Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Đất đai là tài nguyên thiên nhiên hữu hạn, giữ vai trò là tư liệu sản xuất đặc biệt và là nền tảng không gian cho các hoạt động kinh tế – xã hội. Tại Việt Nam, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đã tạo ra những biến động sâu sắc về cơ cấu sử dụng đất. Thành phố Thái Nguyên là trung tâm kinh tế, giáo dục và văn hóa của vùng trung du miền núi phía Bắc, có tốc độ phát triển đô thị gia tăng mạnh mẽ trong giai đoạn 2011 – 2015.
Xã Quyết Thắng nằm ở vị trí cửa ngõ phía Tây, cách trung tâm thành phố Thái Nguyên khoảng 5 km. Địa bàn xã có các tuyến giao thông trọng điểm chạy qua như đường tránh Quốc lộ 3, Tỉnh lộ 270 và Tỉnh lộ 267 (trục đường dẫn vào khu du lịch Hồ Núi Cốc), đồng thời là nơi tập trung nhiều đơn vị trực thuộc Đại học Thái Nguyên. Quá trình đô thị hóa và phát triển cơ sở hạ tầng đã làm phát sinh sự biến động lớn về mục đích và đối tượng sử dụng đất: quỹ đất nông nghiệp dần bị thu hẹp để nhường chỗ cho các công trình sự nghiệp, cơ sở đào tạo, dịch vụ công cộng và nhà ở. Sự chuyển dịch này bên cạnh tác động tích cực đến phát triển kinh tế còn dẫn tới nhiều vấn đề thực tiễn phức tạp như áp lực quản lý hành chính, chuyển đổi việc làm cho nông dân mất đất và nguy cơ suy giảm diện tích canh tác.
Trước thực tiễn đó, khóa luận tốt nghiệp "Đánh giá thực trạng chuyển đổi mục đích sử dụng đất trên địa bàn xã Quyết Thắng, giai đoạn 2011 – 2015" do sinh viên Mai Quý Tùng thực hiện dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Thế Đặng tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên (chuyên ngành Quản lý đất đai) đã xác định rõ hệ thống mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:
- Mục tiêu tổng quát: Đánh giá thực trạng chuyển đổi mục đích sử dụng đất trên địa bàn xã Quyết Thắng giai đoạn 2011 – 2015; phân tích các yếu tố tác động đến quá trình chuyển đổi; từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao đời sống kinh tế cho các hộ nông nghiệp bị thu hồi, chuyển đổi đất.
- Mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể:
- Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội của xã Quyết Thắng.
- Đánh giá thực trạng tình hình sử dụng và biến động chuyển đổi mục đích sử dụng đất giai đoạn 2011 – 2015.
- Phân tích các nhóm yếu tố tác động đến quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại địa phương.
- Đề xuất giải pháp đối với cơ quan quản lý Nhà nước và các hộ nông dân nhằm ổn định sinh kế.
- Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất và các yếu tố ảnh hưởng tại địa phương.
- Không gian nghiên cứu: Toàn bộ địa giới hành chính xã Quyết Thắng, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (diện tích 1.155,52 ha, gồm 10 xóm).
- Thời gian nghiên cứu: Dữ liệu biến động đất đai thu thập trong giai đoạn 2011 – 2015; công tác điều tra thực địa được thực hiện từ tháng 8/2015 đến tháng 11/2015.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khóa luận được xây dựng dựa trên hệ thống cơ sở lý luận quản lý nhà nước về đất đai và khung pháp lý hiện hành của Việt Nam, kết hợp với các bài học kinh nghiệm quốc tế:
-
Khung lý luận và pháp lý:
- Đề tài vận dụng nguyên tắc đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý đại diện chủ sở hữu theo Hiến pháp 1992, Hiến pháp 2013 và Điều 4, Điều 12, Điều 55, Điều 56, Điều 108 Luật Đất đai năm 2013.
- Khung văn bản quy phạm pháp luật trực tiếp gồm: Luật Đất đai (1987, 1993, 2003, 2013), Luật Bảo vệ môi trường 2014, Luật Xây dựng 2003, Luật Bảo vệ và phát triển rừng 2004; các Nghị định số 43/2014/NĐ-CP, Nghị định số 44/2014/NĐ-CP, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP, Nghị định số 102/2014/NĐ-CP, Nghị định số 35/2015/NĐ-CP; Thông tư số 02/2015/TT-BTNMT, Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT; Quyết định số 10/1998/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về định hướng quy hoạch tổng thể phát triển đô thị Việt Nam đến năm 2020.
