MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển kinh tế, nhu cầu thực phẩm thịt, trứng, sữa ngày càng tăng không chỉ về số lƣợng mà cả về chất lƣợng. Theo Tổng cục thống kê năm 2013, đàn bò sữa cả nƣớc là 186.388 con, sản lƣợng sữa nguyên liệu sản xuất đạt 456.392 tấn, tăng 19,56% so với năm 2012. Song, sữa cũng chỉ mới đáp ứng đƣợc 28% nhu cầu, 72% còn lại là phải nhập khẩu (Tổng cục thống kê, 2013).
Vì vậy, cần thiết phải đẩy nhanh, mạnh ngành chăn nuôi bò sữa cả về số lƣợng và chất lƣợng để từng bƣớc đáp ứng nhu cầu sữa của cộng đồng. Muốn ngành chăn nuôi bò sữa phát triển nhanh, chất lƣợng tốt, giống phải đƣợc đặt lên hàng đầu và muốn có đàn bò sữa tốt, bố mẹ phải tốt. Theo di truyền học, mỗi cá thể bò bố và bò mẹ sẽ truyền nguồn gen cho thế hệ sau là 50% từ bố và 50% từ mẹ. Để đàn bò sữa có năng suất cao, cần chọn đƣợc bố mẹ tốt, đặc biệt là bố phải có tiềm năng di truyền về sữa cao để truyền lại cho đời sau (Lê Văn Thông và cs.
Một bò đực giống tốt, sản xuất tinh đông lạnh để phối giống bằng thụ tinh nhân tạo thì một năm có thể đóng góp nguồn gen cho ra đời hàng ngàn bê, đặc biệt có thể sử dụng hàng chục năm vẫn đạt tỷ lệ thụ thai cao khi đƣợc bảo quản tốt (Lê Văn Thông và cs. Nhƣ vậy, vai trò của đực giống vô cùng quan trọng trong chăn nuôi. Việc chọn lọc bò đực giống chuyên sữa là rất khó khăn vì tính trạng sữa không biểu thị ở bò đực. Do đó, chọn lọc bò đực giống chuyên sữa phải dựa trên những phƣơng pháp gián tiếp khác nhau.
Một trong những phƣơng pháp mang lại tính chính xác cao và hiệu quả nhất là kiểm tra qua đời sau. Phƣơng pháp kiểm tra qua đời sau đƣợc dựa vào đời trƣớc, bản thân, sản lƣợng sữa của đàn bò chị em gái cùng cha khác mẹ và con gái. 1 Trên thế giới, nhiều nƣớc chăn nuôi bò sữa tiên tiến nhƣ Canada (Canwest, 2006; Brian Van Doormaal, 2007), Nhật (Takeo Abe, 1992)., việc áp dụng phƣơng pháp kiểm tra đực giống chuyên sữa qua đời sau đã mang lại thành công rất to lớn vì phƣơng pháp đó đã chọn đƣợc chính xác những bò đực giống có chất lƣợng tốt nhất góp phần cải tiến, tăng nhanh về số lƣợng và chất lƣợng đàn bò sữa. Ở Việt Nam, sản xuất tinh bò đông lạnh đã đƣợc bắt đầu từ những năm 1970.
Tuy đã gần 45 năm, song những bò đực giống sử dụng cho sản xuất tinh đông lạnh hầu hết đều đƣợc nhập từ nƣớc ngoài và chủ yếu đƣợc chọn theo đời trƣớc (ông bà, bố mẹ) và bản thân thông qua ngoại hình. Thực tiễn, nƣớc ta đã có một số công trình nghiên cứu chọn bò đực giống chuyên sữa Holstein Friesian thông qua bản thân, đời sau (Võ Văn Sự và cs., 1996; Phạm Văn Giới, 2008; Nguyễn Văn Đức và cs., 2011; Lê Bá Quế, 2013; Lê Văn Thông và cs., 2013; Lê Văn Thông và cs., 2014), nhƣng do thời gian nghiên cứu ngắn, chƣa công trình nghiên cứu nào thực hiện hoàn chỉnh đầy đủ 4 bƣớc của qui trình kiểm tra qua đời sau: Đời trƣớc, bản thân, chị em gái và con gái. Trƣớc thực tế đó, nhằm chọn đƣợc những bò đực giống Holstein Friesian tốt nhất đƣa vào sản xuất tinh đông lạnh, phục vụ công tác phát triển giống bò sữa Việt Nam nhanh, hiệu quả, bền vững, sản lƣợng sữa cao, mang tính khoa học, thời sự, thực tiễn, chúng tôi nghiên cứu đề tài “Đánh giá chọn lọc bò đực giống Holstein Friesian ở Việt Nam”. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Qua 4 bƣớc của quy trình kiểm tra qua đời sau, chọn đƣợc những bò đực giống Holstein Friesian tốt nhất phục vụ công tác giống bò sữa Việt Nam.
