chương 1) và 5 chương chính. Chương 2 nêu lên cơ sở lý thuyết về XHH, phương pháp nghiên cứu và nguồn thông tin. Tiếp đó, chương 3 khái quát về quá trình hình thành và phát triển của chế định TPL kể từ khi du nhập vào Việt Nam. Chương 4 tập trung giới thiệu về mô hình thí điểm TPL tại TP.HCM thông qua việc khái quát hệ thống cơ quan giải quyết tranh chấp, nhu cầu sử dụng dịch vụ TPL và các hoạt động chính của TPL.
Đến chương 5, Bộ tiêu chí OECD và kết quả khảo sát được sử dụng để đánh giá tình hình thí điểm. Chương 6 nêu lên những kinh nghiệm quốc tế và đưa ra những kiến nghị chính sách và đồng thời đánh giá tính khả thi cũng như những hạn chế của nghiên cứu. Kết cấu đề tài và khung phân tích Dẫn nhập Mô hình thí điểm thừa phát -Bối cảnh chính sách lại tại TP.HCM -Mục tiêu nghiên cứu -Nhu cầu sử dụng DV TPL -Câu hỏi nghiên cứu -Mô hình TPL qua cách tiếp cận theo chuỗi quy trình Cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu, nguồn Đánh giá mô hình Kinh nghiệm thông tin thí điểm quốc tế -Khái niệm - Bộ tiêu chí OECD -Lý thuyết “xã hội hóa” - Khảo sát khách hàng -Phương pháp nghiên cứu -Nguồn thông tin -Tổng quan nghiên cứu trước Kiến nghị chính sách -Kiến nghị -Tính khả thi Sự hình thành và phát -Hạn chế của nghiên cứu triển của thừa phát lại -Phương pháp lịch sử -Các giai đoạn phát triển Nguồn: Tác giả tự vẽ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ NGUỒN THÔNG TIN 2.
Một số khái niệm Thừa phát lại, theo tiếng Hán là “承發吏”11; tiếng Anh là “bailiff”; tiếng Pháp là “huissier”. Thừa phát lại được giải nghĩa theo Hán – Việt: “thừa” là được ủy quyền (thừa lệnh); “phát” là chuyển tải, đưa đến (phát ra); “lại” là viên chức nhỏ thực hiện các lệnh của quan12. Các quy định pháp luật hiện hành định nghĩa: TPL là người được nhà nước bổ nhiệm để thực hiện một số công việc theo yêu cầu của khách hàng hoặc tòa án và cơ quan thi hành án như tống đạt giấy tờ, lập vi bằng, xác minh điều kiện thi hành án và trực tiếp tổ chức thi hành án theo quy định pháp luật. TPL không phải là công chức, không hưởng lương từ ngân sách nhà nước13.
Theo quy định pháp luật14, TPL hành nghề theo văn phòng và thực hiện 4 công việc gồm: tống đạt văn bản, lập vi bằng, xác minh điều kiện thi hành án, trực tiếp thi hành án. Trong đó: Tống đạt là đưa, chuyển giao giấy tờ theo hình thức nhận từ tòa án15 và cơ quan thi hành án 16 rồi chuyển đến người có liên quan. Vi bằng là một dạng văn bản dùng làm bằng chứng17. Vi bằng là văn bản do TPL lập để ghi nhận sự kiện, hành vi mà TPL trực tiếp chứng kiến và chịu trách nhiệm về sự ghi nhận đó.
