chương 1. cơ sở lí luận và thực liễn. Vầi di gphoJơng pháp dạy học lự học lr0ng dy h0 nội n c dung lích phân ở lớp 10, 11 nojớc chDcIID Là0. Thực nghiệm sơI phạm.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN hfIp:/www.vn/ chojong 1 cO SO LY LUATI VA ThUc TIEN 1. Hhu cầu đối mới phojong pháp dạy học, mét sé phojong phap day hoctich cuc 1. hu ciu doi méi phojong pháp dạy học Su phat trién xd hoi va déi mdi dat noéc, xây dựng xã hội công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang đòi hỏi cấp bach phai nang ca0 chat lqjong giá0 dục và đà0 1a0. Tiền kinh lế nojớc ta đang chuyên đổi từ cơ chế kế h0ạch hóa lập trung sang cơ ché thi lrojờng có sự quản lí của nhà nojớc the0 định hơiớng xã hội đủ nghĩa.
công cuộc đổi mới may dé ra những yêu cầu mới đối với hệ thống giá0 dục, điều đó đòi hỏi chúng la, cùng với những Thay đổi về nội dung, cần có những đổi mới căn sản về pho|ơng pháp dạy học. Trojớc nhu cầu đó, lr0ng tình hình hiện nay, phơjơng pháp dạy học PPDR) ở noJớc Là0 còn có những nhojợc điểm phổ siến: - Thầy thuyết trình là chủ yếu; - Kiến thu dag truyền thụ dojới dạng có sẵn, í† yếu tố lìm tòi phái hiện. - Thầy giá0 vẫn chủ yếu giữ vai trò trung lâm, thầy áp đặt, trò thụ động †r0ng học lập; - chủ yếu dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức, thiên về dạy, yếu về học, choja phát huy đo\ợc lính lự giác, tích cực và sáng lạO của ngojời học, không kiểm s0át đơjợc việc học. Mâu thuẫn giữa yêu cầu đà0 †a0 c0n ngojời xây dựng xã hội công nghiệp hóa, hiện đại hóa với thực trạng lạc hậu của PPDh đã làm nảy sinh và thúc đây một cuộc vận động đổi mới PPDh với những loi lojởng cht da0 nho Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN hfIp:/www.vn/ “Phát hwlính tich cực”, “PPDh (hOặc giá0 dục) tích cực”, “Tích cực hóa h0ạ† động học lập”, “h0ạ† động hóa ngojời học”,.
Tuy các cách phát biêu có khác nhau về hình thức, nhoIng đều ngụ ý đòi hỏi phải làm ch0 học sinh (hS) đảm bả0 vai lrò chủ thê, lích cực h0ạt động †r0ng qua trinh hoc tap. Doi hoi này da dgjoc phan Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN hfIp:/www.vn/ ánh lr0ng những văn bản pháp quy của nhà nojớc. Luật GiáO0 dục nojớc chDcIID Là0 đã quy định: “PhoJơng pháp giá0 dục phô thông phải phái huy lính tích cực, tự giác, chủ động, loi duy sáng †a0 của hS; phù hợp với đặc điểm của lừng lớp học, môn học; bồi dolỡng phoJơng pháp lự học, rèn luyện ki năng vận dụng kiến thức và0 thực liễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học lập của hS”. Quy định này đã trở thành định hojớng ch0 việc đổi mới PPDh ở nojớc Li0hién nay, có thể gọi tắt là định hơiớng h0ạ† động(hÐ) mà linh thần cơ sản là: PPDh can ta0 cơ hội ch0 ngojời học học lập †r0ng hÐ va sằng hÐ lự giác, chủ động và sáng †ạ0.