Khẳng định đƣợc độ chính xác của phƣơng pháp chọn lọc bò đực giống Holstein Friesian qua 4 bƣớc. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 3. Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của đề tài là tƣ liệu khoa học về phƣơng pháp kiểm tra đánh giá chọn lọc bò đực giống chuyên sữa Holstein Friesian đạt hiệu quả và độ chính xác cao nhất khi thực hiện đầy đủ 4 bƣớc: Đời trƣớc, bản thân, chị em gái và con gái của từng bò đực giống. Khẳng định đƣợc phƣơng pháp kiểm tra qua đời sau đối với bò đực giống chuyên sữa Holstein Friesian thực hiện đầy đủ 4 bƣớc là chính xác nhất và đã thành công tại Việt Nam.
Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của của công trình nghiên cứu là tƣ liệu khoa học quý phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu trong các trƣờng Đại học, các Viện nghiên cứu cũng nhƣ các cơ quan quản lý, điều hành công tác giống bò sữa. Kết quả của đề tài là căn cứ khoa học cho các nhà sản xuất giống bò sữa, các cơ sở chăn nuôi bò sữa chọn đƣợc những bò đực giống tốt nhất để xây dựng chƣơng trình phối giống thích hợp bằng thụ tinh nhân tạo nhằm nâng cao sản lƣợng sữa đàn bò sữa. Kết quả của đề tài nghiên cứu là tƣ liệu thực tiễn cho các nhà quản lý trong việc xây dựng các tiêu chuẩn, quy chuẩn đối với bò đực giống chuyên sữa Holstein Friesian ở Việt Nam. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN Luận án là công trình khoa học đầu tiên thành công tại Việt Nam về đánh giá, chọn lọc bò đực giống Hosltein Frisian thông qua đời sau đƣợc thực hiện đầy đủ theo 4 bƣớc: Đời trƣớc, bản thân, chị em gái và con gái.
Chọn lọc đƣợc bò đực giống Holstein Frisian bằng giá trị giống ƣớc tính về tiềm năng sữa thông qua sản lƣợng sữa đàn chị em gái và con gái đạt độ chính xác cao, giúp cơ sở chăn nuôi bò đực giống chủ động nguồn đực giống có chất lƣợng tốt thông qua con đƣờng chọn lọc này. 3 Xác định đƣợc hiệu quả qua từng bƣớc đánh giá chọn lọc bò đực giống Holstein Frisian và khẳng định khi thực hiện đầy đủ 4 bƣớc của phƣơng pháp kiểm tra đực giống qua đời sau sẽ chọn đƣợc những cá thể bò đực giống HF tốt nhất, làm tăng 11,66% về tiềm năng sữa so với đánh giá tuyển chọn thông qua đời trƣớc; tăng 10,92% về tiềm năng sữa so với đánh giá tuyển chọn thông qua bản thân và tăng 6,59% về tiềm năng sữa so với chọn lọc qua chị em gái. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU Trong ngành chăn nuôi bò sữa, việc chọn lọc bò đực giống chuyên sữa đã đƣợc thực hiện với nhiều phƣơng pháp khác nhau trên thế giới. Song, để chọn đƣợc bò đực giống chuyên sữa hiệu quả và chính xác, cần thực hiện kiểm tra, đánh giá tổng hợp qua 4 bƣớc: 1.