- Tổng quan tài liệu mở rộng phân tích chính sách đất đai và hệ thống hồ sơ địa chính của Cộng hòa Pháp (quản lý quy hoạch phân cấp từ cấp xã theo Đạo luật 1919 và hệ thống địa chính quy chuẩn) cũng như hệ thống pháp lý đất đai tại Hoa Kỳ.
-
Phương pháp thu thập dữ liệu:
- Phương pháp chuyên gia, chuyên khảo: Tham vấn ý kiến cán bộ quản lý địa chính, lãnh đạo UBND xã Quyết Thắng, cán bộ Phòng Tài nguyên và Môi trường thành phố Thái Nguyên; tổng hợp tài liệu chuyên khảo về đô thị hóa và kinh tế nông hộ.
- Phương pháp điều tra thu thập số liệu thứ cấp: Thu thập số liệu thống kê, kiểm kê đất đai, báo cáo kinh tế – xã hội thường niên từ UBND xã Quyết Thắng, Chi cục Thống kê và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2011 – 2015.
- Phương pháp điều tra thu thập số liệu sơ cấp: Khảo sát nông hộ trên địa bàn 10 xóm với quy mô mẫu chia làm 3 nhóm hộ (mỗi nhóm từ 33 – 34 hộ, tổng số 100 hộ); sử dụng kỹ thuật phỏng vấn cấu trúc bảng hỏi, phỏng vấn bán cấu trúc mở rộng và quan sát thực địa trực tiếp.
-
Phương pháp xử lý và phân tích số liệu:
- Sử dụng phương pháp thống kê so sánh để xác định tỷ lệ cơ cấu, tốc độ tăng/giảm cơ học và biên độ chuyển dịch của từng loại đất qua các mốc thời gian 2011, 2012, 2013, 2014 và 2015.
- Phương pháp tổng hợp – phân tích logic nhằm liên kết mối quan hệ giữa các chỉ tiêu biến động đất đai với các yếu tố nhân khẩu, việc làm và quy hoạch hạ tầng.
Nội dung chính theo từng phần của khóa luận
Khóa luận được kết cấu thành 5 phần chính theo quy chuẩn học thuật của Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên:
Phần 1: Mở đầu
Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ tác động của quá trình đô thị hóa và mở rộng không gian đào tạo đại học tại xã Quyết Thắng. Xác định rõ mục tiêu tổng quát, 4 mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và ý nghĩa khoa học – thực tiễn trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất cấp cơ sở.
Phần 2: Tổng quan tài liệu
Hệ thống hóa cơ sở khoa học và pháp lý về đất đai; phân tích quá trình chuyển biến chính sách đất đai của Việt Nam qua các thời kỳ Luật Đất đai 1987, 1993, 2003 và 2013. Tổng thuật thực trạng suy giảm đất nông nghiệp trên thế giới (với diện tích canh tác toàn cầu 1.500 triệu ha, áp lực bình quân đất canh tác chỉ còn 0,23 ha/người và tại Việt Nam là 0,11 ha/người). Phân tích thực tiễn chuyển đổi đất lúa và đất sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam cùng các kinh nghiệm quản lý đất đai của Pháp và Mỹ.
Phần 3: Nội dung và phương pháp nghiên cứu
Xác định địa bàn nghiên cứu tại xã Quyết Thắng, thời gian thực hiện từ tháng 8/2015 đến tháng 11/2015. Quy định chi tiết nội dung nghiên cứu gồm: điều kiện tự nhiên – kinh tế – xã hội; thực trạng sử dụng đất 2011 – 2015; phân tích các nhân tố ảnh hưởng (gia tăng dân số, việc làm, đô thị hóa, nhận thức người dân); xây dựng hệ phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp (100 phiếu điều tra chia 3 nhóm hộ), dữ liệu thứ cấp và phương pháp xử lý thống kê so sánh.
Phần 4: Kết quả nghiên cứu
Đây là phần nội dung trọng tâm của khóa luận, bao gồm 4 mảng kết quả lớn:
- Đặc điểm địa bàn: Xã có địa hình đồi bát úp cao trung bình 5 – 6 m, nhiệt độ trung bình 22 – 23°C, lượng mưa trung bình 2007 mm/năm (85% tập trung vào mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10), độ ẩm không khí 82%. Thổ nhưỡng gồm đất phù sa (không bồi và ít bồi), đất xám bạc màu và đất feralitic đồi núi (thuận lợi trồng chè với 110,90 ha). Xã có 10 xóm, 7 dân tộc cùng sinh sống, trong đó người Kinh chiếm đa số.