Mỗi nội dung dạy học điều liên hệ với những hÐ nhất định. Đó lrojớc hết là những hÐ đã đojợc liến hành tr0ng quá trình lịnh sử hình thành và ứng dụng những tri thuc dojgc ba0 ham lr0ng nội dung này, cũng chính là những hÐ đề ngojời học có thê kiến †ạ0 và ứng dụng những tri thức tr0ng nội dung đó. Tr0ng quá trinh Dh, con phải kể lới cả những hÐ có lác dụng củng có tri thức, rèn luyện những kĩ năng và hình thành những thái độ có liên quan. Phái hiện đojợc những hÐ nhọ vậy lr0ng mỗi nội dung là vạch đojợc mộ cOn dojong để ngolời học chiếm lĩnh nội dung đó và đại đojợc những mục liêu cay học khác, cũng đồng thời là cụ thể hóa đojợc mục liêu dạy học nội dung đó và chỉ ra đojợc mộ! cách kiém tra xem muc liêu dạy học có đạt đojợc hay không và đặt đojợc đến mức độ nà0.
ch0 nên điều căn sản của phơiơng pháp dạy học là khai thác những hÐ nhọi trên liềm làng tr0ng mỗi nội dung đề đại đojợc mục liêu dạy học. Quan điểm này thể hiện rõ né! mối liên hệ giữa mục liêu, nội dung va phojong pháp dạy học. Hó h0àn 10àn phù hợp với luận điểm cơ bản 7 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN hfIp:/www.vn/ của giá0 dục học ch0 rằng c0n ngojời phát triển lr0ng hÐ và học lập diễn ra trOng hD. hÐ liên hệ với các yêu lố: chủ thể, đối lolợng, mục liêu, phojong Hén, kế quả; riêng hÐ học con dojgc quyết định bởi các yếu 16 quan lrọng khác nữa đó là thầy giá0 và học sinh.
cụ thể hóa định hojớng trên, liên hệ với những yếu ló này, ta thấy rõ những hàm ý sau đây đặc lroing ch0 PPDh hiệnđịại. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN hfIp:/www. Igqoi hocla chu thể h0ại động học lập độc lập hUặc hợp lác Thứ nhát, ngojời học là chu thé HD hoc tip lự giác, lích cực, chủ động và sáng ta0. Hgơiời học là chủ thê kiến lạ0 tri thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành thái độ chứ không phải nhân vật bị động bị động h0àn l0àn làm the0O lệnh của thầy giá0.
Với định hơiớng “hÐ hóa ngojời học”, vai trò chủ thể của ngojời học đckhẳng định lr0ng quá trình họ học lập tr0ng hÐ và bằng hÐ của bản than minh. Tính tự giác, lích cực của ngojời học lừ lâu đã trở thành mộ! nguyên lắc của giá0 dục. IIguyên lắc này sây giờ không mới, nhơIng vẫn chola đojợc thực hiện mội cách hiệu quả khi mà cách dạy học thầy nói, trò nghe vẫn còn đang rất phô biến hiện nay. Một lần nữa cần phải nhấn mạnh rằng nguyên lắc đó vẫn còn nguyên giá trị.
Tính tự giác, lích cực và chủ động của ngơjời học có thé đạt đojợc bằng cách lô chức ch0 học sinh học lập thông qua những hÐ đơjợc holớng đích và gợi động cơ thể chuyển hóa nhu cầu của xã hội thành nhu cầu nội lại của chính sản thân mình. “các nhà kh0a học nhất là các nhà sơi phạm từ lâu đã lâm đắc và lâm niệm một lời cảnh sá0 mạnh mẽ của Viện sĩ Kapilxa ch0 rằng vấn đề thông minh sáng †ạ0 của tuổi trẻ không kém quan trong sO với vấn đề vũ khí hạt nhân, chiến lranh và hòa sình. Và cũng không phải ngẫu nhiên mà nguyên Thủ lơjớng Phạm Văn Đồng, lừ những năm 60, đã nhiều lần căn dặn thầy giá0 phải “gõ và0 trí thông minh của hS” và đã tha thiết kêu gọi là “phải nhắc lại nghìn lần ý muốn lớn của chúng †a tr0ng giá0 dục là đà0 †ạ0 hS thành những thế hệ thông minh sáng †ạ0” (trích the0 Phan Trọng Luận 1996 - 1997, tr. hS chỉ có thể phát huy sáng †ạ0 khi họ đơjợc học lập lr0ng hÐ và sằnghД.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN hfIp:/www.vn/ Thứ hai, ngojời học đojợc khuyến khích hÐ học lập độc lập hOặc hợp lác. Mặc dau tr0ng quá trình học lập vẫn có cả những pha học sinh hD dơiới sự dẫn dắt của thầy hOặc của sự hỗ lrợ của sạn, nhoIng hÐ độc lập của hS là thành phần không thể thiếu dé dam sả0 việc học thành công. Mặt khác, d0 sản chất xã hội của việc học lập. phojơng diện hợp lác, gia0 lơiu 1igầy càng đojọc 10 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN hfIp:/www.vn/ quan lâm và nhấn mạnh †r0ng PPDh, những yếu lố nhơi học the0 nhóm, †he0 cặp, học sinh †rình pay, tramh luận,.
