sự khác biệt về mức độ tổn thương kinh tế giữa các nhóm đối tượng. Phương pháp thống kê mô tả, tổng hợp trên phần mềm Excel và phương pháp so sánh đối chiếu giữa quy định pháp luật với thực tiễn được lựa chọn nhằm lượng hóa khách quan các chỉ tiêu kinh tế, kiểm chứng tính minh bạch của quy trình bồi thường trong suốt thời gian thực hiện nghiên cứu từ năm 2017 đến năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tổng diện tích đất thu hồi để thực hiện dự án đường Hồ Chí Minh trên địa bàn huyện Yên Sơn là 17,15 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo với 16,53 ha (chiếm 96,38%), còn lại là đất phi nông nghiệp với 0,62 ha (chiếm 3,62%). Diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi lớn do tuyến đường được xây dựng mới hoàn toàn, chủ yếu chạy qua các khu vực canh tác lúa, đất trồng cây hàng năm và đất rừng sản xuất của hộ gia đình.

Thứ hai, tổng kinh phí bồi thường và hỗ trợ được phê duyệt theo Quyết định số 326/QĐ-UBND ngày 27/9/2016 (Tiểu dự án 1) và Quyết định số 95/QĐ-UBND ngày 31/3/2017 (Tiểu dự án 2) của Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang là 40.533.284.000 đồng. Trong đó, kinh phí chi trả trực tiếp cho các hộ dân là 39.702.284.000 đồng (chiếm 97,95%), kinh phí phục vụ công tác tổ chức bồi thường giải phóng mặt bằng là 831.000.000 đồng (chiếm 2,05%).

Thứ ba, công tác thu hồi đất tạo ra sự phân hóa sinh kế rõ rệt giữa hai nhóm hộ điều tra. Đối với 60 hộ mất dưới 30% diện tích đất, khoảng 85% số hộ vẫn duy trì tốt mức sống nhờ tiếp tục canh tác trên phần đất còn lại kết hợp tái đầu tư nguồn tiền bồi thường. Ngược lại, trong số 30 hộ mất trên 30% diện tích, có tới khoảng 73% số hộ gặp trở ngại trong việc tìm kiếm việc làm mới, phải chuyển sang làm thuê thời vụ hoặc kinh doanh nhỏ lẻ do thiếu vốn và kỹ năng nghề phi nông nghiệp.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả đạt được trong công tác giải phóng mặt bằng tại huyện Yên Sơn xuất phát từ việc chính quyền địa phương thực hiện chặt chẽ quy trình 10 bước theo luật định, đồng thời bảo đảm công khai thông tin dự án. Tỷ lệ đồng thuận chính sách của người dân đạt mức cao trên 80% nhờ công tác tuyên truyền và niêm yết công khai phương án chi trả đúng hạn. So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại khu vực miền núi phía Bắc, chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và tạo việc làm bằng tiền mặt theo Quyết định số 06/2015/QĐ-UBND đã tạo nguồn vốn tức thời cho người dân, song việc thiếu các khóa đào tạo nghề thực chất gắn với nhu cầu thị trường là nguyên nhân khiến nhóm hộ mất nhiều đất khó phục hồi thu nhập bền vững.

Trong công tác trình bày dữ liệu học thuật, cơ cấu diện tích thu hồi có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ tròn so sánh tỷ trọng giữa đất nông nghiệp (96,38%) và đất phi nông nghiệp (3,62%). Bên cạnh đó, bảng số liệu phân bổ kinh phí theo từng tiểu dự án giúp người đọc theo dõi rõ ràng sự chênh lệch giữa nguồn chi trả trực tiếp cho người dân (39,70 tỷ đồng) và chi phí tổ chức hành chính (831 triệu đồng), khẳng định tính minh bạch và tính chuẩn xác của hồ sơ quyết toán ngân sách nhà nước.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao tính minh bạch và tăng cường công tác đối thoại trong xác định giá đất bồi thường. Ủy ban nhân dân huyện Yên Sơn chủ trì phối hợp với Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh Tuyên Quang tổ chức niêm yết công khai 100% dự thảo phương án bồi thường tại trụ sở xã và nhà văn hóa thôn, đồng thời tổ chức đối thoại trực tiếp với người dân trong thời hạn tối đa 15 ngày kể từ ngày công bố nhằm đạt tỷ lệ đồng thuận trên 95% trước quý II/2019.