- Hiện trạng và biến động đất đai 2011 – 2015: Phân tích chi tiết số liệu kiểm kê 5 năm liên tục từ 2011 đến 2015; chỉ ra xu hướng giảm dần của đất nông nghiệp và sự gia tăng tương ứng của đất phi nông nghiệp (đặc biệt là đất chuyên dùng và công trình sự nghiệp).
- Các yếu tố ảnh hưởng: Đô thị hóa, gia tăng dân số, sự mở rộng của các trường thuộc Đại học Thái Nguyên, áp lực việc làm sau thu hồi đất và nhận thức của người dân nông thôn.
- Hệ thống giải pháp đề xuất: Phân định giải pháp từ phía cơ quan Nhà nước và giải pháp chủ động đối với các hộ nông dân.
Phần 5: Kết luận và đề nghị
Đưa ra kết luận tổng kết về hiện trạng và tốc độ chuyển đổi đất đai của xã; đề xuất các kiến nghị cụ thể đối với UBND tỉnh Thái Nguyên, UBND thành phố Thái Nguyên và UBND xã Quyết Thắng trong công tác quản lý quy hoạch và hỗ trợ đào tạo nghề.
Kết quả nghiên cứu và đóng góp thực tiễn
1. Số liệu thực trạng và biến động sử dụng đất giai đoạn 2011 – 2015
Tổng diện tích tự nhiên của xã Quyết Thắng trong giai đoạn 2011 – 2014 duy trì ở mức 1.155,52 ha; đến năm 2015 qua rà soát thống kê còn 1.153,74 ha (giảm 1,78 ha do điều chỉnh địa giới kỹ thuật). Biến động cơ cấu các nhóm đất chính qua 5 năm được tổng hợp tại bảng sau:
| Nhóm mục đích sử dụng đất |
Năm 2011 (ha) |
Cơ cấu 2011 (%) |
Năm 2013 (ha) |
Cơ cấu 2013 (%) |
Năm 2015 (ha) |
Cơ cấu 2015 (%) |
Biến động 2015/2011 (ha) |
| I. Nhóm đất nông nghiệp |
793,31 |
68,65 |
792,02 |
68,54 |
772,35 |
66,94 |
-20,96 |
| - Đất sản xuất nông nghiệp |
696,94 |
60,31 |
695,31 |
60,29 |
702,21 |
60,86 |
+5,27 |
| + Đất trồng cây hàng năm |
-- |
-- |
-- |
-- |
357,23 |
30,96 |
-- |
| + Đất trồng lúa |
-- |
-- |
-- |
-- |
266,13 |
23,06 |
-- |
| + Đất trồng cây lâu năm |
-- |
-- |
-- |
-- |
344,98 |
29,90 |
-- |
| - Đất lâm nghiệp |
67,34 |
5,83 |
66,78 |
5,78 |
52,00 |
4,50 |
-15,34 |
| - Đất nuôi trồng thuỷ sản |
28,54 |
2,47 |
28,54 |
2,47 |
18,15 |
1,57 |
-10,39 |
| II. Nhóm đất phi nông nghiệp |
347,37 |
30,06 |
348,89 |
30,19 |
381,39 |
33,06 |
+34,02 |
| - Đất ở tại nông thôn (ONT) |
-- |
-- |
-- |
-- |
69,40 |
6,02 |
-- |
| - Đất chuyên dùng |
253,57 |
21,94 |
254,79 |
22,05 |
285,06 |
24,71 |
+31,49 |
| + Đất trụ sở cơ quan |
2,48 |
0,21 |
2,48 |
0,21 |
3,41 |
0,29 |
+0,93 |
| + Đất quốc phòng |
40,08 |
3,47 |
40,08 |
3,47 |
48,88 |
4,24 |
+8,80 |
| + Đất xây dựng công trình sự nghiệp |
-- |
-- |
-- |
-- |
130,18 |
11,28 |
-- |
| + Đất sản xuất, kinh doanh PNN |
1,59 |
0,14 |
2,67 |
0,23 |
2,91 |
0,25 |
+1,32 |
| + Đất mục đích công cộng |
209,44 |
18,13 |
210,17 |
18,19 |
99,68 |
8,64 |
-109,76 |
| - Đất cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng |
3,20 |
0,28 |
3,20 |
0,28 |
3,92 |
0,34 |
+0,72 |
| - Đất nghĩa trang, nghĩa địa |
3,42 |
0,30 |
3,42 |
0,30 |
2,28 |
0,19 |
-1,14 |
| - Đất sông ngòi, kênh rạch, mặt nước |
21,99 |
1,90 |
21,99 |
1,90 |
20,75 |
1,80 |
-1,24 |
| III. Nhóm đất chưa sử dụng |
14,84 |
1,28 |
14,84 |
1,28 |
0,00 |
0,00 |
