Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CHẤT LƯỢNG VIÊN CHỨC TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP NGÀNH Y TẾ 1. Viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế 1. Khái niệm viên chức Trong Từ điển bách khoa Việt Nam có chỉ rõ về viên chức như sau: “Viên chức là thuật ngữ chỉ những người làm việc công hoặc tư bao gồm nhiều ngành nghề và công việc rất khác nhau trong xã hội. Có thể chia đội ngũ viên chức thành những ngành lớn như viên chức nhà nước (công chức), viên chức sự nghiệp, viên chức kinh doanh, dịch vụ.
Trong các nước tư bản chủ nghĩa, viên chức có vị trí xã hội và điều kiện công tác khác nhau. Các viên chức cấp cao thường thuộc tầng lớp trên của xã hội. Viên chức trong các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, giáo dục, y tế có bằng cấp và tay nghề và có thu nhập tương đối ổn định, số đông thuộc tầng lớp trung lưu. Viên chức nhỏ gần gũi với những người lao động.
Chủ nghĩa xã hội làm thay đổi địa vị của viên chức. Hàng ngũ viên chức được bổ sung từ những người xuất thân từ các giai cấp công nhân, nông dân và các tầng lớp nhân dân lao động. Viên chức là một bộ phận những người lao động làm chủ đất nước và cùng với công nhân tham gia tổ chức công đoàn. Nói chung người ta thường dùng thuật ngữ cán bộ, công chức chỉ những người làm việc công hưởng lương theo chính sách tiền lương của nhà nước, có thể từ ngân sách nhà nước hoặc từ nguồn thu sự nghiệp, dịch vụ hoặc theo kết quả kinh doanh ở các doanh nghiệp nhà nước” [34, tr.
Theo Luật số 58/2010/QH12 của Quốc hội: Luật viên chức. Trong khoản 1 điều 2, Luật Viên chức 2010 quy định: “Viên chức là công dân Việt Nam được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự 10 nghiệp công lập theo quy định của pháp luật”[Error! Reference source not f ound. Vậy từ các quan điểm trên ta có kết luận quan niệm về viên chức dựa theo Luật viên chức 2010 như sau: “Viên chức là công dân Việt Nam được tuyển dụng theo chế độ hợp đồng làm việc, được bổ nhiệm vào một chức vụ nghề nghiệp trong một đơn vị sự nghiệp công lập, được hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập hoặc theo quy định của nhà nước”. Đặc điểm viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế Viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế là viên chức làm việc ở các bệnh viện, các tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ y tế, phục vụ quản lý nhà nước về y tế.
Căn cứ vào các tiêu chí, viên chức trong đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế có thể được phân thành các loại khác nhau phù hợp với mục đích sử dụng trong từng hoàn cảnh. Mỗi loại viên chức có những tiêu chuẩn, yêu cầu khác nhau phù hợp với vị trí việc làm mà họ đảm nhận. Chính vì vậy, bản thân những viên chức này có những năng lực, trình độ, chuyên ngành đào tạo khác nhau, xuất phát từ nhu cầu và môi trường làm việc khác nhau. Trong phạm vi luận văn này, tác giả xin đi sâu phân tích 02 nhóm viên chức cơ bản, đó là viên chức làm công tác khám bệnh, chữa bệnh và điều trị tại các khoa lâm sàng và cận lâm sàng (sau đây gọi tắt là viên chức y tế) và viên chức làm công tác hỗ trợ phục vụ tại các phòng chức năng (sau đây gọi tắt là viên chức hành chính).
11 Xuất phát từ khái niệm viên chức quy định trong Luật Viên chức năm 2010, có thể thấy viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế có những đặc điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất, viên chức trong các đơn vị sự nghiệp ngành y tế phải là công dân Việt Nam. Tức là muốn được trở thành viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế thì người đó phải mang quốc tịch Việt Nam. Thứ hai, viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế phải là người được tuyển dụng theo vị trí việc làm. Theo đó, căn cứ đầu tiên để tuyển dụng viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế là vị trí việc làm.
Điều 20 của Luật Viên chức năm 2010 quy định cụ thể chế độ tuyển dụng viên chức như sau: “Việc tuyển dụng viên chức phải căn cứ vào nhu cầu công việc, vị trí việc làm, tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp và quỹ tiền lương của đơn vị sự nghiệp công lập” [27, tr. Vị trí việc làm được quy định tại Nghị định số 41/2012/NĐ-CP ngày 08/5/2012 của Chính phủ quy định về vị trí việc làm trong đơn vị sự nghiệp công lập, theo đó được hiểu là: “công việc hoặc nhiệm vụ gắn với chức danh nghề nghiệp hoặc chức vụ quản lý tương ứng; là căn cứ xác định số lượng người làm việc, cơ cấu viên chức để thực hiện tuyển dụng, sử dụng và quản lý viên chức trong đơn vị sự nghiệp công lập” [24, tr. Vị trí việc làm có thể có một hoặc nhiều công việc, có tính thường xuyên, liên tục chứ không bao gồm những công việc thời vụ, tạm thời. Để được tuyển dụng vào vị trí việc làm thì phải thông qua một trong hai phương thức tuyển dụng viên chức: thi tuyển hoặc xét tuyển (Điều 23, Luật Viên chức năm 2010).