Vi bằng được dùng làm chứng cứ trong xét xử, cũng như trong các quan hệ pháp lý 11 Phỏng vấn ông Lê Như Hoàng – Chuyên gia Hán – Nôm học , ngày 04/5/2012 12 Phỏng vấn ông Lê Như Hoàng – Chuyên gia Hán – Nôm học , ngày 04/5/2012 13 Chính phủ (2009) 14 Chính phủ (2009) 15 Tòa án xét xử các vụ án thuộc mọi lĩnh vực trong XH: hình sự (xử về tội phạm), dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, KT và hành chính [Trần Hồng Phong] 16 Thi hành án dân sự là tiến hành theo thủ tục, trình tự nhất định để đưa các bản án, quyết định dân sự đã có hiệu lực thi hành của tòa án ra thi hành [Quốc hội (2008)] 17 Phỏng vấn ông Lê Như Hoàng – Chuyên gia Hán – Nôm học , ngày 04/5/2012 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nội dung của vi bằng chỉ là sự mô tả sự kiện thực tế, không có bình luận hoặc đánh giá. Vi bằng gần giống với công chứng: công chứng là xác nhận tính hợp pháp của hợp đồng và giao dịch, còn vi bằng là văn bản ghi nhận sự kiện, hành vi để làm chứng cứ18. Xác minh điều kiện thi hành án là việc tìm hiểu thông tin và chứng minh người phải thi hành án có tài sản để thi hành án19.
Trực tiếp thi hành án: hoạt động được tiến hành theo trình tự, thủ tục nhất định để đưa các bản án, các quyết định dân sự đã có hiệu lực ra thi hành20. Vai trò của TPL hiện nay đã được mở rộng hơn so với định nghĩa của Đại từ điển Tiếng Việt, “TPL là viên chức chuyên việc chuyển đạt mệnh lệnh của tòa trong việc thi hành các bản án21” 2. Lý thuyết nền tảng và những liên hệ 2. Khái niệm xã hội hóa Hiện nay, khái niệm “xã hội hóa” ngày càng được sử dụng phổ biến, nhưng cách hiểu về khái niệm này vẫn chưa thống nhất.
Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên): “XHH là làm cho trở thành của chung của XH22”. Tiến sĩ Nguyễn Quang A23 lại đưa ra cách hiểu: XHH là đặt dưới sự kiểm soát của chính phủ hay sở hữu tập thể, quốc hữu hóa. Còn trong các văn bản của Đảng và Nhà nước24: “XHH là vận động và tổ chức sự tham gia rộng rãi của nhân dân đối với việc tạo lập và cải thiện môi trường KT, XH lành mạnh.” Hay “XHH là một giải pháp tăng cường trách nhiệm và tham gia của đông đảo nhân dân, mà trọng tâm là chuyển cho các tổ chức ngoài nhà nước những công việc không nhất thiết do nhà nước trực tiếp thực hiện.” 18 Hoàng Tạo (2010) 19 Chính phủ (2009) 20 Chính phủ (2009) 21 Nguyễn Như Ý (tr.1614) 22 Hoàng Phê và đ.1176) 23 Nguyễn Quang A (2008) 24 Ngô Kiến Dương và Đàm Kiến Lập (2006) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Như vậy, theo quan điểm của Đảng và Nhà nước, XHH là: (i) người sử dụng bỏ tiền ra mua dịch vụ; và (ii) khuyến khích các thành phần KT và các tổ chức XH cung ứng dịch vụ. Quan điểm này khác biệt với cách thế giới vẫn hiểu về XHH (quốc hữu hóa, biến thành của chung, đặt dưới sự kiểm soát của chính phủ hay sở hữu tập thể).
Trong đề tài này, XHH được hiểu là sự tham gia của các tổ chức không phải nhà nước trong cung ứng dịch vụ công và người sử dụng trả chi phí cho các dịch vụ đó. Lý do nhà nước cần sự tham gia của tư nhân trong sứ mạng công Mỗi quốc gia đều muốn xây dựng một nhà nước mạnh có thể thực hiện tốt các chức năng cơ bản như khắc phục thất bại thị trường và giảm bất bình đẳng XH. Theo Fukuyama25, nếu kết hợp cả phạm vi và sức mạnh của nhà nước rồi đặt vào một sơ đồ [Hình 2.1] thì góc 1 được đánh giá cao nhất. Khi đó, nhà nước không cần làm quá nhiều việc mà vẫn đảm bảo sức mạnh.