CHỌN BÊ ĐỰC GIỐNG CHUYÊN SỮA THÔNG QUA ĐỜI TRƢỚC Theo di truyền học, mỗi cá thể bò bố và bò mẹ sẽ truyền nguồn gen cho thế hệ sau là 50% từ bố và 50% từ mẹ. Nhƣ vậy, để có bê sữa tốt chọn làm giống, đầu tiên phải dựa vào hệ phả đời trƣớc để chọn ra những cá thể có nguồn gen tốt về tiềm năng sản xuất sữa cao. Tuyển chọn bò đực giống chuyên sữa thông qua đời trƣớc là căn cứ vào tiềm năng sữa (TNS) của bố, ông nội, ông ngoại và sản lƣợng sữa (SLS) của mẹ, bà nội, bà ngoại dựa trên hệ phả để chọn ra những bê đực tốt nhất, có đầy đủ tiêu chuẩn đƣa vào kiểm tra, đánh giá chọn lọc làm giống. Tuyển chọn bò đực giống thông qua đời trƣớc là bƣớc quan trọng của phƣơng pháp kiểm tra chọn lọc bò đực giống chuyên sữa qua đời sau.
Nhiều nƣớc trên thế giới do kĩ thuật chăn nuôi bò sữa còn hạn chế và nền kinh tế chƣa phát triển, phƣơng pháp này đã đƣợc áp dụng để chọn lọc bò đực giống hƣớng sữa: chọn những bê đực có ngoại hình, sức khỏe tốt đƣợc sinh ra từ những cặp bò bố mẹ tốt, tiềm năng sữa của bố cao và sản lƣợng sữa của mẹ lớn. Song, đối với bò sữa, chọn bò đực giống chuyên sữa thông qua đời trƣớc chỉ là bƣớc khởi đầu nhằm đảm bảo đàn bê đực đƣa vào nuôi kiểm tra, đánh giá chọn lọc đực giống có nguồn gốc bản chất di truyền tốt. Tuyển chọn bê đực dựa vào hệ phả đƣa vào kiểm tra chọn lọc làm giống chính là bƣớc kiểm tra đầu tiên của phƣơng pháp kiểm tra đực giống 5 qua đời sau. Đánh giá chất lƣợng bò đực giống thông qua chất lƣợng đời trƣớc là đánh giá tiềm năng di truyền về khả năng sản xuất sữa của đực giống.
Muốn có đực giống tốt, khâu chọn bò bố và mẹ để tạo bê đực đƣa vào kiểm tra đánh giá chọn làm giống là bƣớc quan trọng của chọn lọc đực giống vì đó là chọn nguyên liệu di truyền, là bản chất của đực giống. Chọn bố và mẹ bò đực là chọn những cá thể bò đực và bò cái có chất lƣợng tốt nhất trong đàn hạt nhân với tiềm năng sữa cao nhất để tạo ra bê đực giống kế thừa nguồn gen sản xuất sữa cao từ bố và mẹ. Tuyển chọn bê đực HF đƣa vào kiểm tra chọn lọc nên dựa vào hệ thống giống hạt nhân mở (Nguyễn Văn Đức, 2004) và khả năng sản xuất, các đặc điểm cơ bản của giống thông qua bản chất di truyền của chúng (Nguyễn Văn Đức và cs. Khi chọn đƣợc bố mẹ tốt, sẽ tạo ra nguồn bê đực có khả năng tốt vì đã có nguồn gen tốt và đó là tiền đề, bƣớc quan trọng của phƣơng pháp chọn lọc bò đực giống qua đời sau để chọn ra đƣợc những bò đực giống tốt nhất cho việc cải tiến, nâng cao năng suất chất lƣợng đàn bò sữa.
Để nâng cao sản lƣợng sữa của đàn bò sữa, việc tạo chọn và sử dụng đực giống đóng vai trò rất quan trọng, quyết định sự thành bại trong chƣơng trình phát triển giống bò sữa nhanh, mạnh, bền vững và đạt hiệu quả kinh tế cao (Lê Văn Thông và cs. Bò đực giống có vai trò quan trọng trong cải tạo, nhân nhanh số lƣợng và chất lƣợng đàn con bởi nếu một đực giống tốt đƣợc sản xuất tinh đông lạnh và sử dụng kỹ thuật thụ tinh nhân tạo thì một năm có thể cho ra đời hàng chục ngàn bê con. Do vậy, đối với bò sữa, việc tuyển chọn những bò bố tốt để cải tạo đời con đƣợc tập trung vào đánh giá ngoại hình, khả năng sinh trƣởng phát triển, đặc biệt là tiềm năng sữa của đực giống.