ngày càng dojgc tang cojong. Hói hÐ học lập diễn ra một cách độc lập h0ặc lr0ng hợp lác không có nghĩa hai hình thức này phải đơjợc cân bằng tr0ng thời gian và không gian một cách máy móc. Tòy †he0 mục liêu h0àn cảnh cụ thể, hS khi thì hÐ độc lập, khả thi hợp lác gia0 lơiu, có khi thực hiện xen kẽ, nhoIng trOng t0an bộ quá trình dạy học thì cả hai hình thức điều rất quan trọng, ta khong thé xem nhẹ mặt nà0. Tei thức được đài đặi le0ng những lình hung đó dụng ý sơ phạm Tri thức là đối lojợng của hÐ học lập để dạy một tri thức nà0 đó, thầy gid0 thojong khong thể lra0 ngay ch0 hS tri thức đó; cách làm lốt nhất thơbờng là cài đặt tri thức đó và0 những tình huống thích hợp để hS chiếm lĩnh nó thông qua hÐ tự giác, lích cực và sáng †ạ0 của sản thân.
The0 thuyết kiến †ạ0 lr0ng lâm lí học, học lập (hT) là một quá trình Ir0ng đó ngojời học xây dựng kiến thức ch0 mình sằng cách thích nghi với môi lrolờng sinh ra những mâu thuẫn, những khó khăn và những sự mắt cân bằng. Một môi †rojờng không có dụng ý soi phạm là không đủ để chủ thể (học sinh) kiến la0 đơgợc tri thức the0 đúng yêu cầu mà xã hội m0ng muốn. Vì vậy, điều quan trong 1a thiét lập những tinh huống có dụng ý sơi phạm để IIg0JỜI hoc hoc lap Ong HD, hoc lp sằng thích nghi. Dạy việc học dạy tự học thông qua t0an oộ quá leình dạy học Thứ nhái, mục liêu dạy học không phải chỉ ở những kết quả cụ thể của quá lrình học lập, ở †ri thức và kĩ năng bộ môn, mà điều quan trọng hơn là ở bản thân việc học, ở cách học, ở khả năng đảm nhiệm, lỗ chức và thức hiện những quá lrình học lập một cách hiệu quả.
Ý loiởng này ngày càng đơiợc 11 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN hfIp:/www.vn/ nhân mạnh tr0ng lí luận và thực tiễn dạy học lrên quy mô quốc lế, bằng nhiều thứ liếng khác nhau. Đơlơng nhiên, ý lojởng này chỉ có thể đơiợc thực hiện †r0ng qálrình mà nggoiời học thật sự hÐ dé đạt đojợc những gì ma họ cần đại. Thứ hai, một mặt đặc siệt quan lrọng của dạy việc học là dạy lự học. Kh0 làng văn hóa của nhân lOại là cực lớn.
cứ sau một chu kì ngắn thì tri thức 12 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN hfIp:/www.vn/ trên các lĩnh vực lại lăng lên lap déi. ha trojong phé thong khong thé day ch0 học sinh các tri thức đủ đề họ có thê tồn lại và phát triển suốt đời. Đề có thê sống và phát triển đơjợc suốt đời thì ngơiời học phải siết và có kĩ năng học và lự học suốt đời. Khả năng này cần đơiợc rèn luyện ngay lr0ng khi còn là học sinh ngồi trên ghế nhà lrojờng.
Vì vậy quá trình dạy học phải a0 hàm cả dạy lự học. Việc dạy tự học (Th) đoJoơng nhiên chỉ có thể thực hiện đơjợc Ir0ng một cách dạy học mà ngojời học là chủ thể lự học, hÐ để đáp ứng nhu cầu của xã hội và chuyển hóa nhu cầu xã hội thành nhu cầu của chính sản thân họ.