CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về hồ trên địa bàn thành phố Hà Nội 1. Đặc điểm, điều kiện tự nhiên của các hồ trên địa bàn thành phố Hà Nội Theo kết quả điều tra về đất ngập nƣớc do Sở Tài nguyên và Môi trƣờng Hà nội thực hiện trong giai đoạn 2012-2016, Tổng diện tích mặt nƣớc tĩnh là 149.494,609 ha, trong đó diện tích ao/hồ/đầm chiếm 16,4% [7].1: Tổng hợp diện tích đất ngập nƣớc Thành phố Hà Nội Đơn vị: Ha Diện tích hồ, Tổng diện tích Diện tích hồ, STT Quận / Huyện đầm, ao lớn Ruộng trũng mặt nƣớc tĩnh ao nhỏ (ha) (ha) (ha) 1 Bắc Từ Liêm 0,886 245,336 246,223 620,500 2 Nam Từ Liêm 30,605 114,588 765,693 3 Ba Đình 48,606 2,344 50,950 4 Ba Vì 1.326,872 5 Cầu Giấy 4,325 12,072 16,397 6 Chƣơng Mỹ 270,820 1.849,423 7 Đan Phƣợng 0,000 358,933 1.154,627 9 Đống Đa 31,282 6,019 37,301 10 Gia Lâm 41,207 609,097 3.005,000 142,176 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Diện tích hồ, Tổng diện tích Diện tích hồ, STT Quận / Huyện đầm, ao lớn Ruộng trũng mặt nƣớc tĩnh ao nhỏ (ha) (ha) (ha) 13 Hai Bà Trƣng 36,706 7,040 43,746 14 Hoàng Mai 272,919 416,909 2.694,829 15 Hoàn Kiếm 11,042 0,225 11,267 16 Long Biên 39,108 301,966 341,074 17 Tây Hồ 548,365 93,131 641,496 18 Thanh Xuân 20,475 7,436 27,910 19 Mê Linh 102,171 478,539 5.494,609 (Nguồn: Báo cáo tổng hợp nhiệm vụ “Điều tra, khảo sát đất ngập nước trên địa bàn Thành phố Hà Nội”, Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội năm 2014 [7]) 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong Quy hoạch hệ thống các khu bảo tồn vùng nƣớc nội địa đã đƣợc Thủ tƣớng phê duyệt năm 2008, Hồ Tây đƣợc xếp hạng cấp quốc gia với đặc trƣng: Hồ tự nhiên vùng đồng bằng với phức hệ thủy sinh vật tiêu biểu và là nơi dừng đỗ của nhiều loài chim di cƣ. Có ý nghĩa Du lịch - Văn hóa - Lịch sử - Nghiên cứu - Giáo dục.
Còn Hồ Hoàn Kiếm cũng đƣợc đề nghị là khu bảo tồn vùng nƣớc nội địa cấp thành phố với đặc trƣng là nơi cƣ trú của loài rùa Hồ Hoàn Kiếm và nhiều loài thủy sinh vật khác; có nhiều loài tảo đặc hữu [4]. Hồ Tây là hồ có diện tích lớn nhất và điều hòa vi khí hậu cho Thủ đô. Các cửa cống vào hồ là các tuyến cống xung quanh hồ và từ hồ Trúc Bạch sang. Nƣớc từ hồ ra mƣơng cống Đõ (cửa điều tiết Hồ Tây A), cửa cống Xuân La, Xuân Đỉnh (cửa điều tiết Hồ Tây B) ra mƣơng Nghĩa Tân [4].
Hồ Gƣơm nằm ở trung tâm lịch sử của Thủ đô, giữ một vị trí đặc biệt đối với Hà Nội; Hồ Tây có diện tích lớn nhất, khoảng 528,5 ha, đóng vai trò quan trọng trong khung cảnh đô thị [3]. Trong khu vực nội đô có thể kể tới những hồ nổi tiếng khác nhƣ Hồ Ba Mẫu, Bảy Mẫu, Thiền Quang, Thủ Lệ, Đống Đa, Giảng Võ, Ngọc Khánh. Ngoài ra, còn nhiều đầm hồ lớn nằm trên địa phận Hà Nội nhƣ Yên Sở, Linh Đàm, Ngải Sơn - Đồng Mô, Tuy Lai, Quan Sơn,. Hiện trạng các khu bảo tồn vùng nƣớc nội địa thành phố Hà Nội theo quy hoạch đa dạng dã dƣợc UBND thành phố Hà Nội phê duyệt đƣợc thể hiện cụ thể trong bảng 1.2 theo phê duyệt quy hoạch trong hệ thống khu bảo tồn vùng nƣớc nội địa đến năm 2020.2: Hiện trạng các khu bảo tồn vùng nƣớc nội địa thành phố Hà Nội theo quy hoạch TT Đặc trƣng Hiện trạng khu bảo tồn Ghi chú Tên Khu bảo tồn vùng nƣớc nội địa cấp quốc gia Hồ Tây 1 Trên địa phận các phƣờng Quảng An, Bƣởi, Thuỵ Khuê, Vị trí Yên Phụ, Xuân La, Nhật Tân quận Tây Hồ 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com TT Đặc trƣng Hiện trạng khu bảo tồn Ghi chú Diện tích 528,5 ha Được phê duyệt quy HST đất ngập nƣớc ngọt đặc thù với phức hệ thủy sinh hoạch trong Hệ sinh vật tiêu biểu và là nơi dừng, đỗ của nhiều loài chim di cƣ.