Thứ ba, viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế là những người làm việc trong các đơn vị sự nghiệp công lập của ngành, bao gồm các bệnh viện và trung tâm y tế. Hiện nay, theo quy định viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế gồm có 02 loại: 1) Đơn vị sự nghiệp 12 công lập ngành y tế được giao quyền tự chủ hoàn toàn về thực hiện nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy, nhân sự (đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế được giao quyền tự chủ); 2) Đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế chưa được giao quyền tự chủ về thực hiện nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy, nhân sự (đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế chưa được giao quyền tự chủ). Thứ tư, viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế làm việc theo chế độ hợp đồng, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập ngành y tế theo quy định của pháp luật. Điều đó có nghĩa là giữa viên chức và người tuyển dụng có sự thỏa thuận về vị trí việc làm, tiền lương, chế độ đãi ngộ, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên.
Hợp đồng làm việc là cơ sở pháp lý để sau này xử lý các công việc liên quan đến các vi phạm quyền hay các vấn đề khác phát sinh giữa hai bên. Do lao động của viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập mang tính chuyên môn nghiệp vụ, không nhân danh quyền lực nhà nước nên Luật Viên chức năm 2010 đã có những quy định về quyền và nghĩa vụ của viên chức theo hướng mở hơn so với cán bộ, công chức. Họ là quyền làm việc ngoài thời gian quy định; quyền được ký hợp đồng vụ việc với các cơ quan, tổ chức khác mà pháp luật không cấm; quyền góp vốn, tham gia thành lập các loại hình doanh nghiệp, tổ chức sự nghiệp tư theo quy định của pháp luật. Những quy định này tạo điều kiện để viên chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập có thể phát huy tài năng, sức sáng tạo, khả năng cống hiến trong nền kinh tế thị trường và mở cửa hội nhập quốc tế.
Tính chất hoạt động nghề nghiệp của viên chức ngành y tế Theo quy định hiện nay, sự khác biệt cơ bản của viên chức so với cán bộ, công chức chính là chế độ tuyển dụng gắn với vị trí việc làm thông qua chế độ hợp đồng lao động và lương được hưởng từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập nơi viên chức làm việc. Nếu như cán bộ, công chức là cá 13 nhân làm việc trong các cơ quan Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị-xã hội, tức là các cơ quan mang tính chất “công”, nhân danh quyền lực Nhà nước thực hiện công việc của mình thì viên chức y tế lại hoạt động thuần túy mang tính chất chuyên môn, nghiệp vụ. Điều 4 Luật Viên chức nêu rõ: “Hoạt động nghề nghiệp của viên chức là việc thực hiện công việc hoặc nhiệm vụ có yêu cầu về trình độ, năng lực, kỹ năng chuyên môn, nghiệp vụ trong đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan”[27]. Gắn với các đặc điểm, tính chất của hoạt động nghề nghiệp, các quyền và nghĩa vụ của viên chức nói chung và viên chức y tế nói riêng thì các quy định về quyền và nghĩa vụ của viên chức theo hướng mở hơn so với các quy định đối với cán bộ, công chức.
Qua đó, tạo điều kiện để viên chức có thể phát huy tài năn, sức sáng tạo, khả năng cống hiến trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế. Đó là quyền góp vốn, tham gia thành lập các loại hình doanh nghiệp, tổ chức sự nghiệp tùy theo quy định của Chính phủ; quyền làm việc ngoài thời gian quy định; quyền được ký các hợp đồng vụ việc với các cơ quan, tổ chức khác mà pháp luật không cấm. Do vậy, các quy định của pháp luật về quản lý viên chức phải phù hợp với tính chất, đặc điểm hoạt động nghề nghiệp của viên chức. Hoạt động nghề nghiệp của viên chức có những tính chất, đặc điểm sau: Là hoạt động nhằm đáp ứng những nhu cầu cơ bản, thiết yếu để duy trì, phát triển cá nhân con người.
Nhà nước phải có trách nhiệm cung cấp tốt nhất các nhu cầu này trong điều kiện có thể để phục vụ người dân. Các hoạt động này liên quan đến một số dịch vụ như: phổ cập giáo dục, đào tạo nghề nghiệp, chăm sóc sức khỏe, phòng chống dịch bệnh; nghiên cứu khoa học, phục vụ phát triển đời sống nhân dân. Giữ gìn phát huy bản chất văn hóa dân tộc và sáng tạo các giá trị văn hóa mới… 14 - Được thực hiện trong các lĩnh vực chuyên ngành, theo các tiêu chuẩn chuyên môn thống nhất.