Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn. Quá trình lãnh đạo xây dựng và phát triển nông thôn của Đảng bộ huyện Bình Đại (1996 – 2015). Nhận xét, đánh giá về quá trình lãnh đạo xây dựng và phát triển nông thôn của Đảng bộ huyện Bình Đại (1996 – 2015).
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Quan niệm về nông thôn Khi nhắc đến cụm từ nông thôn, ta sẽ liên tưởng đến một khu vực dân cư với kinh tế chủ đạo là nông nghiệp và môi trường xã hội gắn liền với cuộc sống của người nông dân. Tuy nhiên, để có một định nghĩa cụ thể, chính xác và đầy đủ về nông thôn còn có nhiều ý kiến khác nhau: Theo Từ điển Tiếng Việt – tường giải và liên tưởng của Nguyễn Văn Đạm định nghĩa: “Nông thôn là vùng đất rộng không ngăn rào, ở ngoài những thành phố, dành cho việc trồng trọt, có dân ở tập trung trong các thôn xóm”[22, tr. Có thể hiểu đơn giản nông thôn là một vùng đất rộng lớn bao quanh thành thị với diện tích đất trồng trọt là chủ yếu.
Ngoài ra, khi khái niệm về nông thôn, người ta thường so sánh nông thôn với thành thị. Đại từ điển Tiếng Việt của Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam định nghĩa: “Nông thôn là vùng tập trung dân cư làm nghề nông. Đời sống ở nông thôn và thành thị còn chênh lệch nhau quá lớn”[101, tr. Khi phân tích Xây dựng nông thôn mới và vấn đề đặt ra, TS.
Phạm Tất Thắng cho rằng: “Nông thôn là một xã hội, là môi trường sống của người nông dân, nơi diễn ra các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội với nhiều nét đặc thù và nói gọn lại: đó không phải là đô thị (về không gian sống, về cấu trúc và tổ chức xã hội, về quan hệ con người và sinh kế) nhưng cũng không hoàn toàn đối lập, nhất là về văn hóa)”[68, tr. 52] Để phục vụ cho công tác giảng dạy và tạo cơ sở khoa học, Giáo trình Phát triển nông thôn của Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội xuất bản năm 2005 đã đưa ra khái niệm về nông thôn một cách tương đối đầy đủ: “Nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp cư dân, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp cư dân này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa – xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác.” Xuất phát điểm của nước ta là một nước nông nghiệp, vì vậy nông thôn là khu vực chiếm diện tích không nhỏ. Đảng và Nhà nước ta xác định rõ “nông thôn là 12 phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn; được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã.”[18] Thứ nhất, nông thôn phải gắn chặt với một nghề lao động xã hội truyền thống, đặc trưng và nổi trội là hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Thứ hai, trình độ phát triển của nền sản xuất xã hội ở nông thôn do lịch sử để lại gồm những tụ điểm quần cư thường có quy mô nhỏ về mặt số lượng. Mật độ dân cư thấp; có sự phân tầng xã hội về mặt kinh tế nhưng không rõ rệt. Thứ ba, ở nông thôn có một môi trường tự nhiên ưu trội, con người có mối liên hệ trực tiếp với tự nhiên, con người gần gũi với tự nhiên hơn. Thứ tư, nông thôn có một lối sống đặc thù của mình – lối sống nông thôn, lối sống của các cộng đồng xã hội đucợ hình thành chủ yếu trên cơ sở của hoạt động lao động nông nghiệp; gia đình phụ thuộc vào cộng đồng xã hội.
Chính lối sống này đã quy định thành một đặc trưng nổi trội của nông thôn – tính cố kết cộng đồng, dân cư ở nông thôn mang tính thuần nhất cao hơn về các đặc điểm chủng tộc và tâm lý. Chính lối sống nông thôn làm cho cung cấp ứng xử xã hội nặng về luật tục, về lễ nghi hơn là tính pháp lý; tính cá nhân bị hạn chế, tính cộng đồng nổi trội trở thành quy luật của cộng đồng. Quan hệ giao tiếp xã hội mang tính hữu danh, cũng cách ứng xử mang nặng tính khuôn mẫu truyền thống; Văn hóa nông thôn – một loại hình văn hóa đặc thù mang đậm nét dân gian, nét truyền thống dân tộc. Các quan hệ xã hội lấy quan hệ tình cảm làm cơ sở, coi trọng các quan hệ gia tộc, cộng đồng, bằng hữu.
Từ những quan điểm trên có thể hiểu rằng nông thôn không phải là thị tứ, thị trấn, thị xã, thành phố mà đó là vùng sinh sống của tập hợp cư dân, trong đó nông dân là chủ yếu. Hoạt động kinh tế chính ở nông thôn là sản xuất nông nghiệp. Nông thôn là nơi có nhiều thành phần dân tộc, có văn hóa đa dạng và là nơi bảo tồn và lưu giữ các phong tục, tập quán của cộng đồng. Tất cả các hoạt động kinh tế - văn hóa – xã hội ở nông thôn đều được quản lý trong một thể chế chính trị nhất định.