hệ thống KBT thái Là hồ nƣớc ngọt tự nhiên lớn nhất trong các hồ thuộc vùng nước nội ĐBSH địa đến năm 2020 - Hệ thực vật: Có 325 loài thuộc 261 chi, 107 họ của 5 Hê thực theo ngành thực vật bậc cao có mạch gồm cây nông nghiệp, vật cây bóng mát, cây vƣờn nhà, cây thảm cỏ Quyết định số - Thực vật nổi: có tới 72 loài vi tảo thuộc 5 ngành 1479/QĐ-TTg ngày - Động vật nổi: Xác định đƣợc 37 loài thuộc 27 giống, 17 13/10/2008 họ; của Thủ tƣớng - Động vật đáy: có 29 loài thuộc 26 giống, 17 họ, 9 bộ và Chính phủ 4 lớp, 3 ngành; Hệ động - Chim có 43 loài (thuộc 26 họ và 10 bộ); vật - Bò sát - ếch nhái đã xác định đƣợc 8 loài thuộc 4 họ; - Cá: có 48 loài thuộc 16 họ, 6 bộ; Họ cá Chép chiếm ƣu thế với 28 loài, 22 giống. Có 01 loài cá chuối (Channa maculata) ở thứ hạng nguy cấp (EN) trong SĐVN-2007 Bảo vệ sinh thái hồ tự nhiên, bảo tồn các lo ài hoang dã , Nhiệm vụ bảo vệ di sản văn hoá, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và bảo tồn bảo vệ môi trƣờng phục vụ du lịch, giáo dục, nghiên cứu Khu bảo tồn vùng nƣớc nội địa cấp thành phố Hồ Tên Hoàn Kiếm Phƣờng Hàng Trống và một phần rất nhỏ phƣờng Lý Thái Vị trí 2 Tổ, quận Hoàn Kiếm. Diện tích 11,5 ha Hệ sinh HST đất ngập nƣớc đứng thái 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com TT Đặc trƣng Hiện trạng khu bảo tồn Ghi chú - Hệ thực vật trong khu vực hồ Hoàn Kiếm chủ yếu là tập đoàn cây cảnh, hoa, cây xanh bóng mát nhƣ: Tƣờng vi, Hệ thực lộc vừng, trôm, liễu, đại phong tử, gạo, vông, tếch, vật phƣợng, si, sấu. - Hồ Hoàn Kiếm có nhiều loài tảo đặc hữu và là nơi cƣ trú của nhiều loài thủy sinh vật Hệ động vật trong hồ rất nghèo.
Mặc dù vậy, ở đây có 1 loài Rùa hồ Hoàn Kiếm tên khoa học Rafetus -swinhoei ở Hệ động thứ hạng cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách đỏ Việt Nam vật 2007. Hồ Hoàn Kiếm đƣợc tổ chức Bảo tồn Quốc tế (CI) công bố là 1 trong 10 loài rùa nguy cấp, quý hiếm, đƣợc xếp vào vị trí báo động nguy cơ tuyệt chủng cao Bảo vệ nơi cƣ trú của loài Rùa hồ Hoàn Kiếm và nhiều Nhiệm vụ loài thủy sinh vật khác. Bảo vệ di sản văn hoá, bảo vệ bảo tồn cảnh quan thiên nhiên và môi trƣờng phục vụ du lịch, giáo dục, nghiên cứu Khu bảo tồn vùng nƣớc nội địa cấp Quốc gia Sông Tên Hồng (sau Việt Trì – cửa Sông Hồng) Vị trí Sông Hồng (sau Việt Trì – cửa Sông Hồng) Diện tích KBT nằm trong địa bàn thành phố Hà Nội 5.951 ha 3 Hệ sinh thái đất ngập nƣớc chảy. Về động vật phù du chỉ Hiện trạng có 15 loài, thực vật phù du có 18 loài và 7 loài động vật ĐDSH đáy.