Phần lớn các quốc gia muốn tiến đến góc 1 nhưng trong quá trình giảm phạm vi, họ lại làm giảm luôn sức mạnh (tiến về góc 3). Vậy làm thế nào để có thể tiến đến góc 1? Hình 2. Phạm vi và sức mạnh của nhà nước Sức mạnh Góc 1 Góc 2 Góc 3 Góc 4 Phạm vi Nguồn: Francis Fukuyama (2004, tr.7) Việc tiến tới góc số 1 có thể thực hiện qua quá trình chuyển giao công việc của nhà nước trong xu hướng quản lý công mới. Khi đó, nhà nước từ nhân vật trung tâm chuyển sang vai trò đối tác, tạo điều kiện cho sự tham gia của khu vực tư và XH dân sự26.
Đối với các nước có quá trình chuyển sang nền KT thị trường dưới sự quản lý của nhà nước (như Việt Nam) thì quá trình chuyển giao này được thực hiện qua phân quyền với biểu hiện cụ thể là XHH và tạo khả năng tự chủ hơn cho các đơn vị cung ứng dịch vụ công27. 25 Francis Fukuyama (2004, tr.6) 26 Nguyễn Hữu Lam (2011) 27 Martin Painter (tr.2) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Việc XHH dịch vụ công là hành động gián tiếp của chính phủ thông qua sự tham gia của khu vực tư nhân. Khu vực tư nhân được khuyến khích do có những lợi thế so với chính phủ trong một số bình diện. Đó là năng suất của khu vực tư thường cao hơn và chính phủ thiếu những nguồn lực, hay khả năng huy động nguồn lực cần thiết để thực hiện sứ mạng công28.
Ở Việt Nam, sự tham gia của tư nhân được thực hiện qua cổ phần hóa (chuyển giao sở hữu doanh nghiệp nhà nước) và XHH (chuyển giao công việc của nhà nước cho các cơ quan ngoài nhà nước). Việc xác định giới hạn những công việc thuộc chức năng của nhà nước hay khu vực ngoài nhà nước có ý nghĩa quan trọng. Đó không chỉ là giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả của cơ quan nhà nước, mà còn tạo sự chủ động và huy động mọi nguồn lực vào sự phát triển KT - XH. “Cây quyết định” [Hình 2.2] dưới đây cho thấy quan điểm của nhà nước trong việc can thiệp hoặc không can thiệp, ủy quyền hoặc duy trì thẩm quyền tùy theo điều kiện cụ thể mỗi nước.
Khi có chủ trương XHH nghĩa là nhà nước muốn ủy quyền cho khu vực ngoài nhà nước nhằm phát huy tiềm năng của mọi thành phần trong XH và giảm sự cồng kềnh cho cơ quan nhà nước. “Cây quyết định” cho sự can thiệp của chính quyền Không can thiệp Cung cấp trực tiếp LỰA CHỌN Duy trì thẩm Tài chính CHÍNH SÁCH quyền Quy định Can thiệp Chính quyền cấp dưới Ủy quyền Thực thể có mục đích xác định Hướng can thiệp của nhà nước thông qua xã hội hóa Nguồn: Salvatore Schiavo-Campo và Pachampet Sundaram (2003), tr. Donahue và Richard J.10) 29 Salvatore Schiavo-Campo và Pachampet Sundaram (2003, tr.26) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Như vậy, mỗi nhà nước đều có những lựa chọn chính sách khác nhau. Khi nhà nước chọn XHH một số dịch vụ công thì phần nhiều là nhà nước đó muốn tăng sức mạnh và giảm phạm vi, cũng như muốn huy động sự tham gia của khu vực ngoài nhà nước để phục vụ sự phát triển chung của XH.
Xã hội hóa tư pháp và chế định thừa phát lại Từ lâu, việc xuất hiện các trường đại học tư, các tòa soạn báo, các trung tâm cai nghiện, các bệnh viện tư, hãng phim tư nhân là minh chứng cho việc tham gia của khu vực tư nhân vào các hoạt động KT - XH ngày càng phổ biến30. Tuy nhiên, trong lĩnh vực luật công, nhất là tư pháp, việc XHH diễn ra dè dặt hơn. Cải cách thể chế và quản trị quốc gia tạo ra những sức ép đòi hỏi cải cách tư pháp, tăng tính độc lập của tòa án.