Thứ hai, đổi mới chính sách đào tạo nghề và tái thiết sinh kế dài hạn cho người dân bị mất đất. Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Yên Sơn phối hợp với các cơ sở đào tạo nghề trên địa bàn tỉnh mở tối thiểu 2 khóa đào tạo nghề phi nông nghiệp mỗi năm, tập trung vào kỹ thuật cơ khí, chế biến nông lâm sản và dịch vụ thương mại, phấn đấu đạt mục tiêu 100% người lao động thuộc diện thu hồi trên 30% đất sản xuất có việc làm mới ổn định sau 6 đến 12 tháng kể từ khi nhận tiền bồi thường.

Thứ ba, tinh gọn quy trình thẩm định hồ sơ và rút ngắn thời gian chi trả bồi thường. Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư huyện Yên Sơn cùng Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện tiến hành rà soát, rút ngắn thời gian chi trả tiền bồi thường xuống dưới 30 ngày kể từ ngày ban hành quyết định phê duyệt phương án, bảo đảm tiến độ giải ngân 100% nguồn vốn hơn 40,53 tỷ đồng phục vụ thi công đúng kế hoạch.

Thứ tư, tăng cường kiểm tra, giám sát môi trường và hoàn trả công trình hạ tầng dân sinh. Ban Quản lý dự án đường Hồ Chí Minh phối hợp cùng Ủy ban nhân dân các xã Phú Thịnh và Thái Bình thiết lập cơ chế kiểm tra định kỳ 1 tháng/lần, cam kết hoàn trả 100% hệ thống kênh mương tưới tiêu và đường gom dân sinh bị chia cắt trong thời hạn 3 tháng sau khi giải phóng mặt bằng, hạn chế triệt để nguy cơ ngập úng mùa mưa và khói bụi ảnh hưởng đến đời sống của 42.716 hộ dân trên địa bàn toàn huyện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ quản lý nhà nước và chuyên viên địa chính tại các Sở Tài nguyên và Môi trường, Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện: Luận văn cung cấp tài liệu tham khảo thực tiễn về quy trình 10 bước giải phóng mặt bằng, phương pháp xử lý vướng mắc trong xác định nguồn gốc đất và cơ chế lập dự toán bồi thường cho các dự án giao thông liên tỉnh.

Thứ hai, Ban Quản lý dự án đường Hồ Chí Minh và các chủ đầu tư hạ tầng giao thông: Tài liệu hỗ trợ các chủ đầu tư nhận diện sớm các rủi ro xã hội, dự báo chi phí đền bù dựa trên quy mô thực tế 17,15 ha đất và xây dựng lộ trình phối hợp hiệu quả với chính quyền địa phương nhằm tránh chậm trễ mặt bằng thi công.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý đất đai, Quản lý công và Kinh tế phát triển: Đây là công trình tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa số liệu thứ cấp của cơ quan quản lý và 90 mẫu điều tra xã hội học thực địa, giúp củng cố kỹ năng phân tích chính sách đất đai và đánh giá tác động kinh tế - xã hội.

Thứ tư, các tổ chức tư vấn thẩm định giá đất và đơn vị tư vấn quy hoạch phát triển nông thôn: Đề tài mang lại góc nhìn đa chiều về tương quan giữa chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và khả năng phục hồi thu nhập của người dân, phục vụ đắc lực cho công tác lập phương án bồi thường, hỗ trợ sinh kế khả thi trong các dự án tương lai.