-14,84 |
| Tổng diện tích tự nhiên |
1155,52 |
100,00 |
1155,52 |
100,00 |
1153,74 |
100,00 |
-1,78 |
(Nguồn: Số liệu thống kê, kiểm kê đất đai UBND xã Quyết Thắng qua các năm 2011 – 2015)
Phát hiện chính từ số liệu:
- Đất nông nghiệp có xu hướng giảm liên tục từ 793,31 ha (năm 2011) xuống 772,35 ha (năm 2015), giảm ròng 20,96 ha (tương ứng giảm tỷ trọng từ 68,65% xuống 66,94%). Sự suy giảm mạnh nhất diễn ra ở đất lâm nghiệp (giảm 15,34 ha) và đất nuôi trồng thủy sản (giảm 10,39 ha).
- Đất phi nông nghiệp tăng đều đặn từ 347,37 ha (năm 2011) lên 381,39 ha (năm 2015), tăng 34,02 ha (tỷ trọng tăng từ 30,06% lên 33,06%). Trọng tâm tăng trưởng nằm ở đất chuyên dùng (tăng 31,49 ha, đạt 285,06 ha vào năm 2015), trong đó đất công trình sự nghiệp chiếm diện tích rất lớn (130,18 ha, chiếm 11,28% tổng diện tích tự nhiên của xã) do sự hiện diện của các cơ sở giáo dục đại học.
- Toàn bộ 14,84 ha đất chưa sử dụng (chiếm 1,28% năm 2011) đã được khai thác triệt để và chuyển dịch hoàn toàn vào các mục đích nông nghiệp và phi nông nghiệp tính đến năm 2015.
- Tác giả nhận định: Tỷ trọng đất nông nghiệp tại xã vẫn còn chiếm mức cao (xấp xỉ 67%), cho thấy tốc độ chuyển dịch cơ cấu đô thị hóa trên thực tế vẫn diễn ra tương đối chậm so với tiềm năng vị trí tiếp giáp trung tâm đô thị loại I của thành phố Thái Nguyên.
2. Hệ thống giải pháp đề xuất của tác giả
- Giải pháp từ phía cơ quan Nhà nước:
- Nâng cao chất lượng lập, thẩm định và giám sát việc thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; kiên quyết ngăn chặn tình trạng tự ý chuyển đổi mục đích đất nông nghiệp sang đất ở hoặc đất kinh doanh trái phép.
- Hoàn thiện cơ chế bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng thỏa đáng, công khai, minh bạch quyền lợi của người bị thu hồi đất.
- Xây dựng các đề án đào tạo nghề tại chỗ, hỗ trợ vốn vay ưu đãi và định hướng chuyển đổi ngành nghề cho lao động nông nghiệp dôi dư khi bị thu hồi tư liệu sản xuất.
- Giải pháp đối với các hộ nông dân:
- Chủ động tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật nông nghiệp, chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ lúa năng suất thấp sang các loại cây ăn quả, cây chè đặc sản (diện tích chè đạt 110,90 ha) hoặc rau màu hàng hóa có giá trị kinh tế cao.
- Đẩy mạnh phát triển kinh tế hộ gia đình thông qua các hoạt động thương mại dịch vụ quy mô vừa và nhỏ (nhà trọ sinh viên, ăn uống, dịch vụ đời sống) nhằm phục vụ cộng đồng sinh viên các trường đại học đóng trên địa bàn.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế của đề tài:
- Đề tài tập trung phân tích số liệu biến động hành chính trong mốc thời gian 2011 – 2015, chưa lượng hóa sâu sắc các tác động về mặt kinh tế sinh thái và sự suy thoái chất lượng thổ nhưỡng do sức ép đô thị hóa.
- Phạm vi điều tra nông hộ sơ cấp giới hạn ở quy mô 100 hộ gia đình trên địa bàn 10 xóm, chưa phân tách chuyên sâu theo từng nhóm thu nhập chi tiết hoặc từng dự án thu hồi đất cụ thể.