Tuy nhiên, thành phần cá khá phong phú, có tới 58 loài cá Nhiệm vụ Bảo vệ đƣờng di cƣ, bãi đẻ trứng của nhiều loài cá quý bảo tồn hiếm, có giá trị kinh tế nhƣ: cá Cháy, cá Mòi cờ (Nguồn: Báo cáo tổng hợp nhiệm vụ “Điều tra, khảo sát đất ngập nƣớc trên địa bàn Thành phố Hà Nội”, Sở Tài nguyên và Môi trƣờng Hà Nội năm 2014) [7] Theo Báo cáo số 1604/BC-TNHN ngày 07/9/2017 của Công ty TNHH MTV Thoát nƣớc Hà Nội về “Hiện trạng quản lý hồ sơ theo phân cấp và hiện trạng môi 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trƣờng các hồ trên địa bàn Thành phố Hà Nội”, trên địa bàn các quận nội thành của thành phố Hà Nội có khoảng 122 hồ với tổng diện tích 1.158 ha, trong đó một số hồ đã đƣợc cải tạo (nạo vét, kè mái hồ, làm đƣờng dạo, hệ thống thoát nƣớc mƣa, nƣớc thải, cây xanh chiếu sáng) gồm: Hoàn Kiếm, Trúc Bạch, Thủ Lệ, Giảng Võ, Ngọc Khánh, Bảy Mẫu, Thiền Quang.vv đã phát huy hiệu quả đầu tƣ góp phần cải tạo cảnh quan môi trƣờng và điều tiết việc thoát nƣớc của Thành phố [5]. Qua Đề án "Cải tạo môi trƣờng các hồ nội thành Hà Nội", đã huy động các doanh nghiệp tham gia cải tạo, nạo vét kè 91 hồ trên địa bàn thành phố; hiện tại còn khoảng 31 hồ đang hoặc chƣa đƣợc cải tạo (chiếm 25,4% trong tổng số 122 hồ ở Hà Nội). Vai trò, chức năng của hệ thống hồ trên địa bàn thành phố Hà Nội Hà Nội có nhiều hồ và đầm tự nhiên, trong đó nhiều hồ của Hà Nội gắn liền với các huyền tích, nhƣ hồ Hoàn Kiếm, hồ Tây, hồ Văn (trong Văn Miếu - Quốc Tử Giám). Nhiều hồ đã trở thành thắng cảnh của thủ đô nhƣ hồ Tây, hồ Hoàn Kiếm, hồ Trúc Bạch.
Một số hồ ở Hà Nội trở thành một phần của các công viên nhƣ hồ trong Vƣờn bách thảo Hà Nội, hồ Bảy Mẫu trong Công viên Lê Nin, hồ Thủ Lệ trong Vƣờn Bách thú Hà Nội, hồ Nghĩa Tân trong công viên mới đƣợc xây dựng mang tên công viên Nghĩa Đô. Một số hồ đƣợc cải tạo cho mục đích điều hòa thoát nƣớc khi mƣa nhƣ hệ thống hồ Yên Sở, các hồ Thanh Nhàn 1, Thanh Nhàn 2, Giảng Võ, Thành Công, Đống Đa, Hào Nam, Đầm Chuối, Hạ Đình, Tân Mai… Ngoài ra các hồ còn là khu vực điều tiết vi khí hậu và vui chơi giải trí cho ngƣời dân. Nhiều hồ ở Hà Nội hiện nay, do sự lấn chiếm, san lấp của dân cƣ đã biến mất một phần hoặc vĩnh viễn nhƣ hồ Thanh Lan, Mã Hƣơng Trong, Mã Hƣơng ngoài, hồ Đồng Vây, hồ đầm dƣới đồng…Các hồ còn lại của Hà Nội đang đƣợc thành phố xúc tiến nạo vét, cải tạo kè hồ chống lấn chiếm và xây dựng các hạ tầng cơ sở xung quanh hồ. Các hồ chính ở Hà Nội có chức năng chủ yếu là tạo cảnh quan và điều hòa vi khí hậu, điều tiết dòng chảy và thoát lũ, tiếp nhận và xử lý nƣớc thải, cũng nhƣ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không gian nuôi trồng thuỷ sản.
Các chức năng chính của hệ thống hồ Hà Nội đƣợc trình bày cụ thể nhƣ sau: Tạo cảnh quan và điều hòa vi khí hậu Hồ là tài nguyên quý giá của bất kỳ đô thị nào và Hà Nội cũng vậy, bên cạnh vai trò cải thiện môi trƣờng, vai trò thẩm mỹ. Hồ tạo nên không gian mở và cũng là nơi nghỉ ngơi vui chơi giải trí, giao tiếp, sinh hoạt công cộng của mọi ngƣời dân trên địa bàn thành phố [2]. Sự kết hợp hài hoà của mặt nƣớc và cây xanh ở Hà Nội tạo nên tiềm năng khai thác, sử dụng lớn của hệ thống hồ.