Câu hỏi thường gặp

Dự án đường Hồ Chí Minh qua huyện Yên Sơn đã thu hồi bao nhiêu diện tích đất và tổng kinh phí bồi thường là bao nhiêu? Dự án đã thu hồi tổng cộng 17,15 ha đất, trong đó đất nông nghiệp chiếm 16,53 ha (96,38%) và đất phi nông nghiệp là 0,62 ha. Tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ được phê duyệt theo các quyết định của Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang đạt hơn 40,53 tỷ đồng, trong đó 39,70 tỷ đồng được chi trả trực tiếp cho người dân.

Những địa bàn cấp xã nào tại huyện Yên Sơn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ công tác giải phóng mặt bằng của dự án? Hai địa bàn chịu ảnh hưởng trực tiếp và được lựa chọn làm phạm vi nghiên cứu trọng điểm là xã Phú Thịnh và xã Thái Bình thuộc huyện Yên Sơn. Các hạng mục công trình bao gồm Tiểu dự án 1 (cầu Bình Ca và đường dẫn) cùng Tiểu dự án 2 (đường dẫn cầu Bình Ca đoạn Km0+00 đến Km4+329,7).

Tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp đến thu nhập và việc làm của người dân được ghi nhận ra sao? Khảo sát 90 hộ dân cho thấy sự phân hóa rõ nét: nhóm hộ mất dưới 30% đất nông nghiệp (60 hộ) duy trì được thu nhập ổn định nhờ quỹ đất còn lại. Trong khi đó, nhóm mất trên 30% diện tích (30 hộ) có khoảng 73% số hộ gặp khó khăn trong chuyển đổi nghề và phải làm các công việc thời vụ bấp bênh.

Nghiên cứu đã sử dụng những cơ sở pháp lý chủ yếu nào để đánh giá công tác bồi thường giải phóng mặt bằng? Đề tài căn cứ trực tiếp vào Luật Đất đai năm 2013, Nghị định số 43/2014/NĐ-CP, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP của Chính phủ, Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường, cùng hệ thống văn bản địa phương gồm Quyết định số 22/2017/QĐ-UBND, Quyết định số 05/2015/QĐ-UBND và Quyết định số 06/2015/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang.

Giải pháp trọng tâm nào được đề xuất nhằm giải quyết vấn đề sinh kế lâu dài cho các hộ dân bị thu hồi nhiều đất? Nghiên cứu kiến nghị chính quyền huyện Yên Sơn phối hợp với các cơ sở đào tạo nghề mở tối thiểu 2 lớp dạy nghề phi nông nghiệp hàng năm, đồng thời hỗ trợ vốn vay ưu đãi nhằm bảo đảm 100% lao động bị thu hồi trên 30% đất sản xuất có việc làm mới ổn định sau 6 đến 12 tháng.

Kết luận

Nghiên cứu đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu khoa học và thực tiễn đề ra thông qua 5 kết luận then chốt:

  • Đánh giá có hệ thống thực trạng thu hồi 17,15 ha đất và giải ngân hơn 40,53 tỷ đồng phục vụ dự án đường Hồ Chí Minh qua huyện Yên Sơn.
  • Khẳng định tính đúng đắn, minh bạch trong quy trình tổ chức thực hiện của các cơ quan chức năng tỉnh Tuyên Quang, tạo được sự đồng thuận cao từ cộng đồng.
  • Làm rõ bức tranh phân hóa sinh kế giữa nhóm hộ mất dưới 30% đất và nhóm hộ mất trên 30% diện tích đất sản xuất nông nghiệp.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền với chỉ tiêu định lượng, mốc thời gian và trách nhiệm của từng cơ quan chuyên trách.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học thực chứng quý giá cho công tác quản lý đất đai và lập chính sách bồi thường tại các huyện miền núi.

Về lộ trình tiếp theo, chính quyền địa phương cần tập trung hoàn thiện chính sách hỗ trợ việc làm và số hóa cơ sở dữ liệu bồi thường trong giai đoạn 2019 - 2020. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cơ quan hoạch định chính sách được khuyến khích tham khảo chi tiết kết quả nghiên cứu để ứng dụng hiệu quả vào công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tại các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn trên toàn quốc.