- Hướng nghiên cứu tiếp:
- Khảo sát, đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội – môi trường sau chuyển đổi mục đích sử dụng đất theo chu kỳ quy hoạch 2016 – 2020.
- Nghiên cứu ứng dụng công nghệ hệ thống thông tin địa lý (GIS) và viễn thám để thành lập bản đồ biến động đất đai tự động phục vụ công tác quản lý của chính quyền địa phương.
Giá trị tham khảo
Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho:
- Sinh viên và học viên ngành Quản lý đất đai, Quản lý tài nguyên môi trường, Địa chính: Tham khảo phương pháp xây dựng báo cáo đánh giá hiện trạng sử dụng đất cấp xã, kỹ thuật xử lý số liệu kiểm kê định kỳ và cấu trúc bảng biểu thống kê biến động đất đai theo quy chuẩn của ngành quản lý đất đai.
- Cán bộ quản lý địa chính cấp xã, phường và cán bộ Phòng Tài nguyên và Môi trường: Vận dụng nguồn dữ liệu thực chứng và các phân tích nguyên nhân biến động đất đai tại khu vực ven đô có đặc thù tập trung nhiều cơ sở đào tạo đại học để phục vụ công tác lập quy hoạch sử dụng đất kỳ tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
1. Trong giai đoạn 2011 – 2015, tổng diện tích đất nông nghiệp xã Quyết Thắng biến động như thế nào?
Diện tích đất nông nghiệp giảm liên tục qua các năm: từ 793,31 ha (chiếm 68,65% diện tích tự nhiên năm 2011) giảm xuống 792,15 ha (năm 2012), 792,02 ha (năm 2013), 790,09 ha (năm 2014) và còn 772,35 ha (chiếm 66,94% năm 2015). Tổng mức giảm ròng trong 5 năm là 20,96 ha.
2. Nhóm đất phi nông nghiệp nào chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu đất đai của xã Quyết Thắng năm 2015?
Đất chuyên dùng chiếm diện tích và tỷ trọng lớn nhất trong nhóm phi nông nghiệp với 285,06 ha (chiếm 24,71% tổng diện tích tự nhiên của xã và chiếm 74,74% diện tích đất phi nông nghiệp). Trong đó, diện tích đất xây dựng công trình sự nghiệp chiếm ưu thế với 130,18 ha (chiếm 11,28% tổng diện tích đất toàn xã) do trên địa bàn có nhiều đơn vị đào tạo của Đại học Thái Nguyên.
3. Tình hình khai thác nhóm đất chưa sử dụng tại địa phương trong giai đoạn nghiên cứu đạt kết quả ra sao?
Năm 2011, xã Quyết Thắng có 14,84 ha đất chưa sử dụng (chiếm 1,28% diện tích tự nhiên). Diện tích này được giữ nguyên qua các năm 2012, 2013, 2014 và đến năm 2015 đã được đưa toàn bộ vào khai thác, sử dụng cho các mục đích nông nghiệp và phi nông nghiệp (diện tích đất chưa sử dụng giảm về 0 ha).
4. Khóa luận đã sử dụng quy mô mẫu điều tra xã hội học sơ cấp như thế nào?
Tác giả đã tiến hành điều tra, khảo sát trực tiếp 100 hộ gia đình trên địa bàn 10 xóm của xã, được chia làm 3 nhóm đối tượng (mỗi nhóm gồm 33 – 34 hộ) kết hợp phương pháp phỏng vấn cấu trúc bảng hỏi, phỏng vấn bán cấu trúc và quan sát thực địa.
Kết luận
Khóa luận của tác giả Mai Quý Tùng đã phản ánh chi tiết hiện trạng và quy luật biến động chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại xã Quyết Thắng giai đoạn 2011 – 2015 với xu thế thu hẹp đất nông nghiệp (giảm 20,96 ha) để mở rộng đất phi nông nghiệp và đất chuyên dùng phục vụ giáo dục, công cộng. Hệ thống số liệu thống kê 5 năm liên tục được phân tích chặt chẽ, gắn liền với các điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội đặc thù của một xã ven đô tập trung nhiều cơ sở đại học. Các đề xuất giải pháp đồng bộ từ quản lý quy hoạch nhà nước đến chuyển dịch sinh kế nông hộ mang tính thực tiễn cao, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác quản trị đất đai tại địa phương.