Quan niệm về nông thôn mới Nông thôn mới là một cụm từ vừa xuất hiện ở nước ta gần đây, nó chưa được giải thích cụ thể trong các từ điển. Phân tích theo lớp vỏ nghĩa, từ điển Tiếng Việt 13 của Nhà xuất bản Đà Nẵng năm 2004 định nghĩa “mới” là một tính từ mang nhiều lớp nghĩa: 1. Vừa được làm ra hay chưa dùng hoặc dùng chưa lâu, còn giữ nguyên phẩm chất, giá trị. Vừa có hay vừa xuất hiện chưa lâu.
Người vừa làm nghề, chức vụ,. nào đó chưa lâu. Thích hợp với thời đại ngày nay, với xu thế tiến bộ. Khi khái niệm về nông thôn mới, ta không thể hiểu theo lớp vỏ nghĩa của cụm từ.
Nếu hiểu theo vỏ nghĩa chỉ khái quát được hình thức mà không thấy được bản chất sâu bên trong dễ dẫn đến thiếu tính cụ thể và có những cách hiểu lệch lạc. Để hiểu đúng khái niệm nông thôn mới phải đặt nó vào tư tưởng chỉ đạo của Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới của Đảng và Nhà nước ta. Nông thôn mới chỉ là một cách gọi ngắn gọn của chương trình. Theo mục tiêu tổng quát Nghị quyết 26/NQ-TW ngày 05 tháng 8 năm 2008 của Ban chấp hành Trung ương khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, có thể hiểu: “Nông thôn mới là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường.
126] Như vậy, nông thôn mới trước hết phải là nông thôn, phải mang đầy đủ nội dung và chức năng của nông thôn truyền thống. Đồng thời, nó phải mang những thuộc tính khác nông thôn trước đây. Nhìn chung, có thể khái quát ngắn gọn nông thôn mới theo năm nội dung cơ bản sau: - Thứ nhất, đó là làng xã văn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại; - Thứ hai, sản xuất phải phát triển bền vững theo hướng kinh tế hàng hóa; - Thứ ba, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ở nông thôn ngày càng được nâng cao; - Thứ tư, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển ; 14 - Thứ năm, xã hội nông thôn an ninh tốt, quản lý dân chủ. 33 – 34] Về chức năng, nông thôn mới phải là nơi sản xuất ra sản phẩm nông nghiệp có năng suất, chất lượng cao theo hướng sản xuất hàng hóa, không phải tự cung tự cấp, phát huy được nét đặc sắc của địa phương.
Đồng thời, phát triển sản xuất ngành nghề, trước hết là ngành nghề truyền thống của địa phương, sản phẩm này vừa chứa đựng yếu tố văn hóa vật thể và phi vật thể của từng làng quê Việt Nam, tạo việc làm, tăng thu nhập cho cư dân nông thôn. Về mặt sinh thái, nông thôn mới còn góp phần duy trì, phát triển mối quan hệ hài hòa vốn có giữa con người và thiên nhiên. Sản xuất nông nghiệp phải song song bảo vệ môi trường sinh thái. Nếu sản xuất công nghiệp phát triển phá vỡ mối quan hệ hài hòa vốn có giữa con người và thiên nhiên, thì sản xuất nông nghiệp lại có chức năng phục vụ hệ thống sinh thái, luôn luôn làm cho con người gần gũi, gắn chặt với thiên nhiên và dung dưỡng thiên nhiên.
Nông thôn mới còn có vai trò quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống đa dạng của dân tộc, vùng, miền của Quốc gia. Quan niệm về phát triển nông thôn Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý thì “phát triển là vận động, tiến triển theo chiều hướng tang.” [101, 1321] Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê định nghĩa: “phát triển là biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp. 743] Theo quan niệm của triết học, “phát triển dùng để chỉ quá trình vận động theo khuynh hướng đi từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn.” [106] Như vậy, phát triển ở đây không phải là sự biến đổi tăng lên hay giảm đi đơn thuần về lượng hay sự biến đổi tuần hoàn lặp đi lặp lại ở chất cũ mà là sự biến đổi về chất do sự tác động biện chứng của các bộ phận cấu thành nên sự vật, từ đó giúp cho sự vật, sự việc phát triển theo khuynh hướng hoàn thiện hơn. Cũng như bất cứ một sự vật, hiện tượng nào khác, phát triển nông thôn ở đây không phải đơn thuần là biến nông thôn trở thành thành thị theo kiểu bê tông hóa, gạch cốt hóa nông thôn.